‘शून्य बजेटले गुञ्जिन्छ कर्णालीमा देउडा’

कर्णाली तथा सुदूरपश्चिमको लोकप्रिय खेलका रूपमा देउडा मानिन्छ।  यसले सांस्कृतिक, सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक मात्र होइन, यहाँका नागरिकहरूको समग्र सवाललाई सरस, सरल र मर्मसहितको भाव व्यक्त गर्दछ। विगतमा ग्रामीण भेकमा मात्र गुञ्जिने देउडा अहिले व्यस्त सहरमा पनि त्यत्तिकै देख्न पाइन्छ।

यसको लोकप्रियता पछिल्लो समयमा बढ्दै गएको छ। विगतमा माथिल्लो कर्णालीमा विशेषगरी चाडपर्व, विवाह, व्रतबन्ध, जन्मदिन र शुभसाइतमा खेलिने देउडाको विस्तार सहरसम्म हुँदै जाँदा देउडा खेल लगाउन अहिले औँसी वा पूर्णिमा कुनै तिथि, मिति र अवसर कुर्नुपर्दैन । तथापि, कर्णाली प्रदेशको राजधानी सुर्खेत वीरेन्द्रनगरमा हरेक महिनाको १ र १५ गते देउडा सञ्चालन हुने गर्दछ।

देउडा कार्यक्रम सञ्चालनमा संस्कृति संरक्षण र पुस्तान्तरण भइरहेकाले स्थानीय, प्रदेश तथा संघ सरकार सबैले गर्व गर्नुपर्दछ। कुनै पनि कार्यक्रम तय गर्दा स्रोतसाधन र जनशक्तिको आवश्यक पर्दछ, तर यसका लागि बजेट तर्जुमा अर्थात् जोहो र जनशक्ति प्रबन्ध गर्नुपर्दैन। शून्य बजेटमा हरेक महिनाको दुई दिन अनिवार्य देउडा गुञ्जिन्छ कर्णालीमा।

मूलतः कार्यक्रममा गर्दा सामान्यतः बजेट अनिवार्य सर्तजस्तै हुन्छ भने यसका लागि आयोजक आवश्यक पर्दछ। कार्यक्रममा प्रयोग हुने सामग्री तथा उपकरण, समय व्यवस्थापन र आवश्यक जनशक्ति पनि नभइहुँदैन। खाना, खाजासाथै भत्ता नभए सहभागिता पनि घट्ने अवस्था हुन्छ र कार्यक्रम नै खल्लो भइदिन जान्छ। यद्यपि, देउडा कार्यक्रम भने फरक विशेषताबाट सञ्चालन हुँदै आएको छ।

कर्णाली प्रदेशको राजधानी सुर्खेत वीरेन्द्रनगरमा हरेक महिनाको १ र १५ गते घण्टाघरनजिकको खुला मैदानमा देउडा पारखी, जानकार, शुभेच्छुक र जिज्ञासुहरू विना कुनै दबाब, तनाव र रोकतोक स्वतन्त्र तरिकाले हजारौँको संख्यामा खुला मैदानमा जम्मा हुन्छन्। यहाँ कोही आयोजक भएर प्रस्तुत हुँदैन। स्वतः तवरले मैदानमा जम्मा हुनेहरू समूहमा परिणत भएर सहभागीहरू आयोजकको स्वरूपमा सक्रिय बन्छन्। अनि एकपछि अर्को जोडिएर गोलो घेरा बनाउँछन्। यसमा दुई समूह भने अनिवार्य हुनुपर्छ। यो पुरुष–पुरुष र महिला–महिला वा महिला–पुरुष दुवैले समूह बनाए खेल्छन्। खेलमा दुवै समूहमा एकजना गीत भट्याउने हुन्छ जसले आफ्नो समूहको दरिलो नेतृत्व गरिरहेको हुन्छ। यसमा तर्क गर्ने र शीघ्राती सवाल जवाफ गर्न सक्नेले नेतृत्व गर्छ।

