घरेलु उत्पादनको निर्यात परिमाण थोरै भए पनि महत्व धेरै, स्थानीयस्तरमा रोजगारीसँगै उद्यमशीलता विकास
नेपालका लघु, घरेलु तथा साना उद्योगमा उत्पादित सामग्री छिमेकी भारतदेखि युरोप–अमेरिकासम्म निर्यात हुन्छ । परिमाण सानो भए पनि यसको अर्थपूर्ण महत्व रहेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ । राज्यले प्रवर्द्धन गरे सानो लगानीमै उत्पादन हुने यस्ता वस्तु आयात रोक्ने गरी निर्यात बढाउन सकिने उनीहरूले बताएका छन् ।
‘नेपालमा केही उत्पादन हुँदैन, यहाँ सियोसमेत विदेशबाटै ल्याउनुपर्छ’ भन्ने टिप्पणी चिया–चौतारीमा सुनिन्छ । सरकारी तथ्यांकले पनि नेपालमा वार्षिक करिब आठ करोड रुपैयाँबराबरको सियो वा यस्तै (घरायसी र व्यावसायिक दुवै प्रयोजनका) वस्तु आयात भएको देखाउँछ । तर, सियो आयात गर्ने नेपालले वार्षिक ७० करोडको कुचो र पौने चार करोडको अचार निर्यात पनि गर्छ । नेपालमा उत्पादित टाँकको माग छिमेकी भारत र चीनमा मात्र होइन, अमेरिका, जर्मनी, नेदरल्यान्ड र हङकङसम्म छ ।
स्थानीय कच्चा पदार्थ र सीपमा आधारित यस्ता वस्तु निर्यातले व्यापार घाटा न्यूनीकरणमा भरथेग मात्रै गरेको छैन, महिला, अशक्त, पिछडिएको वर्ग तथा विपन्नलाई उद्यमीसमेत बनाएको व्यापार तथा निकासी प्रवर्द्धन केन्द्रका कार्यकारी निर्देशक शरदविक्रम राणा बताउँछन् ।
भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष ०७८/७९ मा नेपालमा ६ करोड ६९ लाख कुचो र दुई करोड ९६ लाखबराबरको अचार आयात भएको छ । जब कि यही आर्थिक वर्षमा ७१ करोड ८९ लाखको कुचो र तीन करोड ८६ लाखको अचार निर्यात भएको छ । यस्ता लघु, घरेलु तथा साना उद्योगका उत्पादन जति आयात भएको छ, त्यति नै हाराहारी वा त्योभन्दा बढी निर्यात भएको विभागको तथ्यांकले देखाउँछ । स्थानीय कच्चा पदार्थ प्रयोग गरेर उत्पादन तथा निर्यात हुने यस्ता वस्तुको मूल्य परिमाण थोरै भए पनि महत्व भने धेरै देखिने कार्यकारी निर्देशक राणाको भनाइ छ ।
सियोमा परनिर्भर नेपालले माछा मार्ने बल्छी, दाह्री काट्ने रेजर, भेटेरेनरी भ्याक्सिन, टाँकलगायत वस्तु निर्यात गर्छ । त्यस्तै, छुर्पी (कुकुर र बिरालोको खाना), कपाल र त्यसबाट बनेका जुँगा, आँखीभौँ, परेला आदि, यार्सागुम्बा, डाइपर, स्यानेटरी प्याड, क्रिसमसका सामग्री, वाद्यवादन (सांगीतिक उपकरण), कन्ट्याक्ट लेन्स, मूर्ति, सस, घन्टी, चुरा र टीका, टोपी, ह्याट्स, क्यापलगायत वस्तुसमेत निर्यात भइरहेका छन् । सानो लगानीमा उत्पादन हुने यस्ता वस्तु निर्यातले एकातर्फ सम्भावित आयात वृद्धि रोक्न मद्दत गरिरहेको छ भने अर्कोतर्फ स्थानीयस्तरमा रोजगारी एवं उद्यमशीलता विकास गरिरहेका छन् ।
