नेपाल एकीकरणका अभियन्ता बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहका समकालीन लिम्बुवानका अन्तिम राजा हिलिहाङ योङहाङबीच १७ पटकसम्म युद्ध भयो, तर कसैको हारजित नभएपछि अन्त्यमा दुवै राजाबीच वि.सं. १८३१ मा एक दूरदर्शी सम्झौता गरियो । र, वर्तमान विशाल नेपालको नक्सा कोरिन सक्यो । जुन सम्झौता हाङ (राजा) हिलिहाङले उदारताका साथ बढी सहजीकरण गरी स्थानीय स्वायत्त अधिकारसहित गोर्खाली राजालाई केन्द्रीय सरकार मान्ने र गोर्खाली दाजु र लिम्बुवान भाइ भई छिमेकी मुलुक तिब्बत तथा सिक्किमबाट सम्भावित आक्रमणलाई रोक्न संयुक्त सैन्य दस्ता खडा गरी लड्ने ऐतिहासिक सम्झौता थियो । यो सम्झौतापश्चात् नै विशाल अधिराज्य नेपालले साकार रूप लिन सकेको हो । यसरी इतिहासका कालखण्डमा राष्ट्र निर्माणमा उल्लेखनीय योगदान गरेका राष्ट्रनिर्माता योद्धाहरूको स्मरण गर्दै जानु सबै नेपालीको कर्तव्य र दायित्व हुन आउँछ ।
नेपाल रहे मात्र गर्वका साथ हामी नेपाली भएर बाँच्न र नाच्न सक्छौँ भन्ने सत्यबोध प्रत्येक जनताले गर्नुपर्छ । राष्ट्रनिर्माता बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको देन र योगदानलाई शिरोधार गर्दैगर्दा यो विशाल नेपाल राष्ट्र निर्माणमा त्याग र बलिदानी गरेका हिलिहाङजस्ता हस्तीहरूको पनि उत्तिकै सम्मान गरिनुपर्छ । ऐतिहासिक घटनाक्रमको जोड–घटाउको योगफल नै यो मुलुक हो भन्ने यथार्थलाई मनन नगरी हुँदैन । विशाल नेपाल बन्ने क्रममा विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न उल्लेखनीय परिघटनाहरू भए । कोतपर्वजस्ता रक्तरञ्जित खेलहरू पनि भए । तर, कुन–कुन परिघटना इतिहासमा महत्वपूर्ण र सम्झनलायक छन्, राज्यले हेक्का राख्दै सबै जाति–वर्ग र तिनका पुर्खा विरचित इतिहास–सभ्यता, संस्कार–संस्कृतिहरूप्रति सम्मानको दृष्टिकोण राख्न सक्नुपर्छ, भाइमारा दृष्टिले हेरिनुहुँदैन । यो मुलुकभित्रका सबै जाति, वर्ग र समुदायको नेपाल निर्माणमा योगदान छ भन्ने राज्यले बुझ्नु अनिवार्य हुन्छ । अन्यथा, देश विकास पनि हुँदैन, शान्ति पनि हुँदैन ।
नेपालजस्तो भौगोलिक विविधता भएको मुलुक विश्वमा सायदै होला । सानै भएर पनि सर्वाेच्च हिमशिखरदेखि पहाड र सम्म तराईका फाँटहरूले निर्मित छ, यो देश । जलस्रोतका लागि मात्र नभएर जातीय, धार्मिक, भाषिक, सांस्कृतिक हिसाबले पनि एकतामा अनेकता भएको देश हो, नेपाल । अलिकता प्रयास गरे मुलुक संसारको नमुना बन्नेछ । विविधताले भरिपूर्ण यो भूखण्डलाई अनेकतामा एकताको परिकल्पना गर्दै पृथ्वीनारायण शाह र हिलिहाङ दुवैले दूरदर्शी सम्झौता गरी नासोको रूपमा हामीलाई छोडी गएका छन् । यसलाई समयसापेक्ष सभ्य र भव्य विकासका काम र दीर्घकालीन योजनाहरूमार्फत समृद्ध नेपाल बनाउने जिम्मेवारी हाम्रो काँधमा छ ।
नेपाल एकीकरण गर्ने सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहले स–साना टुक्रे राज्यहरूलाई राजनीतिक रणनीतिक र कूटनीतिक हिसाबले परास्त वा सम्झौताहरू गर्दै र गाभ्दै विशाल नेपालको निर्माणको महाअभियान चलाए । एकीकरणको अभियानमा सफल भएकैले उनलाई हामी राष्ट्रनिर्माता भनेर स–श्रद्धा सम्झन्छौँ । उनले मुलुकलाई लगाएको गुनका गाथाहरू सबै नेपालीले शिरोधार गर्नुपर्छ । उनले विशाल नेपालको परिकल्पना नगरेको भए हामी अझै स–साना थुम्के राजाको मानसिकताबाट बाहिर निस्कने थिएनौँ, आजपर्यन्त बिलखबन्दमा रहन्थ्यौँ, सायद ।
