जेन–जी आन्दोलनको जगमा बनेको नागरिक सरकारले आगामी २१ फागुनमा प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन मिति तोकेको छ । उक्त निर्वाचनको नतिजामा पनि जेन–जी युवा नै निर्णायक हुने देखिन्छ । २१ फागुनको निर्वाचनमा मतदान गर्न पाउने उमेरका जेन–जीको संख्या ६३ लाख ८४ हजार पुग्ने भएको हो ।
१८ वर्ष पूरा भएर मतदाता नामावलीमा नाम दर्ता भएका नेपाली नागरिकले आमनिर्वाचनमा मतदान गर्न पाउँछन् । निर्वाचन आयोगले बिहीबारदेखि पुनः मतदाता नामावली संकलन सुरु गर्दै आगामी २० फागुनसम्म १८ वर्ष पूरा हुने नेपाली नागरिकले मतदाता नामावलीमा नाम दर्ता गरेर मतदानको अधिकार प्रयोग गर्न सक्ने जनाएको छ ।
जेन–जी समूहमा १३ वर्षदेखि २८ वर्षसम्म उमेरका व्यक्ति पर्छन् । ०७८ को जनगणनाअनुसार त्यतिबेला (चार वर्षअघि) १८ देखि २४ वर्ष उमेरका युवाको जनसंखया ३९ लाख ९२ हजार ५७७ थियो । जुन अहिले पनि २८ वर्षभित्रै अर्थात् जेन जी समूहमा पर्छ । त्यस्तै, ०७८ को जनगणनामा १४ देखि १७ वर्ष उमेर भएकाको जनसंख्या २३ लाख ९२ हजार १८८ थियो । त्यतिबेला १४ वर्ष उमेर रहेका व्यक्ति अहिले १८ वर्षका भएका छन् । यसरी आगामी निर्वाचनका लागि कुल ६३ लाख ८४ हजार ७६५ जेन–जी युवा मतदानका लागि योग्य हुनेछन् । चुनावी नतिजाका लागि यो निकै शक्तिशाली संख्या हो ।
निर्वाचन घोषणा भएपछि मतदाता नामावली संकलन स्थगित हुने प्रावधान सरकारले अध्यादेशमार्फत् संशोधन गरिसकेको छ । सरकारले बाधा फुकाइदिएपछि निर्वाचन आयोगले बिहीबारदेखि मतदाता नमावली संकलन पनि सुरु गरिसकेको छ । आयोगका अनुसार गत १५ असारसम्म मतदाता संख्या एक करोड ८१ लाख ६७ हजार ५७० पुगेकामा अब खुल्ने नामावली संकलनमा मतदाता बन्न योग्य २३ लाख ९२ हजार १८८ जेन–जी थपिने अवस्थामा कुल मतदाता दुई करोड पाँच लाख ५९ हजार ७५८ हुनेछन् ।
निर्वाचन आयोगका कार्यवाहक प्रमुख निर्वाचन आयुक्त रामप्रसाद भण्डारीले नामावली संकलन कार्य अगाडि बढाइएको बताए । उनका अनुसार नामावली संकलनका लागि आयोगको जनशक्ति र संरचना तयारी अवस्थामा थियो । ‘मतदाता नामावली संकलन गर्ने प्रयोजनका लागि उहाँहरू (जेन–जी)लाई आह्वान गर्छाैँ । मतदाता बनेर मत हाल्न अपिल गर्छाैँ । मतदाता बन्न योग्य नभएका युवालाई मतदाता शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा प्रचारको भूमिकामा प्रयोग गर्छाैँ,’ उनले भने, ‘उनीहरूले मत हाल्नुपर्छ, मतको महत्व छ, हामीले भोट हालेनौँ भने कसरी राम्रो हुन्छ भनेर अभियान चलाउन सक्छन् । कुनै हालतमा मत हाल्नुपर्छ भन्ने वातावरण बनाउन सक्छन् ।’
अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार सन् १९९७ देखि २०१२ सम्म जन्मिएका युवालाई जेन–जी अर्थात् जेनेरेसन जेड भनिन्छ । नेपाली क्यालेन्डरअनुसार ०५३ पुसदेखि ०६९ पुससम्म जन्मिएका व्यक्ति यो समूहमा पर्छन् । यो अवधिमा जन्मिएकाको अधिकतम उमेर २८ वर्ष हुँदा न्यूनतम उमेर भने १३ वर्ष पुग्छ । निर्वाचन कानुनअनुसार १८ वर्षमुनिका युवाले मत दिन पाउने छैनन् । तर, यो उमेरका जेन–जी युवाले आफू अभ्यस्त रहेको प्रविधिको विभिन्न प्लाटफर्ममार्फत हस्तक्षेपकारी भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन् । प्रविधिले निर्वाचनमा परम्परागत प्रणाली र प्रवृत्तिलाई धक्का दिन सक्ने आकलन अन्तर्राष्ट्रिय अध्येताहरूको छ । तथ्यांक विभागका अनुसार १३ वर्षदेखि १८ वर्षमुनिका जेन–जी युवाको संख्या २८ लाख छ ।
त्यसो त ०७९ को निर्वाचनमै यो पुस्ताले सशक्त हस्तक्षेपको भूमिका खेल्दै केही नयाँ मानक पनि स्थापित गरिसकेको छ । परम्परागत शक्तिको जनाधार घट्नु, नयाँ वैकल्पिक शक्तिप्रति आकर्षण देखिनु, मतदानमा वयस्क पुस्तालाई रूपान्तरण हुन बाध्य पार्नु जेन–जीको असर हो । उक्त चुनावमा जेन–जीको आधा संख्या मात्रै प्रत्यक्ष सहभागी थियो । किनभने सन् २००४ अर्थात् ०६१ सालसम्म जन्मिएका मात्रै मतदानका लागि योग्य थिए ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालय मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र विभागका प्राध्यापक डा. दीपेश घिमिरे आगामी निर्वाचनमा जेन–जीको भूमिकालाई चारवटा आयामबाट हेर्न सकिने विश्लेषण गर्छन् । ‘पहिलो, अहिले पुराना दलमा विवाद र रिफर्मको बहस चलेको छ, यो तिनै जेन–जी युवाको कारणले हो । पार्टीहरू स्वयं जेन–जीलाई सम्बोधन नगरी सर्भाइभ नगर्ने ठाउँमा पुगेका छन् । अब ती पार्टीबाट जेन–जी युवाले टिकट पाउने क्रम बढ्छ । दोस्रो, जसले आन्दोलन गरे, उनीहरूकै नेतृत्वमा पार्टी गठनको गृहकार्य भइरहेको छ । आफ्नो एजेन्डा, आफ्नै नेतृत्व गर्ने भनेर आफ्नै पार्टीमार्फत आउने देखिन्छ,’ उनले भने ।
घिमिरेका अनुसार आगामी निर्वाचनमा अभिव्यक्त हुने जेन–जीको मतबाट रिभोलुसन नै हुन्छ । जसले पुराना पार्टीको पतन नै निम्त्याउन सक्ने उनको विश्लेषण छ । ‘जेन–जीबाट अभिव्यक्त हुने मतबाट रिभोलुसन नै हुन्छ । यसलाई तेस्रो आयामको रूपमा हेर्न सकिन्छ । जसले जेन–जीको सोच र एजेन्डा अगाडि बढाउन सक्ने ल्याकत राख्छ, उसैलाई मत दिन्छ,’ उनले भने, ‘त्यस्तै, चौथोमा पुराना पार्टी पतनको संकेत दिन सक्छ । अहिलेका प्रमुख पार्टीहरू रिफर्म हुन सक्ने स्थिति भएन भने विघटन हुन्छ । पार्टीभित्रै विद्रोह भएर नयाँ पार्टीहरू फर्मेसन हुन सक्ने सम्भावना छ । स्थिति हेर्दा अहिलेका पार्टी चुनावमा एकताबद्ध भएर जाने सम्भावना पनि छैन ।’