७२ करोडको कुचो भारत, बंगलादेश पुग्छ
आर्थिक वर्ष ०७८/७९ मा नेपालले ७१ करोड ८९ लाख रुपैयाँबराबरको कुचो निर्यात गरेको छ । मुख्यगरी अम्रिसोको कुचो निर्यात हुने गरेको नेपाल कुचो संघका अध्यक्ष राजकुमार कार्कीले बताए । त्यस्तै, बाँस, नरिवलको सिन्कालगायतका कुचो पनि निर्यात हुन्छ, तर त्यसको परिमाण भने थोरै छ । कुचोको मुख्य बजार भारत हो । नेपाल कुचोमा आत्मनिर्भर भएर निर्यात गर्न सक्ने भएको कार्कीको भनाइ छ । विभागको तथ्यांकअनुसार गत आवमा भारतमा ६९ करोडको र बंगलादेशमा ११ लाखको कुचो निर्यात भएको छ ।
नेपाली टाँक भारतदेखि युरोप र अमेरिकासम्म
भन्सार विभागका अनुसार गएको आर्थिक वर्षमा नेपालबाट २९ लाखको टाँक निर्यात भएको छ । नेपालबाट थोरै परिमाणमा निर्यात हुने टाँकको गन्तव्य भने धेरै देश छन् । भन्सार विभागका अनुुसार गत आवमा भारत, अमेरिका, चीन, जर्मनी, नेदरल्यान्ड र हङकङमा टाँक निर्यात भएको छ । सबैभन्दा बढी हङकङमा १७ लाखको निर्यात भएको छ ।
हस्तकला सामग्री वार्षिक ६५ करोडको निर्यात
गत आवमा ६४ करोड ८० लाख मूल्यबराबरको हस्तकलाका सामग्री निर्यात भएका छन् । यो आव ०७७/७८ को तुलनामा १६.७६% ले बढी हो । नेपालको कुल निर्यातमा हस्तकलाका सामग्रीले ०.३२% हिस्सा ओगटेको व्यापार तथा निकासी प्रवद्र्धन केन्द्रको तथ्यांक छ । विभिन्न ४२ विधामा हस्तकलाका सामग्री जर्मन, बेलायत, फ्रान्स, अमेरिका, चीन, जापानलगायत देशमा निर्यात हुन्छ ।
युरोप–अमेरिका पुग्छ नेपाली कागज
हिमाली क्षेत्रमा पाइने लोक्ताबाट नेपाली कागज (हातेकागज) उत्पादन गरिन्छ । लघु, घरेलु तथा साना उद्यमबाट उत्पादित यस्तो कागज गत आवमा ५२ करोड ७२ लाखको निर्यात भएको भन्सार विभागको तथ्यांक छ । युरोप र अमेरिकासम्म निर्यात हुने गरेको हातेकागज संघका अध्यक्ष किरणकुमार डंगोलले बताए । ‘यसले स्थानीयस्तरमा रोजगार सिर्जना गरेको छ, ५० हजारले प्रत्यक्ष रोजगारी पाएका छन्,’ उनले भने, ‘नेपाली कागजमा देश आत्मनिर्भर छ, निर्यात भइरहेको छ, राज्यले प्रोत्साहन गरे अझै बढ्छ ।’
नेपाली अचार र सस अस्ट्रेलिया, क्यानडादेखि कतारसम्म
