संकटमा शिक्षामा गरिने कटौतीको गम्भीर हुन्छ असर

बिहिबार, ३ बैशाख, २०८३
डिजिटल संस्करण

आजको संसारमा शिक्षा बहसलाई प्रायः नैतिक अनिवार्यताको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ । तर, त्यो संरचना अब पर्याप्त छैन । लामो द्वन्द्व, जलवायु झट्का र सार्वजनिक बजेटमा कडाइको वर्तमान युगमा सुधार पनि अर्को कुरा हो, रणनीतिक पूर्वाधारमा सुधार । जब यो ध्वस्त हुन्छ, अस्थिरता तीव्र हुन्छ । जब यो कायम रहन्छ, समाज छिटो पुनर्स्थापित हुन्छ, अर्थतन्त्र चाँडै पुनरुत्थान हुन्छ र संकट कम हुन्छ ।

तथ्यांक स्पष्ट छन् । युनेस्कोका अनुसार विश्वव्यापी रूपमा २५ करोड बालबालिका विद्यालयबाहिर छन्, यसका कारण शिक्षाका लागि तोकिएको लक्ष्य प्रगतिउन्मुख देखिदैन । साथै, विषम मौसम अब ‘भविष्यको जोखिम’ रहेन । युनिसेफको अनुमान छ कि सन् २०२४ मा मात्र ८५ देशमा कम्तीमा २४ करोड २० लाख विद्यार्थीको विद्यालय शिक्षा जलवायु खतराले अवरुद्ध भएको थियो । त्यसबाहेक शिक्षामाथि सैन्य आक्रमण पनि बढ्दै छ । एउटा व्यापक प्रयोग हुने विश्वव्यापी तथ्यांकले सन् २०२० र २०२३ को बिचमा विद्यालय, विद्यार्थी र शिक्षा कर्मचारीमाथि ११ हजारभन्दा बढी आक्रमण र सैन्य प्रयोगका घटना रेकर्ड गरेको छ । यी पृथक् शिक्षा तथ्यांक होइनन् । तिनीहरू व्यापक राजनीतिक र आर्थिक अशान्तिका लागि प्रारम्भिक चेतावनी हुन् ।

जब कुनै बालबालिकाको विद्यालय शिक्षा महिनौँ वा वर्षौंसम्म अवरुद्ध हुन्छ, त्यसको परिणाम कक्षाकोठामा मात्र सिमित रहँदैन । पहिले नै तनावमा रहेका परिवारले प्रायः आफ्ना बच्चालाई काममा पठाउँछन्् । केटीहरूलाई पहिले स्कुलबाट निकालिन्छ । बाल विवाह बढ्छ र शिक्षामा फर्कने सम्भावना घट्दै जान्छ । समयसँगै, ‘सिकाइ संकट’ ‘जनशक्ति संकट’मा परिणत हुन्छ । त्यसपछि यो सामाजिक एकताको संकट बन्छ । र, अन्ततः यो अस्थिरताको संकटमा परिणत हुन्छ, किनकि समुदायले पुनर्निर्माण गर्न आवश्यक सीप, विश्वास र संस्थागत विश्वास गुमाउँछन् ।

यसैकारण नीति–निर्माताले आपत्कालीन अवस्थामा शिक्षालाई ‘राम्रोसँग राख्न सकिने’ कुराको रूपमा व्यवहार गर्न बन्द गर्नुपर्छ, जुन स्थिरता नआएसम्म स्थगित गर्न सकिन्छ । आजको संसारको धेरैजसो भागमा, अस्थिरता आफैँमा एउटा वातावरण बनेको छ । द्वन्द्व र जलवायु विघटन वर्तमान दशकका मुख्य विशेषता हुन् । त्यसैले, शिक्षा प्रणाली आदर्श परिस्थितिमा मात्र नभई कठिन समयमा पनि सञ्चालन हुने गरी डिजाइन गरिनुपर्छ । द्वन्द्व प्रभावित क्षेत्रका अनुभवबाट एउटा पाठ स्पष्ट छ, सबैभन्दा प्रभावकारी शिक्षा प्रतिक्रिया भनेको पहुँच बढाउनु मात्र होइन, शिक्षामा लचिलोपन निर्माण गर्नु हो ।

