के ‘दलित’ दरिद्रताको पर्याय हो ?

सोमबार, ५ पुष, २०७८
डिजिटल संस्करण

दलित पत्रिकाको पाँचौँ पृष्ठको सानो समाचारमा अट्ने कुनै अर्कै ग्रहबाट अवतरण गरेका मानिस होइनन्


जब कुनै ठाउँमा ‘दलित’ शब्द बोलिन्छ वा लेखिन्छ, तब एक विशेष छवि हाम्रो मानसपटलमा ठोक्किन पुग्छ । अर्थात् गाउँ–देहाततिर बस्ने, कुपोषित, अर्धनग्न व्यक्ति र यो छवि विशेषतः सामाजिक सञ्जालमा बढी देख्न सकिन्छ ।  

तर, तपाईंलाई कसैले दलित वास्तवमा सहरी जस्तै स्मार्ट र आकर्षक देखिन्छन् भन्दिए भने के भन्नुहुन्छ ? अधिकांश भारतीयले यो भनाइ नै स्विकार्दैनन् । केही माथिल्ला जातका मानिस क्रुद्ध पनि हुन्छन् र ‘यदि उनीहरू सुकिलामुकिला लुगा लगाउँछन् र पार्टी गर्छन् भने यो सब उत्पीडनको बकवास केका लागि ?’ भनेर माथिको भनाइको अवज्ञा गर्नसमेत पछि पर्दैनन् । वास्तवमा यही सोच समस्या हो ।

दलित पत्रिकाको पाँचौँ पृष्ठको सानो समाचारमा अट्ने कुनै अर्कै ग्रहबाट अवतरण गरेका मानिस होइनन् । न त दलित कुनै सुदूर गाउँको कुनामा बस्ने मानिस मात्र हुन् । जहाँ वेलावेलामा नेताहरू आफ्नै खाना र पानी बोकेर ‘फोटाका निम्ति सहभोज’को प्रहसन गर्छन् । दलित तपाईंकै वरिपरि छन्, अर्थात् कुनै कलेजको फेसन प्रतियोगितामा भाग लिइरहेका छन् वा म्याकडोनाल्डमा बर्गरको मजा लिइरहेका छन् वा कुनै पबमा ह्विस्कीको चुस्की लिइरहेका छन् ।    

वास्तवमा दलित आन्दोलनले दलित शब्द सतहमा आउँदा मानिसका मानसपटलमा आउने छविलाई बदल्नु आवश्यक छ । दलितलाई पनि मूलधारको छविमा समावेश गर्नु आवश्यक छ । कुनै दलित नाइटक्लबमा डिजे स्नेकका गीतमा बियर हातमा लिएर नाचेको दृश्यलाई अनौठो मान्नु भएन । तर, उत्पीडनका छविहरू मसिहा नै बन्न खोज्ने प्राज्ञ एवं चलचित्रकर्मीका प्रिय तस्बिर हुन् । विषयवस्तुलाई सूक्ष्म रूपमा हेर्नु र केलाउनुको साटो यी मसिहाहरू ‘सहानुभूतिको कथा बेच्न’ उद्यत् रहन्छन् ।      

पूर्ण रूपमा तुलना गर्न वाञ्छनीय नभए पनि अमेरिकालाई लिने हो भने स्थिति भिन्न छ । अमेरिकामा शताब्दीयौँदेखि उत्पीडन झेलिरहेका भए पनि काला जातिका मानिसलाई सधैँ निमुखा र निर्धो देखाइँदैन । वास्तवमा काला जातिका मानिसको संस्कृति अमेरिकी पप संस्कृतिको अभिन्न अंग हो र उनीहरू त संगीत, फेसन, नृत्य, सिनेमालगायत क्षेत्रका ट्रेन्डसेटर्स नै बनेका छन् । मूलधारको काल्पनिकीमा उनीहरूको पकड बलियो छ र भन्ने हो भने उनीहरूको तौरतरिकालाई विश्वभर नक्कलसमेत गरिन्छ । भारतमा अवस्था ठीक विपरीत छ । यहाँ मूलधारका चलचित्रमा दलितलाई हेर्ने दृष्टिकोण नै हेयको छ ।

