युक्रेनमा पुटिन के चाहन्छन् ?

देश/परदेश

बिहिबार, २९ पुष, २०७८
डिजिटल संस्करण

विगत दुई दशकसम्म अमेरिकाका दुवै पार्टीले पुटिनका कदमप्रति मौनता देखाएका कारण अहिलेको भूराजनीतिक संकट उत्पन्न भएको हो

युक्रेनको विषयलाई लिएर नेटो पुनः रुसको आमनेसामने भएको छ । यस्तो स्थिति कसरी आयो भनेर बुझ्न विगतमाथि संक्षिप्त नजर लगाउनु उपयुक्त हुन्छ । सन् २००८ अगस्टमा रुसले जर्जियामाथि आक्रमण ग¥यो र उसका दुई प्रदेशलाई नियन्त्रणमा लियो । तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति बुसले रुसी कदमको विरोध गरे, तर कुनै कदम उठाएनन् । सो वर्षको अमेरिकी राष्ट्रपतीय चुनावमा बाराक ओबामा चुनिए । उनले रुससँग ‘रिसेट (पुनर्गठन)’को नीति पछ्याए । 

सोही नीतिअनुरूप उनले सन् २०१२ मा युरोपमा तैनाथ अमेरिकी सेनाको संख्या दोस्रो विश्वयुद्धपछिकै सबैभन्दा न्यून तहमा पुर्‍याए । एक प्रसंगमा ओबामाले रुसलाई अमेरिकाको प्रमुख भूराजनीतिक जोखिम भनेकोमा मजाक उडाएका थिए । सन् २०१३ सेप्टेम्बरमा ओबामा आफैँ सिरियाली राष्ट्रपति बसर अल–असदले रासायनिक हतियार प्रयोग गरेमा कारबाही गर्ने भनाइबाट पछाडि हटे । बरु उनले असदसँग रहेको रासायनिक हतियार निर्मूल पार्न रुसको मध्यस्थता स्विकारे । तर, रासायनिक हतियार कहिल्यै पूर्ण नष्ट गरिएन । यसबाट भ्लादिमिर पुटिनले सिरियाको मुद्दामा संलग्न हुन ओबामा अनिच्छुक रहेको बुझे । 

सन् २०१४ फेब्रुअरीमा रुसले क्रिमियालाई आफूमा गाभ्यो । ओबामा प्रशासनले विरोध गरे पनि कुनै कदम उठाएन । त्यसपछि रुसले पूर्वी युक्रेनको अशान्तिको फाइदा उठाएर युक्रेनका दुई प्रदेशलाई अलग गरिदियो । त्यस क्षेत्रमा चलेको युद्ध सात वर्षपछि पनि जारी छ र युद्धमा झन्डै १३ हजारले ज्यान गुमाइसकेका छन् । जवाफमा ओबामाले रुसविरुद्ध कमजोर प्रतिबन्ध लगाए । उनले युक्रेनलाई हतियारले सुसज्जित गराउन निरन्तर अस्वीकार गरिरहे ।

सन् २०१६ को राष्ट्रपतीय चुनावी अभियानका क्रममा रिपब्लिकन उम्मेदवार डोनाल्ड ट्रम्पले नेटो सदस्यको प्रतिरक्षाका लागि अमेरिका कति इच्छुक छ भन्ने मुद्दा उठाए । सन् २०१७ मा सत्तामा आएपछि उनले रुसविरुद्ध प्रतिबन्ध लगाउने प्रयासलाई रोक्न खोजे । तर, अमेरिकी कंग्रेसले ट्रम्पको प्रयासलाई असफल बनाइदियो । पछि ट्रम्प प्रशासनले रुसविरुद्ध कठोर नीति लिँदै युक्रेनलाई सीमित मात्रामा हातहतियार बिक्रीलाई स्वीकृत ग¥यो । तर, ट्रम्पले युक्रेनलाई सैन्य सहयोग दिने विषयलाई उनको व्यक्तिगत राजनीतिक फाइदाका लागि प्रयोग गर्ने प्रयास गरे । ट्रम्पको बदनियत सार्वजनिक भएपछि उनीमाथि पहिलोपटक महाअभियोग सुनुवाई भएको थियो । 

वर्तमान अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनले चुनावी अभियानमा रुसविरुद्ध कठोर नीति अंगीकार गर्ने वाचा गरेका थिए । तर, पदभार ग्रहणपछि उनको वाचा कार्यान्वयन भएको छैन । मे महिनामा बाइडेन प्रशासनले रुसको ग्यास जर्मनी पुर्‍याउने ‘नोर्ड स्ट्रिम २’ पाइपलाइनमाथि लगाएको प्रतिबन्ध फुकुवा गरिदियो । पाइपलाइन सुचारु भएपछि युरोपमाथि मस्कोको पकड थप बलियो हुनेछ । 