गएको आर्थिक वर्ष नेपालबाट तीन करोड ८६ लाखको अचार र ६ करोड २० लाखको सस निर्यात भएको छ । लघु, घरेलु तथा साना उद्योगबाट महिला उद्यमीले उत्पादन गरेका यी वस्तुको निर्यातको महत्व बढी हुने नेपाल महिला उद्यमी महासंघकी अध्यक्ष रिता सिम्हाले बताइन् । अचार बेलायत, अस्टे«लिया, बेल्जियम, क्यानडा, हङकङ र जापानमा निर्यात भएको छ । अस्ट्रेलियामा मात्र दुई करोड १० लाखको निर्यात भएको छ । सस भने क्यानडा, भारत र कतारमा निर्यात हुन्छ । सबैभन्दा बढी कतारमा २५ लाखको निर्यात भएको छ ।
कपाल र यसका उत्पादन १५ करोडको निर्यात हुन्छ
सैलुन तथा ब्युटिपार्लरमा काटिएका कपाल संकलन गरेर निर्यात हुने गरेको छ । भन्सार विभागका अनुसार गत आवमा नेपालबाट दुई करोड १६ लाख रुपैयाँबराबरको कपाल र १३ करोड ३४ लाख रुपैयाँबराबरको कपालबाट बनेका जुँगा, आँखीभौँ, परेलालगायत निर्यात भएको छ । यस्ता सामग्री भारत, कोरिया, जापान, बंगलादेश, चीन, म्यानमार, अमेरिकालगायतका मुलुकमा निर्यात हुन्छ ।
माछा मार्ने बल्छी निर्यात हुन्छ अमेरिका
भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार दाह्री काट्ने रेजर र माछा मार्ने बल्छी पनि निर्यात गर्छ । गत आवमा सात करोड ५८ लाखको रेजर र ६३ लाखको बल्छी निर्यात गरेको छ । अमेरिकामा सात लाख रुपैयाँ र क्यानडामा ५६ लाखको बल्छी निर्यात भएको विभागको तथ्यांक छ । रेजर भने युएईमा निर्यात गरेको हो ।
झन्डै पाँच अर्बको फेल्ट निर्यात
नेपालबाट धेरै निर्यात हुने वस्तुको सूचीमा ऊनी फेल्ट पनि पर्छ । कुल निर्यातमा फेल्टको हिस्सा २.४७ प्रतिशत छ । गत आर्थिक वर्षमा नेपालले चार अर्ब ९४ करोड रुपैयाँबराबरको फेल्ट निर्यात गरेको छ, जुन ०७७/७८ को तुलनामा २२.२७ प्रतिशतले बढी हो । लघु, घरेलु तथा साना उद्योगबाट ऊनलाई साबुनले धोएपछि रङ लगाएर, विभिन्न आकार दिएर धेरै प्रकारका वस्तु उत्पादन गरिन्छ, यसैलाई फेल्ट भनिन्छ । यसमा साना–साना बलदेखि ठूलाठूला कार्पेट, ह्याट, जुत्ता, झोला, साना–साना घरायसी सामानलगायत धेरै वस्तु उत्पादन गर्न सकिन्छ । कपडा, टोपी, किचन कभर, हेडबिन, पर्सलगायत सबै वस्तु बन्छन् । फेल्टका यस्ता वस्तु युरोप, अमेरिका, मध्यपूर्व र एसियाली मुलुकमा निर्यात हुन्छन् ।
चुरा र टीका पनि निर्यात हुन्छ नेपालबाट
नेपालले थोरै परिमाणमा भए पनि टीका र चुरा पनि निर्यात गर्ने गरेको छ । भन्सार विभागका अनुसार गत आवमा नेपालबाट २३ करोड ६४ लाखबराबरको चुरा र टीका निर्यात भएको छ । यस्ता सामग्री भारतीय सीमावर्ती सहरमा निर्यात हुने व्यवसायीहरूको भनाइ छ । नेपालले वार्षिक साढे पाँच अर्बको मेकअपका सामग्री आयात गर्दछ ।
अमेरिका पुग्छ नेपाली छुर्पी, वार्षिक झन्डै तीन अर्बको निर्यात
