फेरि बढ्यो ‘धुर्बे’ हात्तीको आतंक : घरमै पसेर आमा–छोराको लियो ज्यान

१ माघ ०७८ मा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको सुरक्षार्थ तैनाथ एकजना सैनिकको हत्यापछि एकाएक गायब भएको कुख्यात जंगली हात्ती ‘धुर्बे’ले फेरि दुईजनाको ज्यान लिएको छ । वर्षौँदेखि निकुञ्जआसपासका बस्तीमा आतंक मच्चाउँदै आएको धुर्बेले शनिबार राति आमा र चार वर्षीय छोराको ज्यान लिएको छ । यससँगै धुर्बेको आक्रमणबाट मृत्यु हुनेको संख्या २५ पुगेको छ । 

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी अविनाश थापामगरका अनुसार शनिबार राति करिब ११ बजे भरतपुर महानगरपालिका– २३, बेलहट्टास्थित पूर्ण बोटेको कच्ची घरमा जंगलबाट आएको धुर्बे हात्तीले आक्रमण गरेको थियो । बार भत्काएर घरभित्रै प्रवेश गरेको हात्तीले घरभित्र सुतिरहेकी २५ वर्षीया आशिका बोटे र उनका चार वर्षीय छोरा भरतलाई बाहिर तानेर आक्रमण गर्दा घटनास्थलमै मृत्यु भएको हो ।

चितवन प्रहरीका अनुसार सात सदस्यीय परिवार घरमै सुतिरहेका वेला हात्तीले अचानक आक्रमण गरेको थियो । परिवारका अन्य सदस्यले आगो बालेर हात्ती भगाउने प्रयास गरे पनि आशिका र उनका छोरालाई बचाउन सकेनन् । आगो सल्किँदा कच्ची घरसमेत जलेर नष्ट भएको छ । स्थानीयवासी र प्रहरीले आगो नियन्त्रणमा लिए पनि घरमा ठुलो क्षति पुगेको छ ।

पहिले सासू–ससुरा, अहिले बुहारी र नाति
मृतक आशिकाको परिवारमा धुर्बेको यो पहिलो आक्रमण होइन । यसअघि धु्रवेकै आक्रमणबाट ३० असार ०६९ मा मृतक आशिकाका सासू–ससुराको पनि ज्यान गएको थियो । भरतपुर महानगरपालिका– २३ का वडाध्यक्ष दीपक दवाडीका अनुसार आशिकाका सासू–ससुरा माडी नगरपालिका– १ पाण्डवनगरमा बस्दा पनि धुर्बेकै आक्रमणमा मारिएका हुन् ।

सो घटनापछि परिवार सुरक्षा खोज्दै माडी छोडेर भरतपुर– २३, जगतपुरमा बसाइँ सरेको थियो । तर, नयाँ वासस्थानमा पनि धुर्बेकै आक्रमणबाट जोगिन सकेनन् । ‘सुरक्षाको आशामा बसाइँ सरेको परिवारले फेरि त्यही हात्तीको आक्रमणमा आफ्ना सदस्य गुमाउनु अत्यन्त दुःखद र विडम्बनापूर्ण हो,’ उनले भने ।

घटनापछि आक्रोशित स्थानीयले मृतक आमा–छोराको शव चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको मुख्यालय कसरा जाने राप्ती पुलमा राखेर प्रदर्शन गरेका थिए । धुर्बेले वर्षौँदेखि बेलहट्टा, जगतपुर, मेघौली र माडी क्षेत्रमा घर भत्काउने, अन्नबाली नष्ट गर्ने र मानिसमाथि आक्रमण गर्दै आएको भए पनि निकुञ्ज प्रशासनले प्रभावकारी नियन्त्रण गर्न नसकेको स्थानीयको आरोप छ । वडाध्यक्ष दवाडीले निकुञ्ज प्रशासनको लापरबाहीकै कारण दुई निर्दोष नागरिकको ज्यान गएको आरोप लगाए ।

‘स्थानीयले पटक–पटक जानकारी गराएका थिए । तर, समयमै प्रभावकारी कदम नचालिँदा दुई निर्दोष नागरिकको ज्यान गएको छ,’ उनले भने, ‘तत्काल धुर्बेलाई नियन्त्रणमा लिनुका साथै मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि दीर्घकालीन योजना लागू गर्नुपर्छ ।

स्थानीयको आन्दोलनपछि चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, नयाँ गोरखा गण, भरतपुर महानगरपालिका– २३, इलाका प्रहरी कार्यालय गीतानगर, केरुंगा मध्यवर्ती उपभोक्ता समिति तथा बेलहट्टा हरियाली मध्यवर्ती सामुदायिक उपभोक्ता समितिबिच छलफल भएको थियो । छलफलपछि भएको चारबुँदे सहमतिमा धुर्बेलाई तत्काल नियन्त्रणमा लिन आवश्यक प्रक्रिया अघि बढाइने, मृतक परिवारलाई तत्काल राहत उपलब्ध गराइने, आगलागीबाट नष्ट भएको घर पुनर्निर्माण गरिदिने र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि तत्काल आवश्यक सुरक्षा र व्यवस्थापनका कार्यक्रम सञ्चालन गरिने उल्लेख छ ।

