रसुवाको घटनाले नेपालका लागि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ, हिमाली क्षेत्रमा अचानक आउने यस्तो विपत् कहिले, कहाँ र कति शक्तिशाली हुन्छ भन्ने पूर्ण निश्चितता नभएको अवस्थामा मानव जीवन, बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् तथा अन्य पूर्वाधारलाई कसरी सुरक्षित बनाउने ?
यस प्रश्नको उत्तर खोज्दा जापानको लामो विपत् व्यवस्थापन अनुभव नेपालका लागि उपयोगी हुन सक्छ । जापानले विपत् पूर्ण रूपमा रोक्ने प्रयास मात्र गरेको छैन, विपत् आए पनि त्यसको प्रभाव कम गर्ने, समयमै सूचना दिने, मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने, संरचनालाई बढी सहनशील बनाउने र समुदायलाई नियमित रूपमा तयार राख्ने बहुतहको प्रणाली विकास गरेको छ ।
जापान भूकम्प, अत्यधिक वर्षा, पहिरो, सुनामी, आँधी र बाढीजस्ता विभिन्न प्राकृतिक विपत्को जोखिममा रहेको देश हो । तर, जापानको महत्वपूर्ण अनुभव भनेको प्राकृतिक विपत्लाई पूर्ण रूपमा रोक्ने प्रयासभन्दा पनि विपत्को प्रभाव घटाउने बहुतहको प्रणाली विकास गर्नु हो ।
यस प्रणालीलाई सरल रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ :
निगरानी → जोखिम मूल्यांकन → पूर्वानुमान → चेतावनी → सुरक्षित स्थानतर्फ स्थानान्तरण → भौतिक सुरक्षा → उद्धार → पुनर्स्थापना ।
जापानको अनुभवबाट नेपालले महँगो प्रविधि मात्र होइन, विपत् व्यवस्थापनको सोच पनि सिक्न आवश्यक छ । विपत् आउनुअघि तयारी गर्ने, जोखिम पहिचान गर्ने, संरचना वैज्ञानिक रूपमा डिजाइन गर्ने, समुदायलाई नियमित अभ्यास गराउने र सूचना प्रणालीलाई स्थानीय तहसम्म पुर्याउने कार्य महत्वपूर्ण हुन्छ ।
जापानी साबो बाँध
जापानमा पहाडी क्षेत्रमा माटो, ढुंगा तथा लेदो आदिको तीव्र बहाव नियन्त्रण गर्न प्रयोग हुने प्रविधिलाई साबो प्रविधि भनिन्छ । यसको मुख्य उद्देश्य नदीको सम्पूर्ण पानी रोक्नु होइन । यसको उद्देश्य ठुलो ढुंगा माटो तथा लेदोको गति र प्रभाव घटाउनु, बहावलाई नियन्त्रण गर्नु र तल्लो क्षेत्रमा पुग्ने विनाशकारी शक्ति कम गर्नु हो । साबो बाँध पहाडी नदी वा खोलाको उपयुक्त स्थानमा निर्माण गरिन्छ । यसको डिजाइन नदीको आकार, ढलानको मात्रा र सम्भावित बहावको शक्तिका आधारमा गरिन्छ ।
खुला प्रकारको साबो संरचनाले सामान्य अवस्थामा पानी तथा साना पदार्थलाई तलतिर जान दिन सक्छ । तर, ठुला ढुंगा, माटो र लेदो आएको अवस्थामा त्यसलाई रोक्न वा नियन्त्रण गर्न सक्छ । यसले नदीको प्राकृतिक प्रवाहलाई पूर्ण रूपमा बन्द नगरी जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ ।
स्लिट बाँध