नेपालको हिमाली र उच्च पहाडी क्षेत्रमा उत्पादन हुने छुर्पी अमेरिका, क्यानडा, जापानलगायतका देशसम्म पुग्छ । विभागका अनुसार गएको आर्थिक वर्षमा दुई अर्ब ९१ करोडको छुर्पी निर्यात भएको थियो । सबैभन्दा धेरै अमेरिका निर्यात हुने नेपाल निर्यात परिषद्का अध्यक्ष रेशमबहादुर पोखरेलले बताए । ‘अहिले छुर्पीको निर्यात राम्रो छ, सुरुसुरुमा घरघरमा उत्पादन हुने छुर्पी अहिले व्यावसायिक रूपमा डेरीमा उत्पादन हुन्छ । यसमा किसानदेखि उद्यमीसम्म जोडिएका छन्,’ छुर्पी निर्यातमा समेत संलग्न उनले भने । हिमालयन डग च्यु, दुर्खा डग च्युलगायत विभिन्न नाममा छुर्पी निर्यात हुने गरेको छ । कलेक्टिभ ट्रेड मार्क बनाएर निर्यात गर्न सके अझ राम्रो हुने पोखरेलले बताए ।
मूर्ति र घन्टी मात्रै होइन, क्रिसमसका सामग्रीसमेत निर्यात गर्छ नेपाल
नेपालको मूर्तिकलालाई चीन, युरोप तथा अमेरिकामा बढी रुचाइन्छ । यस्ता सामग्रीको निर्यात पनि उल्लेखनीय मात्रामा हुन्छ । भन्सार विभागका अनुसार गएको आर्थिक वर्षमा नेपालले २३ करोड ८० लाखको मूर्ति र चार करोड २२ लाखको घन्टी निर्यात गरेको छ । त्यस्तै, क्रिसमसका सामग्रीसमेत निर्यात हुने गरेको विभागको तथ्यांक छ । यद्यपि, ती सामग्री के–के हुन् भन्नेचाहिँ खुलाइएको छैन । विभागका अनुसार गत आवमा नेपालबाट तीन करोड ५६ लाख रुपैयाँबराबरको क्रिसमसका सामग्री निर्यात भएको छ ।
महिला उद्यमीका घरेलु उत्पादनहरूको निर्यात राम्रो छ : रिता सिम्हा अध्यक्ष, महिला उद्यमी महासंघ
महिला उद्यमीले उत्पादन गरेका हस्तकला, फेल्ट, कृषि, घरेलुलगायत वस्तुको निर्यात राम्रो भइरहेको छ । परिमाण सानो होला, तर त्यसको महत्व धेरै छ । स्थानीय कच्चा पदार्थको उपयोगदेखि रोजगारी सिर्जनामा मात्रै होइन, महिला सशक्तीकरणमा समेत यसले योगदान गरेको छ । तर, महिला उद्यमीले पाउने पुनर्कर्जा, निर्यात प्रोत्साहनलगायत सुविधा सरल तरिकाले पाउन सकेका छैनन्, पहुँच कम छ, यसमा सरकारले ध्यान दिए अझै उत्पादन र निर्यात बढाउन सकिन्छ ।
साना उद्यमीलाई नगद प्रोत्साहनमा सहजीकरण गरिनुपर्छ : नरेशलाल श्रेष्ठ अध्यक्ष, नेपाल ऊनी फेल्ट उत्पादक तथा निर्यातकर्ता संघ
नेपालबाट वार्षिक पाँच अर्बहाराहारीको फेल्ट निर्यात हुन थालिसकेको छ । सबैभन्दा धेरै निर्यात हुने वस्तुहरूको सूचीमध्येमा फेल्ट पर्छ । फेल्ट लघु, घरेलु तथा साना उद्यमबाट उत्पादन तथा संकलन र प्रशोधन भई निर्यात हुन्छ । यसमा महिलाहरू धेरै जोडिन्छन् । फेल्ट निर्यातको सम्भावना उच्च छ । तर, यसमा संलग्न साना उद्यमीले सरकारबाट सहज रूपमा नगद प्रोत्साहन पाउन सकेका छैनन् । सरकारले बैंकबाट दिने पुनर्कर्जा र निर्यातमा दिइने नगद प्रोत्साहनमा पहुँच बढाउने गरी साना उद्यमीलाई सहजीकरण गरिदिनुपर्छ ।
