बाल्यकालमा मृत्यु जितेकी सुनमाया अहिले संसार जित्ने लक्ष्य लिएर दौडिरहेकी छिन्
जुम्ला पातारासी गाउँपालिका–५ की सुनमाया बुढा अल्ट्रा रेसमा संसार जित्ने सपना बुन्दै छिन् । विपन्न परिवारमा हुर्केकी सुनमायाले हालै थाइल्यान्डमा सम्पन्न ११० किलोमिटर दूरीको दौड जितिन् । यही जितले उनलाई संसार जित्ने सपना देखाएको हो ।
उनको बाल्यकाल निकै दुःखमय थियो । उनी परिवारको एक छोरा र सात छोरीमध्ये पाँचौँ सन्तान हुन् । एक वर्षको फरकमै बहिनी जन्मिएपछि उनले आमाको दूध राम्रोसँग खान पाइनन् । दुब्लाउँदै जान थालिन् । उनी भन्छिन्, ‘गाउँका मान्छे यसलाई त कुपोषण लाग्यो भन्थे रे ।’ जुम्ला सदरमुकामबाट चार घन्टा पैदल दूरीको पातारासीमा अस्पताल थिएन । त्यतिवेला अहिले जस्तो सडक पनि थिएन । सडक नै नभएपछि सवारीसाधन हुने सम्भावना नै भएन । खेती किसानी गर्ने सामान्य परिवारले दुब्लाउँदै गएकी छोरीलाई उपचार गर्न सदरमुकाम लैजाने आँट पनि गर्न सकेन ।
अस्पताल लैजान नसके पनि उनकी आमाले ओछ्यान परेकी छोरीको घरेलु उपचारमा कुनै कसर बाँकी राखिनन् । आठ–नौ महिनाको घरेलु उपचारले काम गर्यो र उनी तंग्रिन थालिन् । आमाबुबाले समेत ‘माया मारेकी’ सुनमाया बाँच्छिन् भन्ने अरूले त कल्पनासमेत गरेका थिएनन् । बल्लतल्ल बाँचेकी सुनमाया अहिले परिवार र गाउँको मात्रै होइन, देशकै हिरा बनेर संसारमा चम्किरहेकी छन् ।
आमाबालाई आफूले देश–विदेशमा कुदेको देखाउन मन छ । कहिल्यै जहाज नचढेका उनीहरूलाई जहाज चढाएर खुसी दिने मन छ ।
दुई साताअघि थाइल्यान्डको चाङमाईमा भएको थाइल्यान्ड बाई युटिएमबी अल्ट्रा रेसमा उनी महिलातर्फ पहिलो भइन् । उनले ११० किलोमिटर दौडतर्फ पुरुष खेलाडीहरूलाई समेत टक्कर दिइन् । अल्ट्रातर्फकै ठूलोमध्ये एक युटिएमबी दौडमा पुरुष र महिलातर्फ समग्र नतिजामा उनी तेस्रो भइन् ।
थाइल्यान्डको चाङमाई क्षेत्रको भिरपाखा र डाँडाको ५४ सय ८० मिटर उचाइमा नर्थफेस टिमबाट दौडिएकी सुनमाया समग्रमा दोस्रो भएका फ्रान्सका सेड्रिक गोलियाभन्दा चार सेकेन्डले मात्र पछि परिन् । सुनमायाले यो दौड १४ घन्टा ५४ मिनेट १ सेकेन्डमा पार गरेकी थिइन् ।
