चार वर्षअघि हामीले विद्युतीय वाहनको वृद्धिले खनिज इन्धनले चल्ने मोटर वाहन उद्योग र तेल बजारलाई अन्त्य गरिदिने दाबी गरेका थियौँ । सय वर्षअघि मोटर वाहनले अमेरिकामा प्रमुख वाहनको रूपमा प्रयोग भइरहेको घोडालाई एकदम छिटो विस्थापित गरेको थियो । त्यसैगरी, विद्युतीय वाहनले सन् २०४० को दशकको प्रारम्भसम्म विश्वव्यापी सवारीसाधन बजार नियन्त्रणमा लिने हाम्रो प्रक्षेपण छ । त्यसपछि तेल, कोइलाजस्तै पुरानो इन्धनमा गणना हुनेछ । यसले ठूलोे आर्थिक तथा भूराजनीतिक प्रभाव पार्नेछ । सन् २०२० मा विश्वभर एक करोड विद्युतीय वाहन थिए, जुन अघिल्लो वर्षबाट ४० प्रतिशतले बढेको थियो । २०औँ शताब्दीको सुरुमा मोटर वाहनको संख्यामा पनि यस्तै खालको वृद्धि देखिएको थियो । यो ट्रेन्ड जारी रह्यो भने सन् २०४० सम्म ६० प्रतिशत विश्वव्यापी कार बजार विद्युतीय वाहन हुनेछ । जुन सन् २०५० सम्म ९० प्रतिशत पुग्नेछ ।
अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्जी (आइइए)ले भने हामीले भन्दा न्यून दरको विद्युतीय वाहनको प्रक्षेपण गरेको छ । एजेन्सीको प्रक्षेपणले सन् २०४० सम्म विश्वभर ३३ करोड विद्युतीय वाहन हुने बताएको छ । तर, एजेन्सीले विकासोन्मुख अर्थतन्त्रले विद्युतीय वाहन अपनाउन ढिलाइ गर्ने विश्वासमा यस्तो भविष्यवाणी गरेको हो । चीनमा हाल जे देखिएको छ, त्यसले उदाउँदो मुलुकबारे धारणा बदल्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । खासमा नयाँ विद्युतीय सवारीसाधनको दर्ता संख्यामा युरोपले सन् २०२० मा आएर मात्र चीनलाई उछिनेको हो । बजारमा सञ्चालन रहेका विद्युतीय वाहन संख्याको हिसाबमा चीन अहिले पनि विश्वको सबैभन्दा अगाडि छ । त्यहाँ झन्डै ४५ लाख विद्युतीय वाहन सञ्चालनमा छन् । उदाउँदो बजारले आफू पनि विद्युतीय वाहन निर्माणमा अग्रणी हुन सक्ने प्रमाणित गरेर देखाएका छन् । चिनियाँ विद्युतीय वाहन उद्योगबीचको प्रतिस्पर्धाका कारण त्यहाँ वाहनको मूल्यमा गिरावट आइरहेको छ । चीनमा ४०० कम्पनी विद्युतीय वाहन व्यवसायमा प्रवेश गरेका छन् । मोटर वाहन उद्योगका सुरुवाती दिनमा अमेरिकामा यस्तै परिदृश्य थियो । त्यहाँ सयौँ उद्योगबीचको प्रतिस्पर्धामाझबाट फोर्ड र क्राइज्लरजस्ता ब्रान्ड माथि उठेका थिए ।
सुरुमा किन्दा महँगोजस्तो देखिए पनि लामो अवधिमा विद्युतीय वाहन र अन्य कारको खर्च बराबर देखिन थालेको छ । यसमा ब्याट्रीको मूल्यमा निरन्तर आइरहेको गिरावटको प्रमुख भूमिका छ । हाल बजारमा पाइने सबैभन्दा सस्तो विद्युतीय वाहन चीनको एसएआइसी मोटरले बनाउँछ, उसको सो मोडेलले विश्वको सबैभन्दा लोकप्रिय विद्युतीय वाहन टेस्लाको मोडेल–३ को बिक्रीलाई उछिनिसक्यो । विगतमा भोल्क्सवागन बिटल र अन्य मोडेलले विकासोन्मुख मुलुकमा कारलाई लोकप्रिय बनाएका थिए । अहिले केही हजार डलर पर्ने एसएआइसीको विद्युतीय कारले विकासोन्मुख मुलुकमा यस्ता कारलाई लोकप्रिय बनाउने सम्भावना देखिएको छ ।
भविष्यमा विद्युतीय वाहन निर्माताबीच बजार प्रभुत्व जमाउन तीव्र प्रतिस्पर्धा हुँदा वाहनको मूल्य थप कटौती हुन्छ भने गुणस्तर बढ्नेछ । यसले एकातर्फ विद्युतीय वाहन प्रयोग गर्ने उपभोक्तालाई फाइदा गर्छ भने अर्कोतर्फ ऊर्जा संक्रमणको दरलाई बढाइदिन्छ ।
