- चीनको हालको १ अर्ब ४० करोड जनसंख्यामा उल्लेखनीय गिरावट आउँदै छ र सन् २१०० सम्ममा आधाभन्दा बढीले घट्न सक्ने अनुसन्धानले देखाएका छन्
घट्दो जनसंख्या नियन्त्रणलाई लिएर चीन सरकारले विभिन्न कदम चालेको छ । सन् २०१६ मा यसले औपचारिक रूपमा ‘दुई सन्तान नीति’ लागू गर्यो र २०२१ मा घट्दो प्रजनन् क्षमताको पहिचान गर्दै यसलाई ‘तीन सन्तानको नीति’मा विस्तार गर्यो । बेइजिङले जन्मदर सीमा खुकुलो पार्ने, बाल हेरचाह अनुदान विस्तार गर्ने र बच्चा जन्माउने महिलाको चिकित्सा लागत घटाउनेजस्ता कार्य पनि गरेको छ ।
जब कुनै राष्ट्रको सम्भावनाको कुरा आउँछ, त्यहाँ जनसंख्याले अभूतपूर्व भूमिका निभाएको हुन्छ । कुनै पनि देशको जनसंख्याको गतिले समाजिक मूल्य–मान्यतादेखि यसको विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धात्मकतासम्म धेरै कुरा निर्धारण गर्छ । रुसलाई यसको सशक्त उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । हालैका वर्षमा भ्लादिमिर पुटिनले प्रस्तुत गरेको महत्वाकांक्षी नव–साम्राज्यवादी एजेन्डाका बाबजुद देश ठुलो, लामो जनसांख्यिकीय गिरावटको ढाँचामा जानबाट रोकिएको छ, जसमा राज्यको रूपरेखा मौलिक रूपमा परिवर्तन गर्ने क्षमता छ । मैले यस विषयमा द नेसनल इन्ट्रेस्ट र द मस्को टाइम्सजस्ता प्रकाशनका लागि लेखेको छु र सबैभन्दा विस्तृत रूपमा मेरो २०१३ को पुस्तक इम्प्लोजन : द इन्ड अफ रसिया एन्ड ह्वाट इट मिन्स फर अमेरिकामा लेखेको छु ।
कम बुझिएको कुरा के हो भने चीनले निकै नराम्रो जनसांख्यिकीय ‘प्रोफाइल’को सामना गरिरहेको छ । जनवादी गणतन्त्र चीन (पिआरसी) का लागि यो कति महत्वपूर्ण समस्या हो भन्ने कुरा अमेरिकी जनगणना ब्युरोको सबैभन्दा पछिल्लो तथ्यांक अद्यावधिकमा प्रतिबिम्बित हुन्छ । त्यो जानकारीले भविष्यका वर्षमा चीनको हालको १.४ अर्ब जनसंख्याले उल्लेखनीय गिरावटको सामना गर्नेछ र सन् २१०० सम्ममा आधाभन्दा बढीले घट्न सक्छ भन्ने अनुमान गर्छ । यसबाहेक, यी प्रक्षेपण विश्व बैंकजस्ता संस्थासँग व्यापक रूपमा मेल खान्छ, जसले निकट भविष्यमा जनसंख्या वृद्धि प्रक्षेपण गर्छ, त्यसपछिका दशकमा गहिरो गिरावट आउनेछ ।
यो प्रक्षेपण धेरै कारणले गर्दा भएको हो, जसमा सबैभन्दा प्रमुख रूपमा बेइजिङले हालै खारेज गरेको ‘एक सन्तान नीति’को विनाशकारी दीर्घकालीन प्रभाव हो । सन् १९७९ मा सुरु भएको र औपचारिक रूपमा २०१५ मा समाप्त भएको त्यो नीतिले देशलाई विश्वको सबैभन्दा कम प्रजनन् दरमध्ये एकमा लैजान मद्दत गर्यो । यसको प्रभाव गहिरो छ, चीनमा जन्मदर अहिले ऐतिहासिक रूपमा न्यून छ, जबकि औषत आयु निरन्तर बढिरहेको छ, जसका कारण वृद्धवृद्धाको संख्या निरन्तर बढिरहेको छ । यसबाहेक, आगामी वर्षमा चिजहरू अझ खराब हुने अनुमान गरिएको छ ।
घट्दो जनसंख्या नियन्त्रणलाई लिएर चीन सरकारले विभिन्न कदम चालेको छ । सन् २०१६ मा यसले औपचारिक रूपमा ‘दुई सन्तान नीति’ लागू गर्यो र २०२१ मा घट्दो प्रजनन् क्षमताको पहिचान गर्दै यसलाई ‘तीन सन्तानको नीति’मा विस्तार गर्यो । विगत धेरै वर्षमा यसले जन्मदर सीमा खुकुलो पार्ने, बाल हेरचाह अनुदान विस्तार गर्ने र बच्चा जन्माउने महिलाको चिकित्सा लागत घटाउनेजस्ता कार्य पनि गरेको छ । तर, यी कदमले आजसम्म खासै फरक पारेका छैनन् । चीनको जनसंख्या अझै पनि निरन्तर गिरावटमा छ, जबकि राष्ट्रिय जन्मदर विश्वमा सबैभन्दा न्यून छ ।
जनसंख्या गिरावटले चीनलाई कस्तो असर गर्छ ?