थाइल्यान्ड बाई युटिएमबी जितेपछि अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा पाइरहेकी २३ वर्षीया सुनमायाले अल्ट्रा धाविका बन्छु भनेर कहिल्यै नसोचेको बताइन् । उनका लागि जुम्ला सदरमुकाम र सुर्खेत पुग्नु नै ठूलो थियो । काठमाडौं अनि देशविदेश त उनको सपनामा कहिल्यै आउँदैन थिए । बाल्यकालमा कुपोषणलाई जितेकी सुनमायाले दोस्रो लडाइँ कर्णालीको सामाजिक परिवेशसँग लड्नुपर्यो । उनका दिदीहरूले स्कुल जाने अवसर कहिल्यै पाएनन् । ‘मरेर बाँचेकी’ भएर होला आमाबुबाले सुनमायालाई भने स्कुल पठाए । त्यही स्कुल उनका लागि कर्णालीको सामाजिक परिवेशसँग लड्ने र भविष्यको सपना देख्ने पहिलो मैदान बन्यो ।
पहिलो खेलमै प्रथम
उनी सात कक्षामा पढ्दा पहिलोपटक दौडमा सहभागी भइन् । विद्यालयस्तरीय यो खेलमा प्रथम भइन् । त्यही वेला हो, उनलाई दौडेर पनि पुरस्कार पाइने रहेछ भन्ने थाहा भएको । ‘त्यसपछि प्रधानाध्यापकले सुनमाया अब तिमी बजारमा पनि कुद्न जानुपर्छ, त्यहाँ ३० भन्दा बढी विद्यालयका विद्यार्थी आउँछन् भने,’ प्रधानाध्यापकले गरेको आग्रह सुनमाया सम्झिन्छिन् । त्यतिवेला उनी यो प्रतियोगितामा जिल्ला प्रथम भइन् । यो जितपछि क्षेत्रीय छनोट खेल्न नेपालगन्ज जानुपर्ने भयो । उनी पहिलोपटक नेपालगन्ज पुग्दा आत्तिएको बताउँछिन् । नेपालगन्जमा पनि पहिलो हुँदै उनी एकैपटक राष्ट्रिय स्तरमा छनोट भइन् ।
प्रहिलो प्रयासमै जुनियर च्याम्पियन
काठमाडौं आएकी सुनमायाले सबैलाई उछिन्दै १४ वर्ष उमेरसमूहमा राष्ट्रपति रनिङ सिल्ड जितिन् । जिल्ला, क्षेत्र हुँदै देशकै जुनियर च्याम्पियन बनेपछि उनको गाउँभरि चर्चा चुलियो । स्कुलले पुरस्कारस्वरूप पाँच हजार रुपैयाँ दिएपछि उनको खुसीको सीमा नै रहेन । राष्ट्रपति रनिङ सिल्ड जितेपछि सुनमायाले नियमित रूपमा यस्ता प्रतियोगितामा भाग लिन थालिन् । जितको यात्रामा ‘ब्रेक’ लागेन ।
जुनियरस्तरकै प्रतियोगितामा चर्चा बटुलेकी सुनमायाले १६ वर्षमा एसएलसी पास गरिन् । यहीबीच, उनले जुम्ला बजारमा ओलम्पियन हरिबहादुर रोकायाले प्रशिक्षण दिनेबारे थाहा पाइन् । रोकायालाई भेटिन् । प्रशिक्षण लिन चाहेको तर घरमा बिहेको प्रस्ताव आएकाले ढाँटेर आएको रोकायालाई सुनाइन् ।
तीन वर्ष जुनियर स्तरकै प्रतियोगितामा चर्चा बटुलेकी सुनमायाले १६ वर्षमा एसएलसी पास गरिन् । यहीबीच, उनले जुम्ला बजारमा ओलम्पियन हरिबहादुर रोकायाले प्रशिक्षण दिनेबारे थाहा पाइन् । रोकायालाई भेटिन् । प्रशिक्षण लिन चाहेको तर घरमा बिहेको प्रस्ताव आएकाले ढाँटेर आएको रोकायालाई सुनाइन् । रोकायालाई सुनमायाको कुराले मुटु छोयो । उनले आफ्नै घरमा कोठा दिए । कर्णाली स्पोर्टस् क्लबमा भर्ना पनि गरिदिए । छोरीले पढ्छु भनेपछि सुनमायाका बुबा पछि आफैँ आएर आवश्यक सामान किनिदिए । सदरमुकाम आएपछि उनी बिहान प्लस–टु पढ्न थालिन् । दिउँसो दौड अभ्यास गर्थिन् । प्रशिक्षकले कडा अभ्यास गराउँथे । पढ्न आएकी छोरी दौड अभ्यास गर्छिन् भन्ने घरमा थाहा थिएन । यहीबीचमा उनी धरानमा भएको १० किलोमिटर दौडमा भाग लिएर तेस्रो पनि भइन् ।
