अमेरिकी सरकारले महिनौँदेखि मध्यपूर्वको नयाँ भावी मार्ग तय गर्ने महत्वाकांक्षी कूटनीतिक परियोजनामा काम गरिररहेको थियो । हमासले इजरायलमाथि आकस्मिक आक्रमण गरेपछि उक्त परियोजना प्रभावित हुने डर छ । यसले प्यालेस्टाइन–इजरायलबीचको दशकौँ पुरानो द्वन्द्व नसुल्झिई यस क्षेत्रको नयाँ मार्ग कठिन भएको पुष्टि गरेको विश्लेषण गरिँदै छ । हमासको आक्रमण इजरायल र साउदी अरबबीचको ऐतिहासिक सम्झौता भाँड्ने उद्देश्यले प्रेरित रहेको बताउन हतार हुने अमेरिकी अधिकारीहरूले बताए । तथापि, पछिल्लो हिंसाले सुरुदेखि नै जटिल यस वार्तालाई थप जटिल बनाउन सक्ने तिनले स्विकारे ।
‘यसले सम्झौताको सम्भावनालाई पूरै अन्त्य नगरे पनि त्यसमा उल्लेख्य सुस्तता ल्याउनेछ,’ पूर्वराष्ट्रपति बाराक ओबामाको शासनमा मध्य–पूर्व क्षेत्रकी कूटनीतिज्ञ रहिसकेकी मारा रुडम्यानले भनिन् । साउदी अरबको चासोमा पश्चिम किनारा र गाजापट्टीका प्यालेस्टिनीहरूको भावी बाटो सम्बोधन गर्नुपर्ने विषय पनि समावेश छ । पछिल्लो हिंसाले सो मुद्दा गिजोलिएको छ । विशेषतः हमासको आक्रमणपछि इजरायलका कुनै पनि राजनीतिक दल प्यालेस्टिनीहरूलाई कुनै पनि प्रकारको सहुलियत प्रदान गर्न अनिच्छुक हुनेछन् । भलै प्यालेस्टाइनीहरूको व्यवस्थापनले इजरायली सुरक्षालाई सुदृढ बनाउन किन नसघाओस् ।
पछिल्लो हिंसा इजरायल र गाजाका छापामारबीच विभिन्न अवसरमा भड्किरहने झडपजस्तो छिट्टै समाधान हुने छाँटकाँट छैन । हिंसा नरोकिएसम्म बाइडेनले उनको महत्वाकांक्षी योजना अगाडि बढाउन सक्दैनन् । हमासले यसपटक इजरायलभित्र दशकौँ यताकै ठूलो आक्रमण गर्यो । साथमा उसले सयभन्दा माथि इजरायलीहरूलाई गाजातर्फ अपहरण गरेर लगेको छ । इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले बन्धकहरूको उद्धार गर्न र बदला लिएको देखाउन गाजाभित्र इजरायली सेना पठाउन सक्छन् । यसले मध्यपूर्वको माहोल निकै तनावपूर्ण बनाउनेछ ।
शनिबार एक संक्षिप्त टेलिभिजन सम्बोधनमा बाइडेनले हमासको आक्रमणलाई ‘असंवेदनशील’ भनी निन्दा गरे । उनले सधैँझैँ इजरायलको ‘आत्मरक्षा गर्ने अधिकार’प्रति दृढ समर्थन जताए । नाम उल्लेख नगरी कुनै अर्को पक्षलाई अहिलेको तरल अवस्थामा इजरायलविरुद्धको कुनै गतिविधि गर्ने अवसरको रूपमा नलिन चेतावनी दिए । बाइडेनको संकेत इरानतर्फ भएको धेरैको संकेत छ । ‘यो आक्रमणलाई इजरायलप्रति शत्रुभाव राखेका कुनै पनि पक्षले अवसरका रूपमा उपभोग गर्ने वेला होइन,’ बाइडेनले भने ।