खेलमा सधैँ एउटैले नेतृत्व गर्ने भन्ने हुँदैन। इच्छुक जोसुकैले आफ्नो सो समयमा प्रभाव राख्न सक्छ। खुट्टा अगाडिपछाडि एकबद्ध गर्दै विभिन्न भाकामा गीत मिलाएर खेलिने देउडा खेल्नेभन्दा हेर्नेले बढी मज्जा र मनोरञ्जन लिन्छन्। गीतमा मायापिरती, सुखदुःख, राजनीति, सामाजिक, सांस्कृतिक अवस्था, विद्यमान वा परिवर्तित परिवेशबारे व्यक्त गरिन्छ।

सोमबार परेको १५ गतेलाई कर्णालीको खस भाषामा ‘पुसा पुन्वा’ पनि भन्ने गरिन्छ। कर्णालीवासीले सोमबारलाई लामो रातका रूपमा लिँदै मीठामीठा परिकार खाएर यसलाई अवसर मानी गाउँखाने कथा हाल्ने वा देउडा खेलेर रमाइलो गरी मनाएका छन्। पुस १५ को महत्त्व र यसपछि बदलिने समय, रैथानेबाली, यसको संरक्षण, प्रवर्द्धन र बजारीकरणबारे पनि देउडा गीत गाउने गरिन्छ।
पोर आइथी पुसका पुन्न अहिले पनि आइगै।
उमेर घटाई जोवन लैगै आफू फेरि बाइगै।।

रूपमा जस्तो देखिए पनि सारमा देउडाले यहाँका नागरिकहरूको जीवन बोल्ने गरेको जुम्लानिवासी देउडाकर्मी जितबहादुर सिंहले बताए। उनले भने, ‘देउडामा समाज बोल्छ। यसमा सृष्टि, प्रकृति, विश्व जगतदेखि मायाप्रेम, हाँसो, रोदन, आवेग, रोष, व्यंग्य, आलोचना, टिप्पणी, गुनासो, सुझावलगायत सबै कुराको समावेश छ। जसले खेल्नेलाई जोश जगाइरहेको हुन्छ भने हेर्नेलाई उत्साह र उमंग दिन्छ।’

त्यस्तै, कालीकोटनिवासी देउडा गायिका कमला धामीले देउडा सामाजिक र सांस्कृतिक पहिचान भएको बताइन्। ‘देउडा भन्नेबित्तिकै कर्णाली या सुदूरपश्चिम भनेर चिनिन्छ। यो हाम्रो झल्किने पहिचान हो,’ उनले भनिन्, ‘मनोरञ्जन र सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक समस्यालाई सरल ढंगबाट सरोकारवाला निकायलाई सुनाउने र सम्बोधन गर्न लगाउने माध्यम एवं शैली हो।’

विभिन्न परम्परागत प्रथा, संस्कृति र संस्कार संरक्षणका लागि राज्यले करोडौँको खर्च गरिरहँदा देउडा संस्कृतिको संरक्षण एवं जगेर्नाका लागि भनेर ठुलो लगानी गरेको पाइँदैन। यसको निरन्तरता दिँदै पुस्तान्तरण गर्ने, कला संस्कृति संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले यहाँका स्थानीयले आधुनिकतासँगै देउडाको मौलिकतालाई विस्तार गर्दै लगेका छन्।

कर्णालीका संस्कृतिसम्बन्धी जानकार रमानन्द आचार्यले देउडा संस्कृति सिँजा सभ्यताको परिचय भएको बताए। उनका अनुसार देउडाले सिँजा सभ्यता एवं कर्णालीको समूल कथा र मर्म बोल्दै आएकाले यसको जीवन्तता रहिआएको छ। कर्णाली प्रदेश सरकारले देउडा खेल र संस्कृतिको महत्त्व हृदयमगम गरी यसको संरक्षण एवं संवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले हरेक वर्षको साउन १ गते ‘साउनेसंक्रान्ति अर्थात् देउडा पर्व’का रूपमा सार्वजनिक बिदा दिँदै आएको छ।रासस