व्यावसायिक निष्पक्षतामा गौरवशाली पहिचान बनाइसकेका सुरक्षा संयन्त्र कुनै समूहविशेषको सेटिङमा सहभागी हुने परिकल्पनासमेत गर्न सकिन्न
‘सेटिङ’ अहिले बजारमा व्यापक खपतको शब्द बनेको छ । सेटिङ परस्परको लाभहानिका आधारमा गरिने गुपचुपको लेनदेन र षड्यन्त्रमूलक क्रियाकलाप हो । यस दुष्कार्यमा साझेदारी र हिस्सेदारीका आधारमा लेनदेन गरिने भएकाले परेका बखत एक–अर्कालाई हेरौँला भन्ने अनैतिक समझदारी कायम गरिएको हुन्छ । जुन विधिको उल्लंघन र कानुनी राज्यको उपहासको अवस्था हो । गैरकानुनी, छलकपटको निर्णयलाई सेटिङको निर्णय भनिन्छ । सेटिङमा बर्कत र हर्कतले काम गर्ने भएकाले लेन–देनमा सहभागी दुवै पक्षले आ–आफ्नो बर्कत (क्षमता) र हर्कत (कार्यको गम्भीरता) बमोजिमको सेवा लेन–देन गर्छन् ।
सेटिङ आफ्नो असफलता ढाकछोप गर्ने कमजोर तर षड्यन्त्रमूलक अस्त्र हो । यसमा आफ्ना निहित व्यक्तिगत स्वार्थका खातिर राज्यका सबै विधि र पद्धत्ति नै दाउमा राखिदिने दुष्कार्य गरिएको हुन्छ । सेटिङमा जवाफदेहिताको प्रश्नलाई नै समाप्त गरिने भएकाले राज्यसंयन्त्रले भ्रमपूर्ण अवस्थाको सिर्जना गर्न आफ्ना स्वार्थआबद्ध अनुयायीहरूलाई विभिन्न ढंगले परिचालन गरिरहेको हुन्छ । प्रधानमन्त्रीको संसद् विघटन र तत्पश्चात्का क्रियाकलापहरूले यस्तै सेटिङकै गन्ध दिन्छ ।
व्यवस्थापनका दृष्टिकोणमा ‘सेटिङ’ शब्द आफैँमा नकारात्मक भावको होइन । यसलाई चाँजोपाँजो मिलाई गरिने रणनीतिगत कार्ययोजना भन्ने अर्थमा बुझ्न सकिन्छ । तर, जब यस्तो चाँजोपाँजो दुराशयपूर्ण भावनाले गरिन्छ, त्यहाँ गर्न नहुने काम मिलेमतोमा गर्ने र परिस्थिति आफूअनुकूल कायम राख्ने रणनीतिगत दुस्प्रयास हुन्छ । जब राज्य स्वयंले नै संयन्त्रमा भन्दा षड्यन्त्रमा विश्वास गर्न थाल्छ, त्यतिवेला विधि, पद्धत्ति र प्रणाली निस्तेज हुन्छन् ।
सुरक्षा निकायको कार्यप्रकृति संयन्त्रमुखी हुन्छ । चेन अफ कमान्डको संयन्त्रमा रहने सुरक्षा शक्तिलाई दूषित मनसायले षड्यन्त्रमूलक ढंगले सञ्चालन गर्न खोजिएको अवस्थामा कानुनी राज्यको अस्तित्व व्यावहारिक रूपमै समाप्त भएर जान्छ । सरकारकृत सेटिङलाई सफल वा असफल बनाउनमा सुरक्षा संयन्त्रको महत्वपूर्ण भूमिका हुने भएकाले राज्यशक्तिले कुनै पनि सेटिङजन्य कार्य गर्नुअघि सुरक्षा संयन्त्रलाई सेटिङमा राख्ने प्रयास गर्छ । विरोधी विचारलाई वैचारिक रूपमा ठेगान लगाउन तन्त्रको प्रयोग, मानसिक दबाबमा पार्न मन्त्रको प्रयोग र भौतिक रूपमा दबाब पार्न संयन्त्रको दुरुपयोग हुन्छ ।
शान्तिविना विकास र विकासविनाको शान्तिको कल्पना गरिएको हुँदैन । मुलुकका सुरक्षा संयन्त्रहरू विकास र समृद्धिका संवाहक पनि भएकाले यिनको भूमिकालाई षड्यन्त्रमूलक ढंगले दुरुपयोग गर्ने दुस्साहस गर्नुहुँदैन ।
संयन्त्रले प्रणाली र विधिको अभ्यासलाई पारदर्शी र प्रणालीगत किसिमले सञ्चालन गर्ने नीति अवलम्बन गरेको हुन्छ, तर षड्यन्त्रले उल्लंघनात्मक रणनीतिमा जोड दिने भएकाले सुरक्षा संयन्त्रको भूमिकालाई दुरुपयोग गरिन्छ । सेटिङ र षड्यन्त्रका गतिविधि मूलढोकाबाट प्रवेश नगरी चोरबाटो वा झ्यालबाट छिराइन्छ । त्यसैले षड्यन्त्रमूलक ढंगका निर्णयहरू गुपचुपमा, पुरानो मितिमा, कार्यालय स्थान र समयभन्दा भिन्दै स्थान र समयमा सम्पन्न हुन्छन् । प्रणालीभन्दा बाहिरबाट गरिन्छन् । प्रणालीले पारदर्शिता, कानुनी पद्धति र जवाफदेहिता खोजेको हुन्छ, तर सेटिङले अपव्याख्याको माखेसाङ्लोलाई सुरक्षाकवच बनाउन खोजिरहेको हुन्छ ।