चुनाव नजिकिएकाले रिपब्लिकन नेताहरूले हमास आक्रमणलाई बाइडेनका नीतिसँग जोड्न ढिला गरेनन् । पूर्वराष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको नेतृत्वमा रिपब्लिकनहरूले इरानसँग बाइडेन सरकारले हालै गरेको एक बन्धक सम्झौताले हमासका कारबाहीलाई सक्षम बनाएको दाबी गरे । ‘दुःखको कुरा, अमेरिकी करदाताकै पैसा यस आक्रमणलाई कार्यान्वयन गर्न सहयोगी भयो, जुन बाइडेन प्रशासनले दिएको थियो,’ ट्रम्पले एक विज्ञप्तिमा भने ।
पछिल्लो हिंसा इजरायल र गाजाका छापामारबीच विभिन्न अवसरमा भड्किरहने झडपजस्तो छिट्टै समाधान हुने छाँटकाँट छैन । हिंसा नरोकिएसम्म बाइडेनले उनको महŒवाकांक्षी योजना अगाडि बढाउन सक्दैनन् । हमासले यसपटक इजरायलभित्र दशकौँयताकै ठूलो आक्रमण ग¥यो । साथै, उसले सयभन्दा माथि इजरायलीहरूलाई गाजातर्फ अपहरण गरेर लगेको छ ।
तर, ट्रम्पको आरोपविपरीत इरानसँगको ‘बन्धक सम्झौता’मा कुनै पनि अमेरिकी करदाताको रकम प्रयोग गरिएको छैन । सम्झौताका लागि बाइडेन सरकारले दक्षिण कोरियाली बैंकमा फ्रिज भएको इरानी रकमलाई कतारको एक बैंकको इरानी सरकारको खातामा स्थानान्तरण गरेको थियो । र, अमेरिकाले सो रकम मानवीय सहायताको काममा मात्र निकाल्न मिल्ने प्रावधान पनि राखेको छ । र, हालसम्म सो खाताबाट रकम ननिकालिएको अधिकारीहरूले जानकारी दिएका छन् ।
हमासको आक्रमणले मध्य–पूर्वको अस्थिर क्षेत्र परिस्थिति कत्तिको चाँडो बदलिन सक्छ भन्ने औँल्याएको छ । एक हप्ताअघि मात्र अमेरिकी राष्ट्रपतिका राष्ट्रिय सुरक्षा सल्लाहकार जेक सुलिवानले ‘आज मध्य–पूर्व दुई दशकयताकै सबैभन्दा शान्त रहेको,’ भनेका थिए । रिपब्लिकनहरूले शनिबारको आक्रमणपछि यो भनाइलाई सेयर गर्दै बाइडेन प्रशासनका अधिकारीको कमजोरी पहिल्याउने प्रयास गरे । तथापि, रिपब्लिकनहरूले सुलिभ्यानको भनाइको पछिल्लो अंश कटाएका छन् जसमा उनले भनेका थिए– ‘यसो भन्दै गर्दा म ‘अहिलेका लागि’ भन्ने कुरामा जोड दिन चाहन्छु किनभने अहिलेको स्थिति जुनसुकै वेला परिवर्तन हुन सक्छ ।’ नभन्दै शनिबार स्थिति बदलियो ।
केही वर्षदेखि प्यालेस्टाइन मुद्दा विश्वव्यापी एजेन्डाबाट ओझेलमा परेको थियो । भलै मुद्दा ओझेलमा परेको भए पनि गाजापट्टी र वेस्ट बैंकमा बसोवास गर्ने लाखौँ बासिन्दाको पीडा कम भएको थिएन । त्यहाँ इजरायली अतिक्रमण र दुव्र्यवहारविरुद्ध क्रोध र आक्रोश यथावत् छ । मुद्दा आझेलमा रहेकाले नै बाइडेनका दूतले साउदी अरबसँगका वार्तामा प्यालेस्टाइनी मुद्दा प्रमुख मुद्दा मानिएका थिएनन् । युवराज मोहम्मद बिन सलमानलाई प्यालेस्टिनीहरूको अवस्थाबारे खासै मतलब नभए पनि उनका पिता र साउदी राजा सलमानले यसलाई महत्वपूर्ण मानेका छन् । पिताको मन राखिदिन इजरायलले सम्झौताअन्तर्गत प्यालेस्टाइनलाई सहुलियत दिनुपर्ने सलमानको राय राख्ने गरेका छन् ।