पहिलो कुरा त जनसांख्यिकीय गिरावटले देशको सेनामा बढ्दो दबाब दिनेछ । आज, २० लाखभन्दा बढी सक्रिय कर्मचारीसहित, जनमुक्ति सेना (पिएलए) विश्वको सबैभन्दा ठुलो सेनाको रूपमा रहेको छ । चीनको जनसंख्या घट्दै जाँदा बृहत् आकारका लडाकु सेनालाई टिकाउन झन् गाह्रो र महँगो हुँदै जानेछ ।
चिनियाँ सेना निकट भविष्यमा कमजोर हुने छैन । तर, समयसँगै जनसांख्यिकीय दबाबले यसको उपलब्ध जनशक्तिको भण्डारलाई कमजोर बनाउने अपेक्षा गर्न सकिन्छ । यसले गर्दा चीनले लड्ने तरिका परिवर्तन हुन सक्छ, जसले गर्दा यसले छोटो, तीखो युद्ध रुचाउन सक्छ र बढ्दो रूपमा दुर्लभ कर्मचारीलाई प्रतिस्थापन गर्न मानवरहित प्लेटफर्ममा बढी भर पर्न सक्छ । र, यदि जनगणतन्त्र चीनले पिएलएलाई यसको हालको आकारमा राख्ने निर्णय गर्छ भने यसले देशको काम गर्ने उमेरको जनसंख्या अझ गहिरो रूपमा गुमाउनुपर्नेछ, जुन कुराले चीनको श्रमशक्तिलाई असर गर्नेछ ।
यसले ताइबानमाथि द्वन्द्व पनि निम्त्याउन सक्छ । भूराजनीतिक विश्लेषक पिटर जेइहानले आफ्नो २०२२ को पुस्तक द इन्ड अफ द वल्र्ड इज जस्ट द बिगिनिङ मा तर्क गर्छन् कि चीनको बिग्रँदै गएको जनसांख्यिकीय दृष्टिकोणले बेइजिङको रणनीतिक समयरेखालाई संकुचित गरिरहेको छ, सम्भावित रूपमा ताइबानविरुद्ध चाँडै कदम चाल्ने दबाब बढिरहेको छ, जबकि यसको शक्ति अझै पनि चरम सीमामा छ ।
यसैबिच आर्थिक रूपमा घट्दो जनसंख्याले सुस्त वृद्धि र बढ्दो श्रमअभावलाई संकेत गर्छ । यसै शताब्दीको मध्यसम्ममा चीनको आफ्नो काम गर्ने उमेरको जनसंख्या तीव्र रूपमा घट्न सक्छ, यस प्रक्रियामा उत्पादकत्व, नवीनता र उत्पादन घटाउने सम्भावना छ । यसको सबैभन्दा आधारभूत स्तरमा कम मानिसको अर्थ कामदारको संख्या न्यून भन्ने हुन्छ, जसले गर्दा चीनलाई समयसँगै आर्थिक वृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्न गाह्रो हुँदै जान्छ (बढ्दो स्वचालनको साथ पनि) । थप रूपमा, चीनको जनसंख्या ‘बुढो’ हुँदै गइरहेको छ, किनकि ६० वर्ष र सोभन्दा माथिको समूह आकारमा ठुलो हुँदै गइरहेका छन् । आज, त्यो सेना लगभग २८ करोड छ, तर यो द्रुत गतिमा बढिरहेको छ र २०३५ सम्ममा ४० करोड पुग्न सक्छ । यस प्रक्रियामा, यसले पेन्सन र स्वास्थ्य सेवाको रूपमा राज्यमा पूरक लागत लगाउनेछ, जसले सरकारी बजेटमा तनाव थप्नेछ । अन्तिम परिणाम कम आर्थिक रूपमा प्रतिस्पर्धी, बढी बोझ भएको चीन हुने सम्भावना छ
यी सबै कुरा वासिंटनका लागि धेरै महत्वपूर्ण छन् । आजकल, अमेरिकी नीति–निर्माता चीनले संयुक्त राज्य अमेरिका र बृहत् पश्चिमा संसारलाई अहिले खडा गरेको व्यापक, बहुआयामिक चुनौतीप्रति पूर्ण रूपमा परिचित छन् । तर, उनीहरूले यो पनि बुझ्नु राम्रो हुन्छ कि त्यो चुनौतीको प्रकृति परिवर्तन हुँदै छ, जस्तै– चीन आफैँमा पनि परिवर्तन हुँदै छ ।
न्युजविकबाट
(बर्मन वासिंटन डिसीमा अमेरिकी विदेश नीति परिषद्का वरिष्ठ उपाध्यक्ष हुन् ।)