शिक्षामा लचिलोपन निर्माण गर्दा विद्यालय बन्द हुँदा, परिवार विस्थापित हुँदा वा सार्वजनिक वित्त संकुचित हुँदा पनि सिकाइ जारी रहन्छ । सक्रिय द्वन्द्व सन्दर्भमा लचिलो समुदायमा आधारित मोडेल, हराएका वर्ष पुनः प्राप्ति गर्न द्रुत सिकाइ र औपचारिक पाठ्यक्रमलाई वैकल्पिक मार्गसँग जोड्ने मिश्रित दृष्टिकोणमार्फत शिक्षा वितरणलाई निरन्तरता दिइएको छ । यी समाधानका उपायले बालबालिकालाई विस्थापन र असुरक्षाबिच पनि सिकाइसँग जोडिन सक्षम बनाएका छन्, जसले गर्दा स्थायी रूपमा छोड्ने संख्यामा उल्लेखनीय कमी आएको छ ।

नाजुक सन्दर्भमा क्षेत्र परीक्षण गरिएका दृष्टिकोणले सबैभन्दा महत्वपूर्ण तीन रणनीतिक परिवर्तनलाई औँल्याउँछ । पहिलो, शिक्षालाई आवश्यक नागरिक पूर्वाधारको रूपमा सुरक्षित गर्नुहोस् । द्वन्द्वको अवस्थामा, विद्यालयलाई संरक्षित स्थानको रूपमा व्यवहार गर्नुपर्छ र शिक्षामाथिको आक्रमणले वास्तविक राजनीतिक मूल्य चुकाउनुपर्छ ।

शिक्षाको सुरक्षा गर्नु भनेको भौतिक संरचनाबारे मात्र होइन, यसमा शिक्षकहरूको सुरक्षा, सिकाइ स्थलमा सुरक्षित मार्ग सुनिश्चित गर्ने, विद्यालयलाई सैन्य प्रयोगबाट मुक्त राख्ने र समुदायस्तरको सुरक्षा संयन्त्रलाई बलियो बनाउने समावेश छ । जहाँ शिक्षालाई सक्रिय रूपमा सुरक्षित गरिएको छ, त्यहाँ समुदायले ठुलो लचिलोपन देखाएका छन् । जहाँ सुरक्षा असफल हुन्छ, त्यहाँ हरेक अन्य लगानीको पनि चुहावट हुन्छ ।

दोस्रो, पूर्णताका लागि होइन, निरन्तरताको लागि डिजाइन । धेरैजसो अवस्थामा आपत्कालीन शिक्षालाई अस्थायी रूपमा हेरिन्छ । त्यो दृष्टिकोणले गति र गुणस्तरबिचको गलत छनोट सिर्जना गर्छ । स्मार्ट दृष्टिकोण भनेको गुणस्तर थ्रेसहोल्डको साथ निरन्तरता हो, हराएको समय पुनः प्राप्ति गर्न द्रुत सिकाइ, विस्थापनमा काम गर्ने लचिलो मोडेल, आघातलाई सम्बोधन गर्न मनोसामाजिक समर्थन र बालबालिकालाई स्थायी रूपमा पछाडि धकेलिनबाट रोक्ने उपचारात्मक मार्ग । लक्ष्य केवल बालबालिकालाई ‘भर्ना’ गर्नु होइन, बरु तिनीहरूलाई मापनयोग्य र स्थानान्तरणयोग्य तरिकाले सिकाइ राख्नु हो ।