अफगानिस्तानबाट सेना फिर्ता गर्दा जुन भद्रगोल देखियो, त्यसले पनि युक्रेन संकटमा प्रभाव पारेको छ । यसअघिको युक्रेन संकट पनि ओबामा सिरियामा कमजोर देखिएपछि उत्पन्न भएको थियो । अहिले बाइडेन प्रशासनले रुसले युक्रेनमाथि आक्रमण गरेमा ‘गम्भीर परिणाम भोग्नुपर्ने’ चेतावनी दिएको छ, जुन ‘परिणाम’ सबै आर्थिक प्रतिबन्धमार्फत हुनेछ । तर, यो पनि गोलीबारीमा चक्कुजस्तो मात्र हुनेछ । 

अहिलेको स्थिति जारी रहँदा निकट भविष्यमा देखिन सक्ने परिदृश्यबारे कल्पना गरौँ । रुसी सेना युक्रेनको एउटा कुनाबाट अगाडि बढ्यो । जवाफमा अमेरिकाले रुसलाई बैश्विक बैंकिङ प्रणालीबाट कटाइदियो । तर, क्रेमलिन पनि चुप बसेन । (उसले अहिले नै ऐतिहासिक स्तरको उच्च सुन तथा वैदेशिक मुद्राको सञ्चिति निर्माण गरेको छ ।) त्यसबाहेक उसले जाडोबीच युरोपेली संघलाई ग्यास आपूर्ति बन्द गरिदिनेछ । युरोपले ४० प्रतिशत ग्यास रुसबाट पाउँछ । 

आपूर्ति सुचारु गर्न रुसले आफूहरूसँग युरोपले सुरक्षा सन्धि गर्नुपर्ने माग गर्न सक्छ । त्यस सम्झौतामा अमेरिका नै मूकदर्शक मात्र रहनेछ, वासिङ्टनले आर्थिक प्रतिबन्ध परित्याग गरे मात्र उसले सद्भाव पाउन सक्छ । यस्तो कदमले वासिङ्टनलाई या त तनाव वृद्धि गर्ने अथवा आफैँलाई अपमानित गर्न बाध्य बनाउनेछ । बाइडेन प्रशासनले सम्भवतः दोस्रो विकल्प चुन्नेछ । यसले नेटोको मेरुदण्ड भाँच्ने पुटिनको लामो सपना पूरा गर्नेछ । रुसको सफलताबाट हौसियर चीनले ताइवानमा उस्तै आक्रामक मानसिकता अंगीकार गर्नेछ । 

अर्थात्, युक्रेन प्रकरण स्वेज संकटपछि बेलायतको विश्वव्यापी हैसियत खस्किएझैँ हुन सक्नेछ । कम्तीमा बेलायतले अमेरिकाको उदयलाई मार्गप्रशस्त गरिदिएको थियो । अब अमेरिकाको पतनपछि को आउनेछ ? नयाँ परिस्थितिमा अमेरिकाले के गर्न सक्छ ? पहिलो त अमेरिकाले रुससँगको वार्ता भंग गर्नुपर्छ । अमेरिकाले आफ्ना मित्रहरूलाई धम्क्याइरहेको कुनै पनि मुलुकलाई कूटनीतिक लाभ दिनुहुँदैन । अमेरिकाले सन् १९७३ मा इजरायलमा गरेझैँ आपत्कालीन रूपमा युक्रेनमा सैन्य उपकरण एयरलिफ्ट गर्नुपर्छ ।

अमेरिकाले रुससँग सिमाना जोडिएका नेटो सदस्यहरूमा आफ्ना सेनाको संख्या वृद्धि गर्नुपर्छ । विशेषतः पोल्यान्ड र बाल्टिक मुलुकहरूमा यस्तो कदम आवश्यक छ । तर, यतिले मात्र रुसलाई अतिक्रमण गर्नबाट रोक्न सक्दैन । किनकि, यो संकटमा पुटिनको लक्ष्य ठूलो देखिन्छ । उनको नजर युक्रेनका सीमावर्ती क्षेत्रमा मात्र छैन, उनी ‘एट्लान्टिक चार्टर’ तयार भएयता कायम पश्चिमी गठबन्धन टुटाउन चाहन्छन् । विगत दुई दशकसम्म अमेरिकाका दुवै पार्टीले पुटिनका कदमप्रति मौनता देखाएका कारण अहिले हामी भूराजनीतिक द्वन्द्वतर्फ अगाडि बढेका छौँ । नेटोलाई बचाउन बाइडेनले युक्रेन मुद्दामा कठोर हुनुपर्छ । 

नयाँ पत्रिका र न्युयोर्क टाइम्सको सहकार्य

(ब्रेट स्टेफेन्स द न्युयोर्क टाइम्सका स्तम्भकार हुन्) 

सुझावित समाचार