स्लिट बाँधमा ठुला वस्तु तथा ढुंगा रोक्ने तर पानीको केही भागलाई तलतिर जान दिने व्यवस्था हुन्छ । यस प्रकारको संरचना अत्यधिक बाढी आउने पहाडी खोलामा उपयोगी हुन सक्छ । नदीको उपयुक्त स्थानमा माटो, ढुंगा र लेदो जम्मा हुने क्षेत्र तयार गर्न सकिन्छ । यसले माटो, बालुवा तथा साना ढुंगा तल्लो क्षेत्रमा ठुलो मात्रामा पुग्नबाट रोक्न मद्दत गर्छ ।
माटो–ढुंगा बहाव अवरोधक र ढलान स्थिरीकरण
अत्यधिक जोखिमयुक्त खोलामा विशेष प्रकारका अवरोधक संरचना राखेर ठुलो ढुंगा तथा माटोको तीव्र बहावको गति घटाउन सकिन्छ । पहिरो तथा ढुंगा खस्ने जोखिम भएका ढलानलाई वनस्पति, पानी निकास, संरक्षण संरचना तथा आवश्यक इन्जिनियरिङ प्रविधिबाट स्थिर बनाउन सकिन्छ । नेपालमा यी प्रविधि स्थानीय भूगोल र आर्थिक क्षमताअनुसार अनुकूलन गर्न सकिन्छ । यसको उद्देश्य जापानको संरचना जस्ताको तस्तै बनाउनु होइन, नेपालका नदी, पहाड, स्थानीय सामग्री र जोखिमअनुसार वैज्ञानिक डिजाइन तयार गर्नु हो ।
कम लागतका वैज्ञानिक प्रविधि
नेपालले जापानको महँगो प्रविधि जस्ताको तस्तै प्रयोग गर्न आवश्यक छैन । नेपालको आर्थिक क्षमता, स्थानीय सामग्री, भूगोल र सामाजिक अवस्थाअनुसार कम लागतका तर वैज्ञानिक रूपमा डिजाइन गरिएका प्रविधि विकास गर्नुपर्छ ।
स्थानीय ढुंगा र तारजालीबाट बनाइने ग्याबियन संरचना धेरै स्थानमा उपयोगी हुन सक्छ । तर, यसको आधार बलियो बनाउने, पानी निकासको उचित व्यवस्था गर्ने र आवश्यक स्थानमा फिल्टर तथा अन्य संरक्षण सामग्री प्रयोग गर्ने हो भने यसको स्थायित्व बढाउन सकिन्छ ।
नदीकिनारा तथा पहिरोको सतह स्थिर बनाउन स्थानीय घाँस, बाँस, झाडी तथा उपयुक्त वनस्पतिको प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसलाई जैविक इन्जिनियरिङका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।
बाढी आउने सबै क्षेत्रमा अग्लो तटबन्ध बनाउने सोचभन्दा केही क्षेत्रमा नदीलाई प्राकृतिक रूपमा फैलिन सक्ने स्थान उपलब्ध गराउने नीति पनि उपयोगी हुन सक्छ । यसलाई ‘नदीका लागि ठाउँ’ अर्थात् नदीलाई सुरक्षित फैलावट क्षेत्र उपलब्ध गराउने अवधारणाका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।
पूर्वसूचना प्रणाली
अत्यन्त शक्तिशाली फ्ल्यास फ्लडलाई सधैँ रोक्न सकिँदैन । तर, बाढी आउनुभन्दा केही समयअघि पनि सही सूचना दिन सकियो भने मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा लैजान सकिन्छ र मानवीय क्षति उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ । नेपालमा हिमाली फ्ल्यास फ्लड तथा माटोढुंगामिश्रित बहावका लागि एकीकृत पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ । यस प्रणालीमा वर्षा मापन यन्त्र, नदीको जलस्तर मापन यन्त्र, बहावको गति मापन गर्ने उपकरण, माटोको चिस्यान मापन यन्त्र, जमिनको गति मापन गर्ने उपकरण, भूकम्पीय सेन्सर, हिमनदीको निगरानी, दूरसंवेदी उपग्रह, मौसम राडार तथा नदीकिनारको दृश्य निगरानी प्रणाली समावेश गर्न सकिन्छ ।