वार्ता मुख्यतः इरानविरूद्ध गठबन्धन बनाउने र चीनलाई यस क्षेत्रमा थप प्रवेश नदिने गरी साउदी–अमेरिकी गठबन्धनलाई मजबुत बनाउने कुराले निर्देशित देखिन्छ । साउदी युवराज मोहम्मद बिन सलमानले अमेरिकासँग पारस्परिक रक्षा सन्धि र नागरिक आणविक ऊर्जा विकासमा सहयोग चाहेका छन् । नेतन्याहुले साउदी अरबजस्तो प्रमुख अरब शक्तिसँगको सम्बन्ध सामान्यीकरणले यस भेगमा उसको स्थिति मजबुत हुने अपेक्षा लिएका छन् ।
शनिबारको आक्रमणमा इरानको भूमिकाको सम्भावनाबारे पनि शंका–उपशंका उत्पन्न भएका छन् । बाइडेन प्रशासनका एक वरिष्ठ अधिकारीले अमेरिकासँग इरान आक्रमणमा संलग्न भएको संकेत गर्ने कुनै आधार नभएको बताए । तथापि, उनले इरानी समर्थनविना हमासको अस्तित्व नहुने कुरामा पनि जोड दिए । काउन्सिल अन फरेन पोलिसीका वरिष्ठ फेलो रे ताकेयले ‘हमास आफ्नै एजेन्डा भएको स्वतन्त्र शक्ति भए तापनि पछिल्लो समय इरानसँग नजिकिँदै गएको,’ बताए । ‘पछिल्लो आक्रमण जुन स्तरको थियो त्यस आधारमा इरानको सहयोगविना यति ठूलो आक्रमण हमास एक्लैले ग¥यो होला भन्ने म निश्चिन्त छैन,’ ताकेयले भने ।
हमासको आक्रमणपछि साउदी अरबले दिएको प्रतिक्रियाबाट इजरायल र उसका समर्थकहरूलाई निराश बने । साउदी विदेश मन्त्रालयले जारी गरेको विज्ञप्तिमा आक्रमणको निन्दा गरिएको छैन । त्यसको सट्टा आफूहरूले ‘निरन्तरको अतिक्रमण, प्यालेस्टिनी जनतालाई तिनको वैध अधिकारबाट वञ्चित गरेका कारण विस्फोटको स्थिति आउन सक्ने जोखिमबारे पहिलेदेखि सचेत गराउँदै आएको’ स्मरण गराएको छ ।
यदि युद्ध लामो समयसम्म साबित भयो भने यसले साउदी र इजरायलीबीच सम्झौताको सम्भावना साँघुरो बनाउँदै लान्छ । इजरायलीहरूले गाजामा ठूलो बल प्रयोग गरे भने साउदी सरकारले कठोर अभिव्यक्ति दिनुपर्ने दबाब झेल्नेछ । जसले इजरायललाई चिड्याउनेछ र सम्झौताको सम्भावना झन् टर्दै जानेछ । त्यस्तै युद्धले नेतन्याहुको सरकारमा पनि प्यालेस्टिनीहरूलाई कुनै राहत दिन नहुने माग गर्दै आएका कट्टरपन्थीहरूलाई बल प्रदान गर्नेछ ।
तर, वार्तामा संलग्न अधिकारीहरूले वार्ता निर्णायक चरणबाट अझै महिनौँ टाढा रहेकाले त्यसको असफलको अनुमान गर्नु हतार हुनेछ । जेविस इन्स्टिच्युट फर नेसनल सेक्युरिटी अफ अमेरिकाका वरिष्ठ फेलो हन्ना पनि यसमा सहमत छन् । साउदी युवराज मोहम्मद बिन सलमानले हमासलाई घृणा गर्ने र सहयोगीसँगको कुराकानीमा अमेरिका र इजरायलबीचको वार्ता प्रगति रोक्न हिंसा बढ्न सक्नेमा सचेत गराएका हन्नाले भने । ‘यसले इजरायल र साउदी अरबबीचको कूटनीतिक प्रयासमा केही अड्चन ल्याउन सक्छ । तर, मोहम्मद बिन सलमानले उनको देशको हित गर्ने ठानेका प्रक्रिया अवरुद्ध हुँदैन,’ हन्नाले भने ।
– द न्युयोर्क टाइम्सबाट