चर्चित चलचित्र लगानलाई नै हेरौँ । चलचित्रमा ‘फोहोरको डुंगुर’ अर्थ दिने नाम भएको दलित पात्र ‘कच्रा’ रहेको छ । लेखक हरिस वाङ्खडे भारतीय सिनेमामा दलित प्रतिनिधित्वबारे यस्तो लेख्छन् : ‘दलित एक व्यक्तिका रूपमा एक सभ्य मानिसका लागि बनाइएको काल्पनिकीभन्दा धेरै टाढा रहेको छ । दलित चरित्रलाई थोरै लुगा लगाउने आदिम (मृगया सन् १९७७), कालो वर्णको र रंग उडेको (दामुल सन् १९८५), पितृसत्तात्मक र जँड्याहा (अंकुर सन् १९७४), भ्रष्ट र अनैतिक (पिप्ली लाइभ सन् २०१०) चरित्रका रूपमा चित्रित गरिएको हुन्छ । सुखी, खुसी र सामान्य जीवनयापन गरिरहेको दलितलाई बिरलै चलचित्रमा देखाइन्छ ।’
के ‘दलित’ शब्द दुर्भाग्य एवं दयनीयताको पर्याय बनेको हो त ? हालैको एक अध्ययनअनुसार सहरमा हुनेखाने दलितको संख्या बढ्दै गएको देखिन्छ । चिकित्सा, सरकारी वा निजी क्षेत्रका जागिरबाहेक दलितहरू साहित्य, चलचित्र निर्माण र व्यवसायसमेत गरिरहेका छन् । म आफैँ दलित समुदायको एक लेखक एवं चलचित्रकर्मी हो ।

यति लेख्दै गर्दा दलितको निराशाजनक तस्बिरको यथार्थलाई अस्वीकार गरेको भने होइन । यहाँनेर बहस एक किसिमको छवि एवं काल्पनिकीको वर्चस्वमाथि हो, जहाँ निराशाजनक अवस्थाबाहेकका छविलाई ‘अन्य’को दर्जामा झारिन्छ । संकथनको यो प्रभुत्वले एक समुदायको ‘अन्यकरण’ हुन जान्छ । यही कारणले सहरी क्षेत्रका दलितले आफ्नो पहिचान खुलाउँदा ‘तिमी त दलितजस्तो देखिन्नौ नि ?’ भन्ने प्रश्न झेल्न पुग्छन् । यो समाजमा खुसी र सुखी आत्मसम्मानयुक्त दलित हुनुको केही अर्थ छ र ?

दूरदर्शी एवं महान् नेता अम्बेडकर दलितलाई दरिद्र एवं दयनीय देखाउने छविको विनिर्माण गर्न चाहन्थे । त्यसकारणले पनि उनले सुट–प्यान्ट पहरिने गरेका थिए । उनको तस्बिरले एक आत्मसम्मानयुक्त बौद्धिक व्यक्तिको छवि प्रस्तुत गथ्र्यो अर्थात् दलित कस्तो देखिनुपर्छ भन्ने अवधारणालाई नै चुनौती दिन्थ्यो । अम्बेडकरका मूर्तिहरूले पनि ठूलो प्रतीकात्मक अर्थ बोकेका छन् । ‘उनका मूर्तिका सामान्य प्रतीकात्मक विशेषताहरू सुट–प्यान्ट, टाई र अगाडिको खल्तीमा राखिएको कलम हुन् र यी विशेषताले उच्च शिक्षा र राजनीतिमा अम्बेडकरको उत्कृष्टतालाई झल्काउँछ । मूर्तिहरूमा उठेको हातले उनको अथक संघर्ष र राष्ट्रिय नेताको छवि झल्काउँछ र उनको हातमा रहेको संविधानले संविधान समितिको अध्यक्षका रूपमा उनको योगदानलाई उजागर गर्छ,’ मानवशास्त्री निकोलस जौल लेख्छन् ।

हरेक छविले प्रतीकात्मक अर्थ राख्छ । छवि निर्माणको राजनीतिलाई परिवर्तन गर्न दलित आफैँ अघि सर्नुपर्छ, ताकि उनीहरू कुनै अरचनात्मक छवि निर्माताको भर पर्नु नपरोस् । दलित युवाहरू आफूलाई बदलिँदो समयका बौद्धिक र इन्स्टाग्राम प्रयोगकर्ताका रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छन् । यसो गर्दा एक दलितले भविष्यमा ‘म दलित हुँ र मलाई सप्ताहान्तमा पबमा पार्टी गर्न मन पर्छ’ भनेर छाती फुलाउन सकोस् ।  द प्रिन्टबाट 

सुझावित समाचार