तयारी म्याराथनको, सहभागी ट्रेस रेसमा
हरिबहादुर रोकायाले सुनमायाको क्षमता पहिचान गरिसकेका थिए । उनले १० किलोमिटर हुँदै ४२ किलोमिटर म्याराथनका लागि तयारी गराउन थाले । राष्ट्रिय प्रतियोगिताका लागि तयारी गरे पनि प्रतियोगिता हुन समय लाग्यो । त्यसपछि सुनमायाको जीवनको बाटो मोडियो । उनी सन् २०१६ को सुरुवातमा ‘ट्रेल रेस’मा सहभागी हुन काठमाडौं गइन् । गोदावरीमा भएको १२ किलोमिटरको ट्रेल जित्दै उनले सबैको ध्यान तानिन् ।
यतिवेलासम्म उनलाई ट्रेल रेसबारे थाहै थिएन । तर, गाउँमा मेलापात, घाँसदाउरा, उकाली–ओराली गरेकी उनलाई ‘अफ रोड’मा हुने रेसमा दौडन गाह्रो भएन । पहिलो सहभागितामै प्रथम भइन् । यसपछि उनलाई मनास्लु स्टेप रेस गर्ने मौका मिल्यो । सात दिनमा एक सय ७० किलोमिटर दौडिनुपर्ने उक्त रेसमा पनि उनी प्रथम भइन् । यसपछि उनलाई हङकङ जाने मौका मिल्यो । डिसेम्बर २०१६ मा हङकङको एमएसआइजी लङटाउमा सहभागी हुने पक्का भएपछि उनमा खुसीको सीमा नै रहेन ।
५० किलोमिटरको एमएसआइजी लङटाउमा १८ वर्षमुनिको प्रतिस्पर्धामा उनी एसियातर्फ च्याम्पियन भइन् । पहिलो प्रतिस्पर्धालाई नै उनले यादगार बनाइन् । त्यसपछिका वर्षमा उनले पछाडि फर्केर हेर्नु परेन । चीन, जर्मनी, स्विट्जरल्यान्डको अल्ट्रा रेसमा सहभागिता जनाउन थालिन् र उत्कृष्ट प्रदर्शन गरिन् । सन् २०१९ सम्म उनले एसिया र युरोपमा गरी दर्जनभन्दा बढी अल्ट्रा रेसमा प्रतिस्पर्धा गरिन् ।
खाना खान र भाषा अप्ठ्यारो
जुम्लाको तीन हजार मिटर उचाइमा घाँस–दाउरा र उकालो–ओरालो गर्दै हुर्केकी उनलाई अल्ट्रा र ट्रेल रेसको रुट अप्ठ्यारो लाग्दैन । तर, उनलाई नयाँ ठाउँमा खाना र भाषाको साह्रै समस्या पर्छ । कहिलेकाहीँ हावापानीले साथ दिँदैन । घन्टौँ दौडिँदा बीचबीचमा आउने चेक प्वाइन्टमा कति खाने र कस्तो खाने भन्ने नजान्दा समस्यामा पर्ने गर्थिन् ।
कोभिड–१९ ले सन् २०२० देखि एक वर्ष अल्ट्रा दौडलाई पनि असर गर्यो । उनी दौडिन पाइनन् । सन् २०२१ मार्चमा विश्वकै चर्चित ब्रान्ड ‘द नर्थ फेस एड्भेन्चर टिम’ले सुनमायालाई आबद्ध गर्यो । यसले उनको अल्ट्रा दौड करिअरलाई थप उचाइमा पुग्न सजिलो भयो । उनले अब हरेक रेसअघि छुट्टै प्रशिक्षक पाउँछिन् । हरेक साता अभ्यासको रिपोर्ट बुझाउनुपर्छ । त्यसको विश्लेषण गर्दै नर्थ फेसले उनका लागि रणनीति बनाउने गर्छ ।