स्थानीयका अनुसार धुर्बेको रातको समयमा गाउँ पस्ने, घर भत्काउने, अन्नबाली नष्ट गर्ने र मानिसमाथि आक्रमण नियमितजस्तै बनेको छ । समस्या सिर्जना गर्ने हात्तीको वैज्ञानिक व्यवस्थापन, प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली, विद्युतीय बार तथा प्रभावित बस्तीको स्थायी सुरक्षा व्यवस्थाको माग स्थानीयले गरेका छन् । एउटै परिवारका सासू–ससुरा र पछि बुहारी तथा नातिको समेत ज्यान लिएको घटनाले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व अब केवल संरक्षणको मुद्दा नभई मानव सुरक्षाको गम्भीर चुनौती बनेको वडाध्यक्ष दवाडीले बताए ।

१७ वर्षमा धुर्बेबाट २५ जना मारिए 
धुर्बे चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा सबैभन्दा बढी मान्छे मार्ने जंगली हात्तीका रूपमा परिचित छ । ०६६ माघदेखि मानवमाथि आक्रमण गर्न थालेको धुर्बेले ०६९ सम्म १५ जनाको ज्यान लिएको थियो । त्यसयता धुर्बेले २५ जनाको ज्यान लिइसकेको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी अविनाश थापामगरले बताए । उनका अनुसार धुर्बेले नेपालमा मात्र नभई भारतमा समेत पुगेर मानिसको ज्यान लिएको छ । 

विशेषगरी चितवनको माडी क्षेत्रमा एक महिनाभित्र लगातार चारजनाको मृत्यु भएपछि १ पुस ०६९ मा तत्कालीन प्रमुख जिल्ला अधिकारीको अध्यक्षतामा बसेको बैठकले धुर्बेलाई मार्ने निर्णयसमेत गरेको थियो । तर, नेपाली सेनाले सञ्चालन गरेको नियन्त्रण अभियानमा धुर्बे गोलीबाट जोगिँदै आएको थियो । 

मानव जीवन नै जोखिम हुन थालेपछि तत्कालीन सरकारले ‘सुट एट साइट’ अर्थात् भेटिएकै स्थानमा मार्ने स्वीकृति दिए पनि तत्कालीन समयको निर्णय अहिले लागू नहुने निकुञ्जका सूचना अधिकारी मगरले बताए । ‘त्यतिवेला अति भयावह अवस्थामा मानिस तथा भौतिक संरचनामाथि आक्रमण भएकाले जहाँ भेट्यो त्यहाँ मार्ने अनुमति पाएको हो । तर, अहिले त्यही निर्णय पालना गर्न मिल्दैन,’ उनले भने, ‘अहिले पनि समस्या पा¥यो भने नियन्त्रणका लागि सरकारको निर्णय चाहिन्छ ।’

करिब पाँच वर्षसम्म बेपत्ता यो हात्ती पछि फेरि निकुञ्जको सुखीभार क्षेत्रमा देखिन थालेको थियो । ०७८ मा धुर्बेले नेपाली सेनाका एक मेजरको समेत ज्यान लिएको थियो । त्यसयता केही समय शान्त देखिएको धुर्बेले शनिबारको घटनासँगै पुनः मानवीय क्षति पुर्याएको हो । धुर्बेलाई नियन्त्रण गर्न निकुञ्जले विभिन्न प्रयास गरेको थियो । उसको घाँटीमा रेडियो कलर जडान गर्ने, दाह्रा काट्ने, डार्ट प्रयोग गरेर बेहोस बनाई उत्तेजना कम गर्ने औषधिसमेत प्रयोग गर्नेजस्ता काम गरिएको थियो । तर, यी सबै उपायले पनि दीर्घकालीन समाधान दिन सकेनन् ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका सूचना अधिकारी अविनाश थापामगरले धु्रवेको घाँटीमा राखिएको रेडियो कलर परिवर्तन गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको बताए । उनले हात्ती बाक्लो र घना जंगलमा प्रवेश गर्दा उसलाई ट्र्याकिङ गर्न नसक्दा समस्या हुने गरेको बताए । सूचना अधिकारी मगरले अहिले धुर्बे सुखीभार क्षेत्रतिर लागेको र त्यसलाई पुनः मानव बस्तीमा आउन नदिन सुरक्षा गस्ती बढाइने बताए । ‘अहिले धु्रवे सुखीभार क्षेत्रतिर गएको बुझिएको छ । त्यसलाई पुनः मानव बस्तीमा आउन नदिन सुरक्षा गस्ती बढाउँछौँ,’ उनले भने, ‘निरन्तर निगरानीका लागि त्यसको घाँटीमा लगाइएको सेटलाइट रेडियो कलर परिवर्तन गरेर अलि एडभान्स खालको राख्ने व्यवस्था गर्छौँ ।’