हर्मुज जलमार्गमा इरानले पानीजहाजलाई निसानामा पारेको जवाफमा अमेरिकाले इरानमाथि शृंखलाबद्ध आक्रमण गरेको छ । १७ जुनदेखि लागू भएको समझदारीको यो अहिलेसम्मकै गम्भीर उल्लंघन हो र यसले युद्धविराम अन्त्यको संकेत गर्छ । ८ अप्रिलमा भएको प्रारम्भिक युद्धविरामयता पहिलोपटक अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले युद्धविराम समाप्त भएको बताएका छन् । बढ्दो तनावले यो युद्धविराम स्थायी शान्तिमा परिणत नहुने संकेत गर्छ । अमेरिका आफ्नो इच्छाविपरीत इरानसँगको लामो युद्धमा तानिँदै छ ।
हालैका आक्रमणको शृंखला निम्त्याउने मुख्य विवादको विषय भनेको हर्मुज जलमार्गमाथि नियन्त्रण कायम गर्ने इरानको अडान हो । समझदारी पत्रमा उल्लेख भएअनुसार इरानले ६० दिनसम्म कुनै शुल्क नलिई व्यावसायिक जहाजको सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्न ‘भरपूर प्रयास’ गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको थियो । तर, जलमार्गमा पर्ने ‘ओमानी मार्ग’ प्रयोग गर्ने जहाजलाई लिएर तत्कालै तनाव चर्कियो । यो अमेरिका समर्थित समुद्री मार्ग हो, जुन ओमानको तट हुँदै अघि बढ्छ । तर, इरान जहाजहरूले आफ्नो कडा निगरानी तथा नियन्त्रण रहने इरानी तट हुँदै जाने दोस्रो मार्ग प्रयोग गरून् भन्ने चाहन्छ ।
युद्धविराम कायम राख्न कठिन हुनुको एउटा कारण अमेरिका र इरानको क्षमतामा रहेको भिन्नता हो । दुवै पक्ष आत्मसमर्पण गर्न चाहन्नन् । सैन्य रूपमा शक्तिशाली अमेरिकासँग विशाल सैन्य क्षमता छ । तर, उसको राजनीतिक दृढता भने कमजोर छ । वासिंटन यो युद्धमा रहिरहन वा इरानको भूमिमा आफ्ना स्थलसेना उतार्न चाहँदैन । अमेरिका लामो युद्धमा आफ्नो सैन्य स्रोत–साधन खर्च गर्न वा इरानी शासनविरुद्ध आफ्नो विश्वव्यापी सैन्य प्रयास केन्द्रित गर्न चाहँदैन । तसर्थ, अमेरिकासँग सैन्य क्षमता भए पनि इरानमा सत्ता परिवर्तन गराउने वा हर्मुज जलसन्धि बलपूर्वक खुलाउने सम्भावना कमजोर छ ।
इरानी शासनको सबैभन्दा ठुलो शक्ति यसको राजनीतिक दृढता हो । यो अस्तित्व बचाइराख्न दृढ छ । यस युद्धको सुरुवातमै प्रमुख राजनीतिक नेताहरू मारिएपछि इरानी शासन अझ बढी कठोर र सैन्यवादी बनेको छ । वर्तमान इरानी शासन विचारधारामा आधारित, चलाख र निर्दयी छ । आफू नियन्त्रणको स्थितिमा रहेको र पछि नहट्ने कुरा अमेरिका र यस क्षेत्रलाई देखाउन तेहरान दृढ छ । यो उद्देश्य प्राप्त गर्न इरान ठुलो आर्थिक तथा सुरक्षा मूल्य चुकाउन पनि तयार छ । जलमार्गमा साना तथा कम लागतका ड्रोन र आक्रमणकारी डुंगा प्रयोग गरी त्यहाँ पार भइरहेका जहाजलाई धम्की दिनुले इरानको यही दृढता झल्काउँछ । इरानी शासनको मुख्य कमजोरी आर्थिक हो । यस युद्धका कारण इरानले ठुलो आर्थिक तथा सैन्य क्षति व्यहोरेको छ । हर्मुज जलसन्धिमा अमेरिकाद्वारा गरिने लामो नाकाबन्दी तथा पूर्वाधार र सैन्य अखडामाथि हुने निरन्तर हवाई आक्रमणलाई उसले थेग्न सक्नेछैन ।
