विश्वका सात करोड ५० लाख गार्मेन्ट श्रमिकमध्ये दुई प्रतिशतले मात्र ज्यालाबाट आरामदायी जीवनयापन गर्न सक्छन्
अनलाइन सुपरस्टोरको गोदामको मौसमी श्रमिक हुँ । हप्ताको पाँच दिन ती गोदाममा फर्किएका कपडाले भरिएका टोकरीमाझ उभिएबापत म घन्टाको १८.७५ डलर कमाउने गर्छु । मैले त्यहाँ दुई मिनेटभित्र कुनै कपडा पुनः बेच्न उपयुक्त छ कि छैन भन्ने निर्धारण गर्नुपर्छ । म गोदाम फर्किएर आएका कपडामा दाग लागेको वा कुनै बटन खसेको छ कि भनेर हेर्छु । वाथिङ सुटमा स्वच्छता दर्साउने लाइनहरू खोज्ने गर्छु । स्वेटरहरूका बाहुलाहरू उल्टाएर तिनका काखी उध्रिएका छन् वा कुनै दुर्गन्ध आइरहेको छ कि भनेर जाँच पनि गर्ने गर्छु । जुत्ता पल्टाएर तिनको सोल फोहोर छन् कि भनेर नियाल्छु । जुत्तामा मैले सावधानीपूर्वक पन्जा लगाएको हात छिराएर पनि हेर्नुपर्छ । भर्खरै मैले फिर्ता आएको टिम्बरल्यान्ड ब्रान्डको जुत्ताभित्र एक जोडी मोजा फेला पारेको थिएँ ।
कपडा मबाट पास भएर अगाडि बढेपछि पनि यी कपडासँग जोडिएर एउटा प्रश्न बाँकी नै रहन्छ : आखिर वातावरणलाई थप लागत भार थोपर्ने र कम ज्यालाका मजदुरले बनाएका यी डिस्पोजेवल कपडा हामी किन्छौँ ? विगतमा अनलाइन सुपरस्टोरका मुख्यालयका व्यापार रणनीति तयार पार्ने काममा संलग्न म अहिले स्नातकोत्तर तहमा अध्ययनरत छु । मैले पहिले अनलाइन सुपरस्टोरको मुख्यालयमा रहेर व्यापार रणनीति विकास गरेँ । अब स्नातक गर्दै छु र गति र स्तरमा कम्पनीको ध्यानले गोदामका कामदारलाई कसरी प्रभावित गर्छ भनेर अध्ययन गर्न यो काम लिएको छु । के कर्पोरेटको काम गर्ने शैली गोदामको वास्तविकतासँग मेल खान्छ ? मैले छिटै के थाहा पाएँ भने वास्तविकतामा ठूलो परिमाणमा ‘फास्ट फेसन(द्रुत फेसन)’ व्याप्त छ : यस श्रेणीको द्रुत गतिमा उत्पादन गरिएका सस्तो कडपामा टोपसप, जारा, एचएन्डएम, सेइन र फरेएभर२१ समेत सरिक छन् ।
एउटा सिफ्टमा म सस्तो, सिन्थेटिकका कपडाबाट बनेका आकारविहीन कपडाहरू प्रशोधन गर्छु । धेरैजसो वस्तुहरू चिनियाँ उत्पादकबाट आउँछन्, जसमा स्विटिरक्स र अटोमेटजस्ता अनौठो ब्रान्ड नाम छन्, जुन इन्टरनेटका कुनै स्वायत्त कार्यक्रमले सिर्जना गरेको ब्रान्डजस्तो सुनिन्छन् । खराब गुणस्तर कुनै कपडा पुनः बिक्रीमा पठाउनबाट रोकिने कारण होइन । पातलो क्लबमा लगाइने फिटिङ कपडा, सस्ता टिसर्टदेखि अनौठो रङका पोलिस्टरका म्याक्सिमा ब्रान्डका ट्यागहरू हुँदैनथे । मानौँ, ब्रान्डहरू ती कपडा आफ्ना हुन् भनेर चिनाउन लजाउँथे ।
म कपडाप्रति नकारात्मक टिप्पणी गर्ने ग्राहकका प्रतिक्रिया पनि निगरानी गर्थें । जसमा धेरैजस्तो कम गुणस्तरको सामग्री र अनलाइनमा देखाइएअनुरूपको आकार तथा गुणस्तर नभएको गुनासा धेरै हुन्थे । गत साता मेरो हातमा एउटा खैरो टिसर्ट पर्यो, जसको शरीरको हिस्सा निकै फराकिलो थियो भने बाहुला भने निकै पातलो थियो । सुपरस्टोरको वेबसाइटमा देखाइने कपडाको तस्बिर र वास्तविक कपडाबीच मेल नहुने आम समस्या रहेछ ।