स्वदेशी कच्चा पदार्थमा आधारित वस्तुको निर्यातमा जोड दिनुपर्छ : रेशम पोखरेल अध्यक्ष, नेपाल निर्यात परिषद्
नेपालले आफ्नो निर्यात क्षमताको उपयोग गर्न सकेको छैन । खासगरी स्वदशी कच्चा पदार्थमा आधारित वस्तुको निर्यातमा हामीले जोड दिनुपर्छ । नेपालबा कृषि, जडीबुटी, हस्तकलालगायत थुप्रै वस्तु निर्यातको सम्भावना उच्च छ । धेरथोर परिमाणमा निर्यात पनि भइरहेको छ । तर, चिस्यान केन्द्र, संकलन केन्द्र, व्यापार पूर्वाधारलगायतको व्यवस्था गर्ने र उत्पादक तथा निर्यातकर्तालाई सहज रूपमा नगद प्रोत्साहन गर्ने हो भने यस्ता वस्तुको निर्यात बढाउन सकिन्छ ।
कुचो निर्यातको महत्व धेरै छ : राजकुमार कार्की अध्यक्ष, नेपाल कुचो संघ
हामीले कुचो पनि निर्यात गर्छौँ भन्दा कतिपयलाई अनौठो लाग्छ । हो, हामीले अम्रिसो, बाँसलगायतका कुचो निर्यात गर्छौँ । भारतमा सबैभन्दा बढी र केही अन्य मुलुकमा पनि निर्यात हुन्छ । सबैभन्दा बढी अम्रिसोकै कुचो निर्यात हुन्छ । अम्रिसोले एकातर्फ निर्यातमार्फत डलर कमाइरहेको छ भने अर्कातर्फ भूक्षय रोकिरहेको छ । यसले स्थानीयस्तरमा उद्यमी पनि जन्माइरहेको छ । त्यसैले यस्ता स्थानीयस्तरमा आधारित कृषि, वनपैदावर, जडीबुटीलगायत वस्तुको निर्यात प्रवर्द्धनमा राज्यले ध्यान दिनुपर्छ ।
सरकारले साना उद्यमीलाई निर्यातमा सहयोग गरिरहेको छ : शरदविक्रम राणा कार्यकारी निर्देशक, व्यापार तथा निकासी प्रवर्द्धन केन्द्र
लघु, घरेलु तथा साना उद्यमबाट उत्पादन हुने वस्तुको निर्यात मूल्य र परिमाण थोरै भए पनि महत्व धेरै छ । यस्ता वस्तुले एकातर्फ स्थानीयस्तरमा रोजगारी बढाइरहेका हुन्छ भने अर्कातर्फ स्वदेशी कच्चा पदार्थको उपयोग पनि भइरहेको हुन्छ । बढी मूल्य अभिवृद्धि हुने यस्ता वस्तुको उत्पादन तथा निर्यातलाई राज्यले सघाई पनि रहेको छ । निर्यातमा पुनर्कर्जा, निर्यातमा नगद अनुदान, उद्यम विकासमा तालिम, विभिन्न खाले अन्य कर्जामार्फत राज्यले सघाइरहेको छ । त्यस्तै, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मेला तथा प्रदर्शनीमा सहभागी हुन पनि सहयोग गरिरहेका छौँ । सामूहिक ट्रेडमार्क बनाउन पनि मद्दत गरिरहेका छौँ ।
निर्यातमा ५% सम्म नगद अनुदान तर, साना उद्यमीले निर्यात प्रोत्साहन पाउनै सकेनन्