भविष्यमा विद्युतीय वाहन निर्माताबीच बजार प्रभुत्व जमाउन तीव्र प्रतिस्पर्धा हुँदा वाहनको मूल्य थप कटौती हुन्छ भने कारको गुणस्तर बढ्नेछ । यसले एकातर्फ विद्युतीय वाहन प्रयोग गर्ने उपभोक्तालाई फाइदा गर्छ भने अर्कोतर्फ ऊर्जा संक्रमणको दरलाई बढाइदिन्छ । विद्युतीय वाहन अंगीकार गर्न सबैभन्दा ठूलो अवरोध चार्जिङ स्टेसनका पूर्वाधारको कमी, न्यून विद्युत् उत्पादन तथा छोटो दूरी मात्र चल्ने वाहनको क्षमता मानिन्थ्यो । तर, अहिले चार्जिङ स्टेसनको संख्या बढिरहेको छ, नवीकरणीय ऊर्जामा वृद्धि देखिन थालेको छ भने ब्याट्रीको शक्तिमा सुधार भइरहेको छ । साथमा अन्य नयाँ–नयाँ नवप्रर्तनले पनि यस्ता कारलाई सहयोग गरिरहेको छ ।
हामीले विद्युतीय वाहनको वृद्धिका लागि बजारको शक्तिमाथि मात्र निर्भर रहनु हुँदैन । नयाँ कानुन ल्याएर यस संक्रमण दरलाई वृद्धि गराउनुपर्छ । युरोपेली संघले सन् २०२५ मा नयाँ उत्सर्जन कानुन लागू गर्दै छ । त्यो कानुन आएपछि खनिज इन्धनबाट चल्ने गाडी चालकले तिनको गाडीको उत्सर्जन कम गर्न महँगो प्रविधि लगाउनु पर्नेछ । जसले गर्दा त्यस्ता गाडीको प्रयोग महँगो हुनेछ । अमेरिकाको सबैभन्दा धेरै जनसंख्या भएको राज्य क्यालिफोर्नियाले पनि उत्सर्जन मापदण्डलाई थप कडाइ गर्दै छ । क्यालिफोर्नियालाई त्यहाँका बाँकी राज्यले पनि गर्ने सम्भावना रहन्छ । यस्ता बाध्यकारी नियमले विद्युतीय वाहनको प्रयोग वृद्धि गर्नेछ ।
विद्युतीय वाहनको क्रान्तिमा सहभागी हुने विकासोन्मुख मुलुकले ठूलो बृहत्–अर्थशास्त्रीय लाभ हासिल गर्नेछन् । अधिकांश विकासशील मुलुकजस्तै अफ्रिकी मुलुकको आयातको ठूलो हिस्सा पेट्रोलियम इन्धनले ओगट्छ । विद्युतीय वाहनलाई शीघ्र अँगालियो भने धेरै मुद्रा बिदेसिनबाट जोगिनेछ । विशेषतः बढ्दो बाह्य ऋणको समयमा मर्मत तथा स्पेयर पार्टमा पनि कम खर्च हुने विद्युतीय वाहनको प्रयोगले अफ्रिकालाई उल्लेख्य फाइदा पु¥याउनेछ । पर्याप्त योजना बनाउन असफल हुने मुलुकहरूले ठूलो जोखिम सामना गर्नुपर्ने हुन सक्छ । उनीहरूले समय गुज्रिएका वाहनबाट काम चलाउनुपर्नेछ । पछि मोटर वाहन निर्माताले तिनका पार्टपुर्जा निर्माण बन्द गर्ने भएकाले ती वाहन बिग्रिएमा थप समस्या उत्पन्न हुनेछ ।
अहिले नै विश्वव्यापी उष्णताको प्रभाव देखिन थालिसकेको छ । डढेलो, बाढी, आँधी, चक्रवातको तीव्रता वृद्धिले विश्वभर नै उल्लेख्य धनजनको क्षति पुगेको देखिन्छ । यस्तोमा विकासोन्मुख मुलुकलाई विद्युतीय वाहनको क्रान्तिमा सहभागी हुन प्रोत्साहित गरे विश्वकै हित हुनेछ । विकासोन्मुख मुलुकले बदलिँदो ऊर्जा संक्रमण र यातायात क्रान्तिलाई बेवास्ता गर्न सक्दैनन् । उनीहरूले पछिल्लो परिस्थितिलाई नयाँ क्षमता निर्माण गर्ने र नयाँ क्षेत्रलाई विविधीकरण गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्छ । विद्युतीय वाहनलाई मूलधारीकरण गर्न लाग्ने अतिरिक्त खर्च विश्वव्यापी उष्णताका कारण हुने क्षतिको तुलनामा निकै कम देखिन्छ । साथै, विद्युतीय सवारीसाधनले हाम्रो सडकलाई स्वच्छ, शान्त र कम भीडभाडयुक्त बनाउन सघाउनेछ ।