जब हामी एक क्लिकको भरमा ‘फास्ट फेसन’ किन्छौँ, हामी एउटा यस्तो प्रणालीलाई सघाइरहेका हुन्छौँ, जसमा संसारको एक कुनामा न्यून ज्यालामा काम गर्ने श्रमिकले कपडा निर्माण गर्छन् र अर्को कुनाको न्यून पारिश्रमिकयुक्त श्रमिकले तिनको प्रशोधन गर्छन्
गोदामका सबैभन्दा राम्रो दिन आइतबार हुने गर्छ । यो दिन चर्को अंग्रेजी र स्पेनिस पप संगीत सुन्दै हामी कार्य स्टेसन छनोट गर्न सक्छौँ । म दुई जवान आमाको छेउमा काम गर्ने गर्छु । यिनले मसँगै यहाँ काम गर्न थालेका हुन् । बिपिङ स्क्यानर, चलिरहने कन्वेयर बेल्टहरू र फर्किएर आएका कपडाका अन्तहीन टोकरीमाझ हामी त्यो वेलासम्म कपडातर्फ निहुरिरहेका हुन्छौँ, जबसम्म हाम्रो हातमा आएको अनौठो कपडा देखाउन एकअर्कालाई बोलाउँदैनौँ ।
विश्रामको समयमा हामी म्याक्सीलाई मिलाएर झोलामा हाल्न आइपर्ने कठिनाइबारे कुरा गर्र्छौं । हामी पहिलो दिन काममा आउँदाको समय सम्झिएर हास्छौँ । त्यस दिन हामी सर्लक्क कोरिएरको कपाल र मेकअपसहित काममा आएका थियौँ । आजकल हामी ओछ्यानबाट निस्किएर सीधै काममा आउँछौँ । त्यहाँ एकखाले स्वतन्त्रता छ, जुन मैले अपेक्षा गरेको थिइनँ । न राम्रो देखिनुपर्ने दबाब, न मूल कामबाहेक सहायक सिप जान्नुपर्ने बाध्यता, न त अनन्त इमेल नै । तैपनि, यहाँ गरिने काम मैले विगतमा गरेका कर्पोरेट भूमिकाजस्तै उपभोक्तावादसँग गहिरोसँग जोडिएको छ ।
विगतको कर्पाेरेट काम गर्दा प्राप्त भएको सेयरबाट प्राप्त हुने बोनसले मलाई गोदामको कामले मात्र पाइने घन्टाको अपर्याप्त ज्यालामा पनि गाह्रो भएको छैन । एक अधिकारकर्मी समूहले संकलन गरेको तथ्यांकअनुसार विश्वका सात करोड ५० लाख गार्मेन्ट श्रमिकमध्ये दुई प्रतिशतले मात्र तिनको ज्यालाका आधारमा आरायादायी जीवनयापन गर्न सक्छन् । जब हामी हाम्रो पलङबाट एक क्लिकको भरमा ‘फास्ट फेसन’ किन्छौँ, हामी एउटा त्यस्तो प्रणालीलाई सघाइरहेका हुन्छौँ, जसमा संसारको एक कुनामा न्यून ज्यालामा काम गर्ने श्रमिकले कपडा निर्माण गर्छन् र अर्को कुनाको न्यून पारिश्रमिकयुक्त श्रमिकले तिनको प्रशोधन गर्छन् र सहरका कंक्रिटमा ती देखिँदैनन् ।
अब, कसैले तर्क गर्न सक्छ कि गार्मेन्टमा लामो समय काम गरेपछि मानिसहरू गरिबीबाट बाहिरिन्छन् वा उनीहरूसँग अन्य क्षेत्रमा जाने स्रोत हासिल हुन्छ । यदि उपभोक्ताहरूले उच्च मूल्य तिरेनन् भने पनि ब्रान्डहरूले न्यून ज्याला वा असुरक्षित कार्य अवस्था सिर्जना गरेर मुनाफा बढाउँछन् नै । घाटामा श्रमिक पर्छन् । यसका लागि स्विटिरक्स सर्टको २६.९९ डलरको अर्थतन्त्रबारे विचार गर्नुस् । त्यो मूल्यले कसरी सामग्री, श्रम, विश्वव्यापी ढुवानी र तपाईंको ढोकासम्मको डेलिभरीको लागत थेग्छ होला ? अझ यदि कपडामा कुनै खोट देखिँदा गोदाममा फर्किंदासम्मको खर्च पनि यसमा जोडिएको हुन्छ । गोदाममा मजस्ता व्यक्तिले ती पहिरन कुनै व्यक्तिले कुकुरलाई लिएर हिँड्दा लगाउँछ कि लगाउँदैन भनेर मूल्यांकन गर्नुपर्छ ।