‘थाइल्यान्ड बाई युटिएमबी’ प्रतियोगिताअघि उनलाई अस्ट्रेलियाका प्रशिक्षकले अभ्यास दिएका थिए । छुट्टै रणनीति बनाएर कुद्न पठाएपछि सफल पनि भइन् । ‘राम्रो प्रशिक्षण पाएकाले सफल भए जस्तो लाग्छ । मेरो टिमले गर्दा यहाँ आइपुगेँ,’ उनले भनिन् ।
अबको लक्ष्य फ्रान्स युटिएबी
उनी अब फ्रान्समा हुने युटिएबी अल्ट्रा रेसमा भाग लिने तयारीमा छिन् । त्यो रेस जितेर देशको नाम उँचो बनाउन चाहेको उनी बताउँछिन् । ‘परिवारले भनेको मानेर बिहे गरेको भए यहाँ आइपुग्दिनथेँ । देश–विदेश घुमेर नाम कमाउने अवसर पाउँदिनथेँ,’ उनी भन्छिन्,’ मेरा साथीहरूका तीन–चारवटा बच्चा भइसके । मेरो भने त्यसतर्फ ध्यान नै गएन ।’ दौडमा जित्नुबाहेक अब उनलाई आफूले गरेको संघर्ष अरूले भोग्न नपरोस् भनेर सबैलाई सचेतना फैलाउन मन छ । ‘गाउँमा गएर बच्चैमा बिहे गर्नुहुन्न, अवसर पाए छोरीले पनि राम्रो गर्न सक्छे भनेर सिकाउन मन छ,’ उनले भनिन् ।
उनी अब आमाबुबालाई आफैँ पाल्न सक्छु भन्ने लागेको बताउँछिन् । उनले भनिन्, ‘मेरी आमाले छोरीले पढेर जागिर खाए हामीलाई पाल्छ भन्नुहुन्थ्यो । एउटा मात्रै छोरा जन्मियो भनेर आमा पीर गर्नुहुन्थ्यो । अर्को छोरा जन्माउने भन्दाभन्दै छोरी मात्रै जन्मिए ।’
उनले बजारमा घर बनाएर आमाबालाई राम्रोसँग राख्ने योजना पनि बनाएकी छन् । आमाबालाई आफूले देश–विदेशमा कुदेको उनलाई देखाउन मन छ । कहिल्यै जहाज नचढेका आमाबालाई जहाज चढाएर खुसी दिने मन छ । त्यसका लागि अल्ट्रा रेस करिअरमा संघर्ष गरिरहेकी सुनमाया फ्रान्समा एक सय एक किलोमिटरमा हुने रेसमा संसार जित्न चाहन्छिन् । बाल्यकालमा मृत्यु जितेकी सुनमाया अहिले संसार जित्ने लक्ष्य लिएर हिँडिरहेकी छन् ।
सुनमायालाई सम्मान
सुनमाया बुढालाई कर्णाली प्रदेश सरकार र कर्णाली खेलकुद परिषद्ले सम्मान गरेको छ । सोमबार सुर्खेतमा खेलकुद परिषद्का पदाधिकारीले विमानस्थलमै पुगेर स्वागतसहित सम्मान गरेका हुन् ।
मुख्यमन्त्री महेन्द्रबहादुर शाहीले कर्णालीबाट प्रतिनिधित्व गर्ने खेलाडीलाई प्रदेश सरकारले प्रोत्साहनबापत आर्थिक पुरस्कारको व्यवस्था गरिएको बताए । प्रदेश सरकारले सुनमायालाई दुई लाख रुपैयाँ पुरस्कार दिने निर्णय गरिसकेको छ ।