देशमा भ्रष्टाचार मौलाएको, कुशासन फस्टाएको र नातावाद भाँगिएकोजस्ता मुद्दा बोकेर आन्दोलनमा होमिएका जेन–जी युवाहरूले आगामी चुनावलाई देशको मुहार फेर्ने अवसरका रूपमा सदुपयोग गर्न चाहिरहेका छन् । जेन–जी नेता प्रदीप ज्ञवाली आगामी निर्वाचनमा युवाहरूको मतको सदुपयोग हुनेमा उत्साहित छन् । ‘अब हामी जेन–जीहरू परिवर्तनका लागि आफ्नो मत र नेतृत्व प्रयोग गर्छाैँ । पुराना दलका उच्च तहका नेता राजनीतिमा आउनुहुँदैन भन्ने आन्दोलनको म्यान्डेट थियो । दोस्रो र तेस्रो तहका नेताले पनि विचार गर्नुपर्छ भन्ने थियो । त्यो नभएको परिस्थितिमा जेन–जी साथीहरू पार्टी खोलेर पनि आउँछन्, म संसद्मा जानुपर्छ भनेर आफैँ उम्मेदवार भएर आउँछन्,’ उनले भने, ‘अर्काे, राम्रो मान्छे जहाँबाट लडेर पनि संसद् भवन पुग्नुप¥यो भन्ने भावनाअनुसार मतबाट परिवर्तन स्थापित गर्छाैँ । मतदाता बन्न योग्य नभएका जेन–जी भाइबहिनीहरूले घर परिवारमा सम्झाउन सक्छन् । अग्रजलाई सम्झाउने, सिकाउने काम गर्न सक्छन् ।’
असार मध्यसम्म एक करोड ८१ लाख ६७ हजार ५७० मतदाता
निर्वाचन आयोगका अनुसार ०८१ चैतसम्म कुल मतदाता एक करोड ८१ लाख ४८ हजार थिए । असार १६ मा रुपन्देही– ३ का लागि उपनिर्वाचन घोषणा भएपछि मतदाता नामावली संकलन स्थगित भएको थियो । यो अवधिसम्म १९ हजार ५७० मतदाता थपिएको आयोगका सूचना अधिकारी सुमन घिमिरेले बताए । उनका अनुसार गत १५ असारसम्म कुल मतदाता एक करोड ८१ लाख ६७ हजार ५७० पुगेको छ । अब खुल्ने मतदाता नामावली संकलनमा मतदाता बन्न योग्य २३ लाख ९२ हजार १८८ जेन–जी युवालाई समेट्नुपर्ने दायित्व आयोगको छ । यी नयाँ मतदाता थपिँदा कुल मतदाता संख्या दुई करोड पाँच लाख ५९ हजार ७५८ पुग्नेछन् ।
जब बढ्दै गयो जेन–जी मत, उदाउन थाले नयाँ शक्ति
नेपाली राजनीतिमा वैकल्पिक राजनीतिको जमर्काे ०७० पछि देखिन थालेको हो । विवेकशील अभियानका संस्थापक उज्ज्वल थापाले ०७० मा भएको संविधानसभाको दोस्रो निर्वाचनमा काठमाडौं ५ बाट स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएर ०४६ पछिको बहुदलमा हुर्किएको परम्परागत राजनीतिक अभ्यासलाई चुनौती दिएका थिए । त्यति वेला स्वतन्त्र अभियानले चार हजार हाराहारी मत प्राप्त गरेको इतिहास छ । त्यसपछि ०७४ मा वैकल्पिक मतको भोल्युम बढेर उचाइमा पुग्यो ।
०७४ मा रन्जु दर्शना, किशोर थापा स्वतन्त्र अभियानकै उम्मेदवारका रूपमा अगाडि सरे । काठमाडौं महानगर प्रमुख पदमा रन्जु दर्शनाले ४२ हजार मत ल्याइन् । त्यति वेलाको विवेकशील साझा र नयाँ शक्तिले समानुपातिकतर्फ तीन लाखभन्दा बढी मत प्राप्त गरेका थिए । ०७४ सम्म वैकल्पिक मत निर्णायक तहमा पुग्न सकेन । युवाहरूले परिवर्तनको प्रयास गरे पनि पर्याप्त भएन ।