अमेरिका र इरानको घरेलु परिदृश्यमा धेरै भिन्नताले दुवै पक्षलाई युद्धविराम भंग गर्न नजिक पुर्याइरहेको छ । इरानमा कट्टरपन्थीले शासन व्यवस्थाको नेतृत्व गरेका छन्, जहाँ इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आइआरजिसी) ले राजनीतिक शक्तिमाथि अझ दृढतापूर्वक नियन्त्रण राखेको छ । अमेरिकी समकक्षीसँग कुरा गर्ने इरानी नेतालाई आइआरजिसी तत्वले राजनीतिक देशद्रोही भनेर ‘ब्रान्ड’ गर्ने जोखिम हुन सक्छ ।
सन् १९८१ मा इजिप्टका राष्ट्रपति अनवर सादात र सन् १९९५ मा इजरायलका प्रधानमन्त्री यित्ज्याक रबिनको हत्याका घटनाले देखाएझैँ यदि नेताले आफ्नै देशका कट्टरपन्थीद्वारा ‘कट्टर शत्रु’ मानिएका पक्षसँग सम्झौता गरे भने उनीहरूले आफ्नो ज्यान जोखिममा पार्न सक्छन् । यसैकारण प्रतिबन्ध फुकुवा हुँदा प्राप्त हुने आर्थिक लाभ तथा पुनर्निर्माणका लागि वाचा गरिएको ३०० अर्ब अमेरिकी डलरको कोष उपभोग गर्न आत्मसमर्पण गर्नुको साटो इरान होर्मुज जलमार्गमाथि नियन्त्रण कायम राख्न र सम्झौताहीन अडान देखाउनमा केन्द्रित छ
अर्कातर्फ, आन्तरिक समर्थन अभावका कारण ट्रम्प पूर्णस्तरको युद्धमा फर्कन चाहँदैनन् । यद्यपि, उनी अमेरिकाले आणविक मुद्दामा सम्झौता नगरी इरानसँगको द्वन्द्वबाट पछि हटेको र हर्मुजमा इरानको पूर्ण नियन्त्रण कायम देख्न नचाहने अमेरिकी पक्षबाट समेत प्रभावित छन् । ट्रम्पले सम्झौतापत्रमा उल्लिखित आर्थिक लाभका कारण इरानले सहयोग गर्ने अपेक्षा राखेका छन् । तर, सो जलमार्गमा आफ्नो प्रभुत्व जमाउने तथा यस क्षेत्रमा नियन्त्रण कायम गर्ने इरानको दृढतालाई उनले निकै कम आकलन गरेका छन् ।
पूर्णस्तरको द्वन्द्व बढाउन ट्रम्पको अनिच्छाले गर्दा फेब्रुअरी २८ को जस्तो युद्धको अवस्थामा फर्कने सम्भावना कम छ । संयम अपनाउने इरानको दृढताका कारण युद्धविराम पूर्ण रूपमा कायम रहने वा कुनै ठोस शान्ति सम्झौता हुने सम्भावना पनि देखिँदैन । सबैभन्दा सम्भावित परिदृश्य भनेको अप्रिल ८ देखि जुन १७ सम्मको पहिलो युद्धविरामको यथास्थितिमा फर्कनु हो । यो पूर्ण युद्धको अवस्थाभन्दा मुनिको तर ठोस शान्ति पनि नभएको एक अनिश्चित युद्धविराम थियो । आगामी महिनामा एक–अर्काविरुद्ध जवाफी प्रहारको क्रम जारी रहनेछ । हर्मुज जलमार्ग आंशिक रूपमा बन्द रहनेछ र त्यहाँ सुरक्षाको अवस्था अनिश्चित रहनेछ । मैले पहिले नै उल्लेख गरेझैँ यो पूर्ण युद्धविराम वा पूर्णस्तरको युद्धमा फर्कनुभन्दा पनि ‘स्थगित द्वन्द्व’सँग बढी मेल खान्छ ।
द कन्भर्सेसनबाट
(जेनाउर स्कुल अफ पब्लिक पोलिसी एन्ड गभर्मेन्टकी प्राज्ञिक निर्देशक हुन्)