तेस्रो, विशेषगरी युवाका लागि आर्थिक सहभागितासँग सिकाइलाई जोड्नुहोस् । नाजुक सन्दर्भमा कतै नपुग्ने शिक्षाले निराशालाई बढावा दिन र बहिष्करणलाई गहिरो बनाउन सक्छ । किशोरकिशोरी र युवा वयस्कहरूका लागि जीविकोपार्जनका मार्ग वैकल्पिक होइनन्, बरु स्थिरीकरणको अंश हुन् । धेरै द्वन्द्व प्रभावित देशमा उद्यमशीलता समर्थन, वित्तीय साक्षरता र सीप तालिमलाई जीविकोपार्जनमा पहुँचसँग जोडेर युवालाई आय कायम राख्न, निर्भरता कम गर्न र नकारात्मक सामना गर्ने संयन्त्रहरूको प्रतिरोध गर्न मद्दत गरेको छ । यसको अर्थ प्रत्येक कक्षाकोठालाई रोजगार प्रशिक्षण केन्द्रमा परिणत गर्नु होइन । यसको अर्थ शिक्षाले हस्तान्तरणीय सीप, साक्षरता, संख्यात्मकता, डिजिटल योग्यता र समस्या समाधान निर्माण गर्ने र युवालाई तालिम वा उद्यम समर्थनमा विश्वसनीय मार्ग सुनिश्चित गर्नु हो ।

यस्ता परिवर्तन गर्न आर्थिक पक्ष आवश्यक पर्छ । तैपनि, शिक्षा बजेटको सुरक्षाको तर्क भावनात्मक छैन, यो आर्थिक रूपमा तर्कसंगत छ । शिक्षा पतनको लागत महँगो छ, दीर्घकालीन मानवीय निर्भरता, कमजोर वृद्धि, उच्च बेरोजगारी, शोषणका लागि बढी जोखिम र दोहोरिने संकटको लामो व्यवस्थापन । शिक्षा एक हिसाबले धेरै जोखिम कम गर्ने केही हस्तक्षेपमध्ये एक हो ।

यसैकारण, साझेदारीको महत्व पनि यही हो । सरकार, अन्तर्राष्ट्रिय संस्था, नागरिक समाज र निजी क्षेत्र प्रत्येकले फरक–फरक विषय नियन्त्रण गर्छन्, नीति, वित्तपोषण, सेवा वितरण र नवप्रवर्तन । सबैभन्दा टिकाउ परिणाम तब हुन्छन्, जब ती विषय पंक्तिबद्ध हुन्छन्, जब आपत्कालीन प्रतिक्रिया राष्ट्रिय क्षमतालाई बलियो बनाउन डिजाइन गरिन्छ र जब नवप्रवर्तनहरूलाई नमुनाको रूपमा होइन, बरु प्रणालीव्यापी योजनाको अंशको रूपमा अपनाइन्छ ।

अन्ततः यो पाठ कुनै पनि एकल संस्था वा कार्यक्रमभन्दा फराकिलो छ । यदि सरकारहरू कम संकट देख्न चाहन्छन् र समाज नाजुकताको चक्रबाट बाहिर निस्कन चाहन्छ भने त्यसले शिक्षालाई रणनीतिक रूपमा ट्याकल गर्नुपर्छ । यसको अर्थ झट्काको समयमा शिक्षालाई जोगाउनु, निरन्तरताको लागि अनुकूलन गर्नु र सामाजिक एकता कायम राख्ने सीप र अवसरसँग जोड्नु हो । भविष्य ती देशहरूको हो, जसले शिक्षा प्रणालीमा देखिइएको अवरोधलाई विभिन्न कदम चालेर समाधान गर्छन् ।

न्युजविकबाट
अल जाजी दरविस एजुकेसन एभोभ अल (इएए) फाउन्डेसनमा सञ्चार निर्देशक हुन् ।

सुझावित समाचार