सरकारले विभिन्न २७ वस्तुलाई निर्यातमा नगद अनुदान दिने व्यवस्था गरेको छ । प्रशोधित चिया, कफी, बेसार, मह, अलैँची, अदुवा, छाला र छालाजन्य वस्तु, जडीबुटी र सारयुक्त तेल, हस्तकला र काष्ठकला, हातेकागज र त्यसका उत्पादन, पत्थर र पत्थरजडित गरगहना, अल्लो, मिनिरल वाटर, तरकारी र पुष्पको निर्यातमा ५% अनुदान दिइन्छ । त्यस्तै, स्वदेशमा उत्पादित कपडा, तयारी पोसाक, गलैँचा र ऊनका पोसाक, च्याङ्ग्रा–पस्मिना तथा त्यसका उत्पादन, सुन–चाँदीका गरगहना, प्रशोधित जुट तथा त्यसका उत्पादन, अर्धप्रशोधित छाला, औषधि, फेल्ट, पोलिस्टर–कटन–फाइबर यार्न र तामाका सामानको निर्यातमा ३% अनुदान दिने व्यवस्था छ ।
बजेट र मौद्रिक नीतिले घरेलु, लघु तथा हस्तकलाका उत्पादन र त्यसको निर्यातमा प्रोत्साहन गर्ने नीति लिएको छ । तर, कार्यान्वयन कमजोर छ । ‘निर्यातमा नगद प्रोत्साहन दिने भनिएको छ, तर साना उद्यमीले पाउन सकेका छैनौँ,’ नेपाल हस्तकला महासंघका अध्यक्ष प्रचण्ड शाक्यले भने, ‘झन्झटिलो प्रक्रिया र विभिन्न कागजात पुर्याउनै नसकिने कारण निर्यातको नगद प्रोत्साहन लिन सकेका छैनौँ ।’ लघु तथा घरेलु उत्पादनको उत्पादन र निर्यातमा प्रोत्साहन गर्न सकिए त्यसले अर्थतन्त्रमा ठूलो योगदान दिने उनको भनाइ छ । ‘यस्ता उत्पादनको जिडिपीमा ३.५% योगदान छ,’ उनले भने ।
केही वस्तु, जो निर्यात हुन्छन्
- छुर्पी (कुकुर र बिरालोको खाना)– २ अर्ब ९१ करोड १९ लाख
- कुचो (अम्रिसो, बाँसलगायतको)– ७१ करोड ८९ लाख
- टाँक– २९ लाख
- कपाल– २ करोड १६ लाख
- यार्सागुम्बा– ३० करोड ९२ लाख
- डाइपर– ८ करोड ४१ लाख
- स्यानेटरी प्याड– ३ करोड ५१ लाख
- माछा मार्ने बल्छी– ६३ लाख
- क्रिसमसका सामग्री– ३ करोड ५६ लाख
- वाद्यवादन (सांगीतिक उपकरण)– ९८ करोड ५४ लाख
- कन्ट्याक्ट लेन्स– ९ करोड ३७ लाख
- मूर्ति– २३ करोड ८० लाख
- घन्टी– ४ करोड २२ लाख
- रोजर र ब्लेड– ७ करोड ५८ लाख
- चुरा र टीका– २३ करोड ६४ लाख
- कपालबाट बनेका जुँगा, आँखीभौँ, परेला आदि– १३ करोड ३४ लाख
- टोपी, ह्याट्स र क्याप– १८ करोड २७ लाख
- जुत्ता–चप्पल– १ अर्ब १३ करोड १९ लाख
- फेस मास्क– १० लाख ८१ हजार
- मन्जन– ८४ करोड ४६ लाख
- सुगन्धित तेल (परफ्युम)– ७६ करोड ४६ लाख
- भेटेरेनरी भ्याक्सिन– १८ करोड २९ लाख
- पानी– ३० करोड ५३ लाख
- अचार– ३ करोड ८६ लाख
- सस– ६ करोड २० लाख
- पानको पात– १ करोड २९ लाख
- कत्था– १ अर्ब १८ करोड ९८ लाख
- हातेकागज– ५२ करोड ७२ लाख
