प्रेस स्वतन्त्रतामा निर्भर हाम्रो स्वतन्त्रता

आइतबार, २३ बैशाख, २०८१
डिजिटल संस्करण

यो विश्वभर लोकतन्त्रको परीक्षणको वर्ष हो भने मिडियामाथि गरिने व्यवहार परीक्षणको सूचक हो

यस वर्षको पहिलो साता बंगलादेशमा कथित चुनावी अनियमितता र हिंसाको समाचार संकलन गर्ने क्रममा कम्तीमा १८ पत्रकारलाई प्रताडित गरियो । त्यसपछि फेब्रुअरीको सुरुवातमा पाकिस्तानमा पत्रकारलाई हिंसा, व्यापक इन्टरनेट बन्द र मोबाइल नेटवर्क निलम्बनबाट चुनावी समाचार संकलन गर्न रोकिएको थियो । यही मार्चमा टर्कीमा पत्रकारलाई गोली हानियो र स्थानीय चुनाव अवलोकन गर्न प्रतिबन्ध लगाइयो, जब कि चुनावी अवलोकन पत्रकारको कानुनी अधिकार थियो ।

‘सुपर इलेक्सन इयर’ अर्थात् ‘विशेष चुनावी वर्ष’मा यो अवस्था आउनु निकै चिन्ताजनक हो । विश्वको आधा जनसंख्याले मतदान गर्ने भएकाले उम्मेदवार र मुद्दामा स्वतन्त्र रिपोर्टिङ आवश्यक छ । तर, परिपक्व लोकतन्त्रमा समेत मिडियामाथि आक्रमण बढिरहेका छन् । अमेरिकामा उम्मेदवारका रूपमा डोनाल्ड ट्रम्पको पुनरागमनले ६ जनवरी ०२१ को सम्झनालाई ताजा बनाएको छ । त्यतिवेला उनका समर्थकले क्यापिटोलमा आक्रमण गर्दा पत्रकारमाथि खनिएर क्यामेरामाथि तोडफोड गरेका थिए र ढोकामा ‘मिडियालाई मारौँ’ लेखेका थिए । यी उदाहरण एक व्यापक समस्याको चित्रण हो । अमेरिकादेखि भारतसम्म कडा मिहिनेतले आर्जेको स्वतन्त्रता र अधिकार खोसिएका छन् । सन् २०२३ मा विश्वभर प्रजातन्त्रको अनुगमन गर्ने भि–डेम इन्स्टिच्युटले सन् १९८९ देखि लोकतान्त्रीकरणतर्फ भएको प्रगति उल्टो दिशामा गइरहेको चेतावनी दिँदै प्रतिवेदन प्रकाशित गरेको थियो । प्रतिवेदनका लेखकले पत्रकारमाथि बढ्दो आक्रमणलाई निरंकुशताको प्रमुख सूचक मान्छन् । ‘तानाशाह हुन खोज्नेले सबैभन्दा पहिले र धेरै अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता एवं मिडियामाथि खनिन्छन्’ प्रतिवेदनमा लेखिएको थियो ।

स्वतन्त्र मिडिया सधैँ तारो बन्ने देशमा मात्र नभई अन्यत्र पनि पत्रकारमाथिको धम्की बढ्दै गएको छ । विगत तीन वर्षमा कमिटी टु प्रोटेक्ट जर्नालिस्ट्सले ग्वाटेमालाजस्ता कथित लोकतान्त्रिक देश र कुनै वेला अपेक्षाकृत उच्चस्तरको व्यक्तिगत र राजनीतिक स्वतन्त्रता हुने हङकङलगायत स्थानका पत्रकार (र मिडियाका शीर्ष अधिकारी पनि) कारागारमा छन् । पत्रकार हत्या झन्डै एक दशकयताकै उच्चस्तरमा पुगेको छ । सन् २०२२ मा अमेरिकी खोज पत्रकार जेफ जर्मनलाई लास भेगासस्थित निवासबाहिर छुरा प्रहार गरियो र एक राजनीतिज्ञ जसमाथि जर्मनले रिपोर्टिङ गरेका थिए, तिनले अहिले हत्याको मुद्दा खेपिरहेका छन् । वासिंगटन र वेस्टमिन्स्टरदेखि ब्युनस आयर्स र बुडापेस्टसम्म राजनीतिको समाचार लेख्ने पत्रकारले दैनिक ज्यान मार्ने धम्की पाउँछन् र राजनीतिक र्याली एवं विरोध प्रदर्शनमा तारो बन्छन् ।