यो प्रयासले सार्थकता पायो ०७९ मा । जानकारहरूका अनुसार ०७९ को निर्वाचनमा परिणामलाई प्रभाव पार्न जेन–जी अर्थात् तन्नेरी पुस्ताको उल्लेख्य भूमिका रह्यो । यही पुस्ताको बलमा देशकै राजधानी काठमाडौं महानगरपालिकामा बालेन शाह (बालेन्द्र) मेयर निर्वाचित भए । धरानमा हर्क साम्पाङ र धनगढीमा गोपी हमाल मेयर निर्वाचित भएर वैकल्पिक मतले वैधानिकता पायो । वैकल्पिक राजनीतिको नारा बोकेर आएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले प्रतिनिधिसभा सदस्यका लागि भएको आमनिर्वाचनमा २० सिट जित्यो । समानुपातिकमा ११ लाख मत प्राप्त गर्यो । ०७९ मा परम्परागत राजनीतिलाई धक्का दिएको जेन–जीको हस्तक्षेप ०८२ मा अझ निर्णायक हुने राजनीतिक विश्लेषकहरूको आकलन छ ।
१८ देखि ४० वर्ष उमेरका मतदाता छन् ४५.५ प्रतिशत
पछिल्लोपटक १६ मंसिर ०८१ मा भएको स्थानीय तहको निर्वाचनका लागि अद्यावधिक गरिएको मतदाता नामावली सूचीअनुसार अधिकांश जेन–जी समेटिने १८ देखि ३० वर्ष उमेरका ३७ लाख ८७ हजार ९१६ मतदाता कायम छन् । प्रतिशतमा हेर्दा यो कुल मतदाताको २०.८९ प्रतिशत हो । त्यसपछिको विवरण आयोगले अद्यावधिक गरेको छैन । आयोगको तथ्यांकले यो उमेर समूहको दर भने घट्दै गएको देखाउँछ ।
०८१ वैशाखमा भएको उपनिर्वाचनमा २२.३३ प्रतिशत युवा मतदाता थिए । त्यस्तै, ०८० वैशाखको उपनिर्वाचनमा २४.३६, ०७९ मंसिरको आमनिर्वाचनमा २५.२२, ०७९ वैशाखको स्थानीय तह निर्वाचनमा २५.४५ र ०७६ भदौको उपनिर्वाचनमा २६.८३ प्रतिशत मतदाता युवा अर्थात् १८ देखि ३० वर्ष उमेरका थिए । तर, १८ देखि ४० वर्ष उमेर समूहका मतदाता भने कुल मतदाताको ४५.५ प्रतिशत छन् । त्यसैले निर्वाचनमा युवा मतदाता नै निर्णायक छन् ।
रामप्रसाद भण्डारी, कार्यवाहक प्रमुख निर्वाचन आयुक्त
मतदाता नामावली संकलन गर्ने प्रयोजनका लागि उहाँहरू (जेन–जी)लाई आह्वान गर्छाैँ । मतदाता बनेर मत हाल्न अपिल गर्छाैँ । मतदाता बन्न योग्य नभएका युवालाई मतदाता शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा प्रचारको भूमिकामा प्रयोग गर्छाैँ ।
प्रदीप ज्ञवाली, जेन–जी नेता
अब हामी जेन–जीहरू परिवर्तनका लागि आफ्नो मत र नेतृत्व प्रयोग गर्छाैँ । पुराना दलका उच्च तहका नेता राजनीतिमा आउनुहुँदैन भन्ने आन्दोलनको म्यान्डेट थियो । दोस्रो र तेस्रो तहका नेताले पनि विचार गर्नुपर्छ । त्यो नभएको परिस्थितिमा जेन–जी साथीहरू पार्टी खोलेर पनि आउँछन् । राम्रो मान्छे जहाँबाट लडेर पनि संसद् भवन पुग्नुपर्यो भन्ने भावनाअनुसार मतबाट परिवर्तन स्थापित गर्छाैँ ।
नयाँ मतदाता बन्न २३ लाख ९२ हजार १८८ जेन–जी तयारी अवस्थामा