स्मार्ट नदी निगरानी प्रणाली
नेपालका उच्च जोखिमयुक्त नदी तथा खोलामा स्मार्ट नदी निगरानी प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ । यसमा नदीको जलस्तर मात्र होइन, पानीको बहाव, बहावको गति, पानीमा रहेको माटो तथा ढुंगा वा लेदोको मात्रा, पानीको धमिलोपन र वर्षाको अवस्था निरन्तर मापन गर्न सकिन्छ ।
यदि नदीको पानी अचानक धमिलो भयो र त्यही समयमा जलस्तर तथा बहावको गति तीव्र रूपमा बढ्यो भने माथिल्लो क्षेत्रमा पहिरो वा माटोढुंगामिश्रित बहाव आएको संकेत हुन सक्छ । यस्तो सूचना तुरुन्तै स्थानीय सरकार, जिल्ला विपत् व्यवस्थापन निकाय, प्रहरी, नेपाली सेना, जलविद्युत् आयोजना, सडक विभाग, स्थानीय स्वयंसेवक र समुदायमा पुग्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ ।
समुदाय नै पहिलो उद्धारकर्ता
आधुनिक प्रविधि अत्यन्त महत्वपूर्ण भए पनि विपत्को पहिलो केही मिनेटमा स्थानीय समुदाय नै सबैभन्दा नजिक हुन्छ । त्यसैले, समुदायको क्षमता विकास विपत् व्यवस्थापनको आधारभूत पक्ष हो । हरेक जोखिमयुक्त बस्तीमा नियमित रूपमा सुरक्षित स्थानतर्फ जाने अभ्यास, विद्यालयस्तरीय विपत् शिक्षा, प्राथमिक उपचार तालिम, स्थानीय चेतावनी समूह र समुदायमा आधारित नदी निगरानी कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ ।
स्थानीय मानिसले नदीको व्यवहार, पहिरो आउने स्थान, सुरक्षित बाटो र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा लामो समयदेखि देखेका परिवर्तनबारे महत्वपूर्ण स्थानीय ज्ञान राखेका हुन्छन् । वैज्ञानिक प्रविधिसँग स्थानीय ज्ञानलाई जोड्न सकेमा जोखिम पहिचान अझ प्रभावकारी हुन सक्छ ।
नेपाल–जापान सहकार्य
रसुवा–भोटेकोशी क्षेत्रमा भएको पछिल्लो विपत्ले नेपाल र जापानबिच हिमाली विपत् जोखिम न्यूनीकरणका क्षेत्रमा सहकार्य गर्ने महत्वपूर्ण अवसर पनि सिर्जना गरेको छ । नेपालका सरकारी निकाय, विश्वविद्यालय, स्थानीय सरकार, इन्जिनियरिङ संस्था तथा अनुसन्धान संस्थाले जापानका विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र प्राविधिक निकायसँग संयुक्त अध्ययन गर्न सक्छन् ।
रसुवागढी–स्याफ्रुबेसी–त्रिशूली नदी करिडोरलाई एक नमुना अनुसन्धान क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । यहाँ वैज्ञानिक पुनर्निर्माण, उपग्रह तथा ड्रोन नक्सांकन, पानी, माटो, ढुंगा र लेदो बहावको नमुना अध्ययन, वास्तविक समयमा सूचना दिने सेन्सर प्रणाली, साबो संरचना, सुरक्षित स्थानतर्फ स्थानान्तरण योजना, विपत् सहनशील पुल, आपत्कालीन सञ्चार प्रणाली तथा बहु–विपत् जोखिम नक्सा विकास गर्न सकिन्छ ।
