पूर्वाधार, साक्षरता दर, गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा, पाँचौँ ठूलो अर्थतन्त्र आदिका कारण भारतले जनसांख्यिक लाभ लिन सक्ने देखिन्छ
जनगणनाको तथ्यांक, जन्म–मृत्युदरसँग सम्बन्धित संयुक्त राष्ट्रसंघको आकलनअनुसार भारतको जनसंख्या करिब डेढ अर्ब छ । सन् १९५० मा संयुक्त राष्ट्रसंघले जनगणनाको तथ्यांक राख्न सुरु गरेको थियो । सो समयदेखि अहिले भारतको जनसंख्या सबैभन्दा धेरै छ । जनसंख्यामा भारतले चीनलाई पछि पारेको छ ।
त्यसो त यो जनसंख्या भारत वैश्विक शक्तिका रूपमा उदाउने संकेत भने होइन । केही समयअघि चीनको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ता वाङ वेनबिनले भारतमा जनसंख्या बढी भए पनि प्रतिभाचाहिँ चीनमा धेरै रहेको विवादास्पद टिप्पणी दिएका थिए ।
जर्मन अखबार डेयर स्पिगलले जनसंख्यामा भारत चीनभन्दा अगाडि निस्केको विषयमा एउटा कार्टुन छापेको थियो । उक्त कार्टुनमा आवश्यकताभन्दा बढी भीड भारतीय ट्रेनले २१औँ शताब्दीको द्रुत गतिको ट्रेनलाई ओभरटेक गरेको देखाइएको थियो । सो कार्टुनलाई अधिकांश राजनीतिज्ञ र अन्य सर्वसाधारणले नश्लभेदी भनेका छन् ।
भारत सरकारले जनसांख्यिक लाभ लिन चाहने हो भने पूर्वाधार ढाँचामा सुधार, सीप विकास, सर्वसाधारणका लागि कामको अवसर र वातावरण तथा मानव संसाधन विकासको संकेतलाई सुदृढ बनाउन काम गर्नुपर्ने हुन्छ
जनसंख्याको फाइदा उठाउने मौका : जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा सेन्टर फर चाइना स्टडिजका प्रोफेसर श्रीकान्त कोंडपल्लीका अनुसार जनसंख्याबारेका केही प्रतिक्रिया पूर्वाग्रही र नश्लभेदी छन् । उनका अनुसार जनसंख्या सम्पत्ति हो, न कि समस्या । यसैलाई संकेत गर्दै कोंडपल्लीले देशले जनसंख्याको फाइदा उठाउन सहयोग गर्ने बताए । उनी भन्छन्, ‘पूर्वाधार ढाँचा अगाडि बढिरहेको छ । साक्षरता दर पनि बढ्दै छ । स्वास्थ सेवा गुणस्तरीय बन्दै गइरहेको छ । आज हामी विश्व अर्थतन्त्रमा पाँचौँ स्थानमा छौँ । र, सन् २०३० सम्म तेस्रो ठूलो अर्थतन्त्र बन्छौँ ।’ यसमा शंका छैन कि भारत तीव्र गतिमा बढ्ने अर्थतन्त्रमध्येको एक हो । विश्व बैंकले यो वर्ष भारतको आर्थिक वृद्धिदर ६.९ प्रतिशतले बढ्ने प्रक्षेपण गरेको छ भने अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आइएमएफ)ले आगामी पाँच वर्षमा ६.१ प्रतिशतको दरले विकास हुने अनुमान गरेको छ ।
तथापि, एकातिर भारतका युवालाई संसाधनका रूपमा हेरिएको छ भने अर्कातिर उच्च बेरोजगारी दर टाउको दुखाइको विषय बनेको छ । गत डिसेम्बरमा सहरी बेरोजगारी दर १०.१ प्रतिशत थियो । कोभिड महामारीपछि उद्योग, कलकारखाना तथा विभिन्न रोजगारीका क्षेत्रमा कामदार कटौती हुँदा त्यसले थप बेरोजगारी समस्या बढाएर २० प्रतिशतसम्म पुगेको छ । आगामी वर्ष हुने आमनिर्वाचनमा बेरोजगारी र महँगी प्रमुख मुद्दा बन्न सक्ने देखिन्छ ।
कोंडापल्लीका अनुसार यदि भारत सरकारले जनसांख्यिक लाभ लिन चाहने हो भने पूर्वाधार ढाँचामा सुधार, कौशल विकास, सर्वसाधारणका लागि कामको अवसर र वातावरण तथा मानव संसाधन विकासको संकेतलाई सुदृढ बनाउन काम गर्नुपर्ने हुन्छ ।
चीनका लागि भारतको जनसंख्या चीनभन्दा अगाडि निस्कनुको सांकेतिक अर्थ छैन । चीनको अर्थतन्त्र भारतभन्दा चार गुणा ठूलो छ । यद्यपि, त्यहाँ घट्दो र बूढो हुँदै गइरहेको जनसंख्यालाई लिएर चिन्ता हुन थालेको छ । ६५ वर्षभन्दा कम उमेरसमूहका मानिसको संख्या सन् २०५० सम्म दोब्बर हुने देखिन्छ । यसको असर वर्तमानमा काम गर्ने मानिसमाथि पर्नेछ ।
ठूलो हो, तर ‘सुपर पावर’ होइन : चीन भारतभन्दा साक्षरता दर, स्वास्थ्य सेवालगायतका थुप्रै विषयमा अगाडि छ । तर, चीनले जति फरक देखाएको छ, त्यति फरक भने छैन । चीनले जनसंख्या बढ्नुको अर्थ ‘सुपर पावर’ अर्थात् महाशक्ति बन्नु होइन भन्ने संकेत गरेको छ । कोंडपल्लीको धारणा छ– सुपर पावर बन्ने भनेको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जिडिपी), प्रविधि, सैन्यशक्ति या सफ्ट पावरको आधार हो । कुनै पनि देश जनसंख्याकै आधारमा सुपर पावरचाहिँ बन्दैन ।
कोंडपल्लीका अनुसार चीन विचारधाराको मामिलामा भारतभन्दा भिन्दै छ । भारतको महŒवाकांक्षा सुपर पावर बन्ने होइन । तर, चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले चीनले केन्द्रमा कब्जा गरी मध्यमा आउन चाहेको अभिव्यक्ति दिएका छन् । तर, भारतीय नेताले त्यसो भनेका छैनन् ।
–