पृथ्वीनारायण शाह मात्रै होइन, उनका सहयोद्धा र त्याग देखाएका समकालीन राजाहरूको पनि उत्तिकै सम्मान हुने गरी इतिहासलाई न्यायपूर्ण लेखिनुपर्छ । यसो गर्दा मात्रै सबै जात, वर्ग–समुदायमा सहिष्णुता बढ्छ । समृद्धितर्फ देश अघि बढी दिगो शान्ति कायम हुनेछ । नेपाल एकीकरण गर्दा साना थुम्के, हुकुमे राजाहरू सबैलाई गोर्खाली राजाले जितेरै गाभेका हुन्, त्यो सत्य हो । तर, तत्कालीन लिम्बुवान जितेर नभई लामो समयको युद्धपश्चात् पनि जित्न नसकी युद्धबाट दुवै पक्ष थाकेर दूरदर्शिता देखाई एक ऐतिहासिक सम्झौताद्वारा युद्धविराम गर्न पुगे । सम्झौताका लागि लिम्बुवानको तर्फबाट हाङ हिलिहाङ योङहाङले सहजीकरण गरे । त्यो सम्झौतापत्र (लालमोहर) एउटा ऐतिहासिक कालखण्डको अमेट दस्तावेज हो । उक्त लालमोहर अहिले ब्रिटिसको लाइब्रेरीमा सुरक्षित छ, फोटोकपी जताततै हेर्न, पढ्न सकिन्छ ।
पृथ्वीनारायण शाह र हिलिहाङ योङहाङबीचको सम्झौता बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुधार्मिक मुलुक नेपाललाई एक सूत्र–मालामा बाँध्न सहयोगी बन्यो
इतिहास जिउँदो पहिचानजन्य दस्तावेज र सहअस्तित्वको प्रमाण हो । यसैले इतिहास बुझ्नु, बुझाउनुपर्छ । तथ्यपरक रूपले लेखिनु, लेखाउनुपर्छ । इतिहासविनाको देश प्राणहीन हुन्छ । इतिहास अनुशासनको कडी हो । देश सिमाना हो, राज्य भूगोलभित्रको अनेकतामा एकता । मुलुक त्यहाँभित्रका सबै जाति, वर्ग, समुदायको सम्मानित जीवन बाँच्ने र सद्भाव देखाउने माध्यम हो । राज्यले सबैको सभ्यता, रहनसहन रीतिरिवाज, साहित्य, कला र धर्मकर्मलाई काखापाखा नगरी हेर्नुपर्छ । यसो हुँदा विकास र निकास दुवै
दिन सकिन्छ ।
पृथ्वीनारायण शाह र हिलिहाङ योङहाङबीचको सम्झौता बहुजातीय, बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुधार्मिक मुलुक नेपाललाई एक सूत्र–मालामा बाँध्न सहयोगी बन्यो । सयौँ टुक्रे राज्यहरू एकीकृत गराउने पृथ्वीनारायण शाहको अभियानमा लिम्बुवानका अन्तिम राजा हिलिहाङ योङहाङको ठूलो भूमिका छ । ऐतिहासिक तथ्यलाई स्विकारेर त्यसलाई सम्मान गर्दा मात्रै त्यो न्यायपूर्ण हुन्छ ।
लिम्बुवानका राजा र गोर्खाली राजाबीचको त्यो दूरदर्शी सम्झौता विशाल नेपालको नक्सा कोर्नमा महत्वपूर्ण रूपले सहयोगी छ । हिलिहाङको त्यागपूर्ण सम्झौताले नै हामीलाई सगौरव एक स्वतन्त्र राज्यका नागरिक हुन दिएको छ । गोर्खाली र लिम्बुवान सम्झौता कहाँ, कसरी भएको थियो भन्ने प्रा.डा. नारायणप्रसाद संग्रौलाद्वारा लिखित ‘पल्लो किरात किपट व्यवस्था’ पुस्तकको पेज नं. ७२ र हर्कबहादुर योङहाङ लिखित ‘हिलिहाङ इन द हिस्ट्री अफ नेपाल’ नामक पुस्तकमा मिहिन व्याख्या पढ्न सकिन्छ । राजा योङहाङको दरबार पाँचथर जिल्लाको हिलिहाङ गाउँपालिकामा स्थित छ । उनैको स्मृतिमा गाउँपालिकाको नाम हिलिहाङ पनि राखिएको छ । नेपालभित्र रहेका अन्य सबै पुरातात्विक महत्वका दरबार, मठ–मन्दिर र सम्पदाहरूको पनि विनाभेदभाव संरक्षण, संवद्र्धन गर्नुपर्छ भन्ने सिद्धान्त हिलिहाङ फाउन्डेसन राख्छ । पछिल्लो समय गोर्खा दरबारलाई जति नभए पनि केही सम्बोधन हिलिहाङ दरबारलाई पनि नेपाल सरकारले गर्न थालेको छ । यसलाई सकारात्मक मान्नुपर्छ । हाम्रा सम्पदाहरू र इतिहास जीवित रहे मात्रै देश र जनता पनि जीवित रहनेछौँ । वीर गोर्खालीहरू विश्वभरि छरिएर पनि छाती फुलाएर संसारलाई जिउँदो चिनारी दिन सक्छौँ । जय देश, जय नेपाली जनता !
(लिम्बू हिलिहाङ फाउन्डेसनका अध्यक्ष हुन्)