०७८ को जनगणनामा १४ वर्ष उमेर पुगेका पाँच लाख ९० हजार २४५, जो १५ वर्ष उमेर पुगेका पाँच लाख ९६ हजार ३४९, यस्तै, १६ वर्ष उमेर पुगेका ६ लाख एक हजार ३०४ र १७ वर्ष उमेर पुगेका ६ लाख चार हजार २९० युवा थिए । यी सबै युवा आगामी निर्वाचनमा मत दिन योग्य उमेर १८ वर्ष पार गर्नेछन् ।
०७८ को जनगणनामा १४ वर्ष नाघेर २४ वर्ष पुगेका जेन–जीको जनसंख्या ३९ लाख ९२ हजार ५७७
यीमध्ये कति युवाले मतदाता नामावलीमा नाम दर्ता गराएका छन् भन्ने यकिन छैन
त्रिवि मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र विभागका प्राडा दीपेश घिमिरेको विश्लेषण – आगामी निर्वाचनमा जेन–जी नै निर्णायक हो, पुराना पार्टी पतन नै हुन सक्छन्
०८४ मा जेन–जीको भूमिका ‘भाइटल’ हुन्छ भन्ने थियो, त्यो परिस्थिति दुई वर्षअघि नै आयो । तर, जेन–जी सबैले मतदाता नामावलीमा नाम लेखिसकेका छैनन् । यो असामान्य अवस्थाको निर्वाचन भएकाले कानुन संशोधन गरेर पहिला सबैको नाम प्रविष्ट गराउनुपर्छ । अब जेन–जी आन्दोलन र आगामी निर्वाचनमा उनीहरूको भूमिकालाई चारवटा आयामबाट हेर्न सकिन्छ ।
पहिलो– अहिले पुराना दलमा विवाद र रिफर्मको बहस चलेको छ, यो तिनै जेन–जी युवाको कारणले हो । पार्टीहरू स्वयं जेन–जीलाई सम्बोधन नगरी सर्भाइभ नगर्ने ठाउँमा पुगेका छन् । अब ती पार्टीबाट जेन–जी युवाले टिकट पाउने क्रम बढ्छ ।
दोस्रो– जसले आन्दोलन गरे, उनीहरूकै नेतृत्वमा पार्टी गठनको गृहकार्य भइरहेको छ । आफ्नो एजेन्डा, आफ्नै नेतृत्व गर्ने भनेर आफ्नै पार्टीमार्फत आउने देखिन्छ । तेस्रो– जेन–जीबाट अभिव्यक्त हुने मतबाट रिभोलुसन नै हुन्छ । जसले जेन–जीको सोच र एजेन्डा अगाडि बढाउन सक्ने ल्याकत राख्छ उसैलाई मत दिन्छ ।
चौथो– पुराना पार्टी पतनको संकेत दिन सक्छ । अहिलेका प्रमुख पार्टीहरू रिफर्म हुन सक्ने स्थिति भएन भने विघटन हुन्छ । पार्टीभित्रै विद्रोह भएर नयाँ पार्टीहरू फर्मेसन हुन सक्ने सम्भावना छ । स्थिति हेर्दा अहिलेका पार्टी चुनावमा एकताबद्ध भएर जाने सम्भावना पनि छैन ।’
त्यस्तै, मतदान गर्ने उमेर नपुगेका जेन–जीको पनि निर्वाचनमा सशक्त भूमिका हुन्छ । उनीहरूले अभिभावकको भोटलाई प्रभाव पार्न सक्छन् । जेन–जीले परम्परागत पार्टीलाई मत दिइरहेका अभिभावकको मनोविज्ञान बदलिरहेका छन् । जेन–जीले आफ्नो शक्ति थाहा पाएका छन् । असन्तुष्टि छुट्टाछुट्टै सामाजिक सञ्जालमा पोख्दा अर्थ नहुने रहेछ, तर संगठित भएर पोख्यो भने सत्ता नै हल्लाउन सकिने रहेछ भन्ने सामथ्र्य थाहा पाए । डिजिटल डेमोक्रेसीमा एउटा सन्देश एकैपटक लाखौँमा पुर्याउन सक्ने शक्तिलाई जेन–जीले आन्दोलनपछि अनुभूत गरेका छन् । सके आफ्नै नेतृत्व, नसके आफूअनुकूल नेतृत्व ल्याउनुपर्छ भनेर जेन–जी युवा लागेका छन् ।