सन् २०२१ को युनेस्कोको प्रतिवेदनअनुसार सर्वेक्षणमा सहभागी महिला पत्रकारमध्ये तीनचौथाइले अनलाइन घृणा, उत्पीडन वा हिंसाको धम्कीको अनुभव गरेका थिए । यस्तो धम्की आउने सबैभन्दा ठूलो कारकमा ‘राजनीति र चुनाव’मा रिपोर्टिङ थियो । महिला र सीमान्तकृत समुदायका व्यक्तिले अनलाइन मिडियाविरोधी उत्पीडनको मार भोग्छन् र यो हिंसा बारम्बार फैलिन्छ । यो विचलित पार्ने प्रवृत्ति मिडियामा मात्रै सीमित छैन । पत्रकारमाथिको आक्रमणले सबैलाई क्षति पुर्याउँछ । पत्रकारले उम्मेदवारबारे जनतालाई सूचित गर्छन्, अर्थात् पत्रकारले उम्मेदवारको व्यावसायिक रेकर्ड, दाबीको सत्यता र वाचाको विश्वसनीयताबारे जनतालाई बताउँछन् । नीतिगत उपलब्धि र असफलताबारे रिपोर्टिङ गरेर पत्रकारले उम्मेदवारको आधिकारिक भाष्यलाई पुष्टि गर्छन् वा विरोधाभासी भएको खण्डमा झुटको पर्दाफास गर्छन् । पत्रकारले मतदान प्रक्रियाबारे व्यावहारिक जानकारी पनि दिन्छन् र चुनावी अनियमितता एवं वित्तीय संहिताको उल्लंघनको निगरानी पनि गर्छन् । यस्तो जानकारी एवं सूचनाविना लोकतन्त्र सम्भव हुँदैन र यस अवस्थालाई भि–डेमले ‘चुनावी निरंकुशता’को संज्ञा दिएका छन्, जहाँ चुनाव केवल कर्मकाण्डी बन्छन् ।

सत्तामा रहेकालाई जवाफदेही बनाउन स्वतन्त्र रिपोर्टिङ पनि महत्वपूर्ण छ । यसको महत्व पहिल्यैदेखि स्थापित छ । पाउन्ड–द–पेभमेन्ट रिपोर्टिङले न्युयोर्कका रिपब्लिकन कंग्रेसका जर्ज सान्तोसको झुटो जीवनीको पर्दाफास गरेको थियो, जसले अन्ततः उनलाई कंग्रेसबाट निष्कासन गरायो । उनले आपराधिक आरोप पनि खेप्नुपर्यो । मिडियाकै कारण पेरुको गोप्य–पुलिस प्रमुख भ्लादिमिरो मोन्टेसिनोस टोरेस, न्यायाधीश र राजनीतिज्ञलाई घुस दिइएको रेकर्डिङ बाहिर आएको थियो, जसले राष्ट्रपति अल्बर्टो फुजिमोरीको पतन गरायो । त्यसैगरी ‘पार्टीगेट’माथि स्वतन्त्र रिपोर्टिङले अन्ततः बोरिस जोनसनलाई बेलायतको प्रधानमन्त्रीबाट अपदस्थ गरायो ।

मिथ्या एवं दुराशययुक्त सूचनाको बिगबिगी भएका वेला स्वतन्त्र र व्यावसायिक पत्रकारिता स्थानीय एवं राष्ट्रियस्तरमा थप महत्वपूर्ण भएको छ । एसोसिएटेड प्रेसको हालैको रिपोर्टअनुसार एआईले चुनावी प्रसारलाई व्यापक बनाइरहेको छ, जुन डिपफेक छवि र अडियोमार्फत हुन्छ । यसलाई प्रामाणिक रेकर्डिङबाट छुट्याउन सम्भव छैन । त्यसैगरी अफ्रिका सेन्टर फर स्ट्राटेजिक स्टडिजद्वारा मार्चमा जारी गरिएको अध्ययनले सन् २०२२ को तुलनामा अफ्रिकी महादेशमा हालैका चुनावमा दुराशययुक्त सूचना चार गुणा बढेको देखाएको छ ।

स्वतन्त्र समाचार मिडियाले प्रविधि–सञ्चालित मिथ्या सूचनाको प्रभावविरुद्ध लड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । ताइवानको हालैको चुनावी अभियानका क्रममा अनलाइन प्लेटफर्ममा मिथ्या सूचनाको फैलावट भए पनि यसलाई स्थानीय मिडिया, निर्वाचन अधिकारी र तथ्य जाँचकर्ताको प्रयासमार्फत प्रभावकारी रूपमा सम्बोधन गरिएको थियो । विश्वास स्थापित गर्न र मतदातालाई आवश्यक जानकारी प्रदान गर्नमा यिनको ठोस प्रयासले प्रभावकारी भूमिका खेलेको थियो । हामीले अब यी दृष्टान्तमा ध्यान दिनुपर्छ र चेतावनी संकेतलाई सावधानीका हेर्नुपर्छ । यदि यो वर्ष विश्वभर लोकतन्त्रको परीक्षणको वर्ष हो भने मिडियामाथि गरिने व्यवहार परीक्षणको सूचक हो । उन्मुक्त र स्वतन्त्र प्रेसको रक्षा गर्न र जीवन्त एवं जिज्ञासु स्थानीय मिडियालाई सघाउनुपर्छ । 

(गिन्सबर्ग कमिटी टु प्रोटेक्ट जर्नलिस्टकी प्रमुख कार्यकारी अधिकृत हुन्) 
प्रोजेक्ट सिन्डिकेटबाट

सुझावित समाचार