यस्तो नमुना सफल भएपछि त्यसलाई अन्य हिमाली नदी प्रणालीमा पनि विस्तार गर्न सकिन्छ । नेपालमा बाढी, पहिरो, हिमताल विस्फोट र फ्ल्यास फ्लड प्राकृतिक प्रक्रिया हुन् । तर, प्राकृतिक प्रक्रिया आफैँमा सधैँ विपत् हुँदैन । जब मानिस, बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य महत्वपूर्ण संरचना उच्च जोखिम क्षेत्रमा पर्छन् र त्यहाँ जोखिम सामना गर्ने क्षमता कमजोर हुन्छ, तब प्राकृतिक घटना ठुलो विपत्मा परिवर्तन हुन्छ ।
२६ अगस्ट २०२६ को रसुवा–भोटेकोशी घटनाले हिमाली विपत्लाई केवल ‘बाढी’ भनेर बुझ्नु पर्याप्त छैन भन्ने कुरा स्पष्ट गरेको छ । माथिल्लो क्षेत्रमा भएको बरफ तथा चट्टानको घटना, नदीमा अस्थायी अवरोध, अचानक पानीको बहाव, माटो तथा ढुंगाको तीव्र बहाव र पूर्वाधारमा भएको क्षति एक–अर्कासँग जोडिन सक्छन् । सरकारी निकायले पनि घटनाबाट भएको जनधनको क्षतिको मूल्यांकन तथा उद्धार र राहत कार्य जारी रहेको जनाएको छ ।
नेपालले अब बाढी आएपछि मात्र प्रतिक्रिया दिने प्रणालीबाट जोखिमको पूर्वपहिचान, निरन्तर निगरानी, पूर्वसूचना, सुरक्षित स्थानतर्फ स्थानान्तरण, जोखिमअनुकूल पूर्वाधार र समुदायमा आधारित तयारीतर्फ अघि बढ्नुपर्छ ।
जापानबाट नेपालले सिक्नुपर्ने मुख्य कुरा महँगो प्रविधि मात्र होइन । वैज्ञानिक अध्ययन, निरन्तर निगरानी, समयमै सूचना, साबो इन्जिनियरिङ, सुरक्षित स्थानतर्फ स्थानान्तरण, विपत् सहनशील पूर्वाधार, समुदायको सहभागिता र नियमित अभ्यास यसको मुख्य आधार हुन् ।
नेपालका लागि उपयुक्त रणनीति यस्तो हुन सक्छ :
पहिले जोखिम पहिचान गर्ने → निरन्तर निगरानी गर्ने → समयमै पूर्वसूचना दिने → मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा लैजाने → माटो तथा ढुंगाको बहावको शक्ति घटाउने → महत्वपूर्ण पूर्वाधारलाई सुरक्षित बनाउने → विपत्पछि छिटो उद्धार र पुनर्स्थापना गर्ने ।
नेपालले जापानी प्रविधिलाई जस्ताको तस्तै आयात गर्नु आवश्यक छैन । नेपालको हिमाली भूगोल, स्थानीय सामग्री, आर्थिक क्षमता, वातावरणीय अवस्था र सामाजिक संरचनासँग मिल्ने गरी जापानी ज्ञान र प्रविधिलाई स्थानीयकरण गर्नुपर्छ ।
अन्ततः नेपालको भविष्यको लक्ष्य केवल ‘बाढी नियन्त्रण’ हुनुहुँदैन । लक्ष्य ‘हिमाली विपत् जोखिम व्यवस्थापन’ हुनुपर्छ । विज्ञान, प्रविधि, स्थानीय ज्ञान, प्रकृति र समुदायबिचको सहकार्यबाट मात्र भविष्यमा रसुवा–भोटेकोशीजस्ता विनाशकारी घटनाबाट हुने मानवीय, सामाजिक तथा आर्थिक क्षति उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ । बाढीलाई सधैँ रोक्न सकिँदैन, तर विज्ञान, पूर्वसूचना, सुरक्षित पूर्वाधार र समुदायको तयारीबाट बाढीलाई ठुलो मानवीय विपत्मा परिणत हुनबाट रोक्न सकिन्छ ।
(लौडारी जापानको एहिमे विश्वविद्यालयबाट बाढी नियन्त्रण प्रविधिमा विद्यावारिधि प्राप्त अनुसन्धानकर्ता हुन् । हाल उनी जापानको एहिमे विश्वविद्यालयमा जल तथा विपत्सम्बन्धी विषयमा अनुसन्धान गरिरहेका छन् ।)