यदि सर्ट बेच्न नमिल्ने भनेर निक्र्योल भयो भने त्यो ल्यान्डफिलमा पुग्छ, जहाँ पोलिस्टर सड्न दुई सय वर्ष लाग्छ । वास्तवमा, प्रत्येक वर्ष ६६ प्रतिशत कपडाहरू ल्यान्डफिलमा पुग्ने र अर्को १९ प्रतिशत जलाइने गरेको सन् २०१८ को इन्भाइरोन्मेन्टल प्रोटेक्सन एजेन्सीको रिपोर्टले देखाउँछ । ब्रान्डहरू आफू टिकाउ प्रयासमा प्रतिबद्ध रहेको बताउँछन्, तर फास्ट फेसनले स्थायित्वसँग कसैगरी पनि मेल खाँदैन । हामी आर्थिक वृद्धि असीमित छ भन्ने विश्वासमा काम गर्छौं, तर हाम्रा प्राकृतिक स्रोतहरू असीमित छैनन् ।
गोदाममा दिन बित्दै जाँदा एक प्रबन्धकले सोध्नेछ, ‘तपाईंले प्रतिघन्टा प्रशोधित गर्ने कपडाको दर जान्न चाहनुहुन्छ ?’ मेरो त्यो संख्या २३ देखि २६ रहन्छ । यो दर मैले पहिले गरेको काम र अहिले गरिरहेको कामबीचको अर्को सम्बन्ध अर्थात् डेटा हो । चम्किलो अफिस टावर बोर्डरुममा, म गहन साप्ताहिक व्यापार समीक्षामा भाग लिन्थेँ, जहाँ म कपडा होइन, कागज प्रशोधन गर्थें । प्रत्येक कर्पोरेट प्रबन्धकलाई डेटाको अत्यधिक गहिराइ जान्न आवश्यक हुन्छ ।
कर्पोरेटमा काम गर्दा मेरो विभागका उपाध्यक्ष आफूमातहतका कर्मचारी तथ्यांक निकाल्न घोटिएको हेर्नमा आनन्द मान्थे । यहाँ गार्मेन्टको गोदाममा हरेक दिन मजस्तै कोही न कोही फर्किएका कपडा किन तलमाथि भए भन्ने प्रश्नको जवाफ दिन तयार हुनुपर्छ । म रिपोर्ट दिने ठाउँमा नभएर आफैँ तथ्यांकमा डुबेको छु ।
मसँगै काम सुरु गरेकी एक युवा आमा भर्खरै उनको हाईस्कुल डिप्लोमा अध्ययनका लागि स्कुल फर्किइन् । अर्की आमा यो काम उनको छोराको स्कुलको समयमा भएकोप्रति कृतज्ञ छिन् । म भने अझै पनि मेरो प्रारम्भिक प्रश्नको जवाफ खोज्दै छु । यसबीचमा मैले के सिकेको छु भने म चाहे अग्ला भवनका अफिसमा हुँ वा कपडाका गोदाममा, म त्यो प्रणालीको हिस्सा हुन्छु, जसमा विदेशमा कपडा बनाउने श्रमिक, ती कपडा बोक्ने कार्गो जहाजका चालक दल, डेलिभरी ड्राइभर, तथ्यांक व्याख्या गर्ने प्रयास गरिरहेका कर्पोरेट प्रबन्धक र गोदामका कामदार सहभागी छन् । हामी केही समय प्रयोग गरेर (कपडा) फाल्ने प्रणालीलाई समर्थन गरिरहेका छौँ । यी कपडा धेरै हात हुँदै संसारको यात्रा गरेर हामीसामु आइपुग्नलायकका कपडा होइनन् ।
पूर्व टेक एक्जेक्युटिभ रचेल ग्रिनली अहिले केही समयका लागि कपडा गोदाममा कार्यरत छिन् । मास्टर अफ फाइन आर्टस्की विद्यार्थी ग्रिनली सांस्कृतिक विभाजनबारे संस्मरणमा काम गर्दै छिन् ।
– न्युयोर्क टाइम्स