मुलुकको विद्यमान अवस्थामा उच्चस्तरीय सेटिङको गन्ध राम्रैसँग महसुस र अनुभूत गर्न सकिन्छ । जे हो त्यो होइन, जे हुँदै होइन त्यही नै हो भन्ने पार्नका लागि सेटिङको व्यूह रचना गरिएको छ । संविधान र विधिको अपव्याख्या गर्ने भरमग्दुर प्रयास भएका छन् । कानुनको सुस्पष्ट र सीधा प्रबन्धनलाई कुल्चिएर, अपव्याख्याको सहारामा उल्लंघनका उपायको खोजी भइरहेको देखिन्छ । गैरसंवैधानिक कृत्यलाई सेटिङद्वारा संवैधानिक र विधिसम्मत करार गराउने कार्यमा राज्यका उच्चपदस्थहरूको भूमिकाले सिंगो मुलुक, संवैधानिक व्यवस्था र प्राप्त राजनीतिक उपलब्धि नै धरापमा पर्ने खतरा बढेर गएको छ ।
शान्ति सुरक्षाका दृष्टिकोणबाट हेर्दा हामी अहिले पनि संक्रमणकालीन अवस्थामै छौँ । शान्ति प्रक्रियाका तीन चरण छन्– किपिङ, मेकिङ र डेभलपिङ । विगतमा बृहत् शान्तिसम्झौतामार्फत द्वन्द्वलाई निश्चित रोडम्यापमा राख्ने काम सफलतापूर्वक सम्पन्न गरियो । यसलाई पिस किपिङको चरणका रूपमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ । संविधान निर्माण, द्वन्द्व निरूपणका अभ्यास, लडाकुको समायोजनलगायतका गतिविधि पिस मेकिङको चरण भए । शान्ति सुरक्षाको तेस्रो चरणमा स्थायित्व र विकासको चरण आरम्भ हुन्छ । यो चरणमा आमनागरिकले वास्तविक रूपमा सामाजिक, राजनीतिक, धार्मिक, आर्थिक सुरक्षाका अधिकार प्रयोग गर्न पाउँछन् । यो शान्ति सुरक्षाको उपभोग गर्ने अवस्था हो । समृद्धि र सुरक्षा अनुभूत गर्ने विषय हुन् । त्यसैले त शान्तिविना विकास र विकासविनाको शान्तिको कल्पना गरिएको हुँदैन । मुलुकका सुरक्षा संयन्त्रहरू विकास र समृद्धिका संवाहक पनि भएकाले यिनको भूमिकालाई षड्यन्त्रमूलक ढंगले दुरुपयोग गर्ने दुस्साहस गर्नुहुँदैन ।
अहिलेको तरल अवस्थामा सुरक्षा संयन्त्रले पनि आफ्नो व्यावसायिक भूमिकालाई अझै जवाफदेही किसिमले निर्वाह गर्न आवश्यक छ । षड्यन्त्रका तानाबानालाई पूर्णरूपेण खारेज गर्ने व्यावसायिक हैसियत देखाउनुपर्छ । राज्यसंयन्त्रको अधीनमा रहने सुरक्षा संयन्त्रले विधिको शासनलाई पालना गराउँदा कतिपय अवस्थामा स्वयं राज्यका उच्च पदाधिकारीसमेतलाई सहमत गराउन सक्नुपर्ने हुन्छ । यो ऐतिहासिक जिम्मेवारी निश्चित र विशिष्ट अवस्थामा मात्र हासिल हुने भएकाले यसलाई ऐतिहासिक अवसरकै रूपमा ग्रहण गर्ने र उपयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । सुरक्षा संयन्त्र स्वयंमा कानुनी संयन्त्र भएकाले षड्यन्त्र र सेटिङबमोजिम परिचालनमा आउनु हुँदैन । राज्यसंयन्त्रका वैधानिक आदेशबाहेक षड्यन्त्रका गैरकानुनी आदेशको पालना गर्ने छुट सुरक्षा संयन्त्रलाई हुँदैन । पछिल्लो समयमा हाम्रा सुरक्षा संयन्त्रमा व्यावसायिक र निष्ठापूर्ण सेवामा अविचलित रहने ठूलै युवापंक्ति नेतृत्व तहमा पुगेका छन् । उनीहरूको व्यावसायिक निष्ठालाई कसैले पनि सेटिङका आधारमा आफ्नो षड्यन्त्रको सुरक्षाकवचमा दुरुपयोग गर्न सकिन्छ कि भन्ने दुस्प्रयास नगरे हुन्छ ।
अहिलेको परिस्थिति विगतमा जस्तो सीमित घेराको नभई खुला र पारदर्शिताउन्मुख परिस्थिति भएकोले सुरक्षा संयन्त्रलाई निहित स्वार्थका लागि परिचालन गर्ने प्रयास आफ्नै लागि प्रत्युत्पादक हुन सक्छ । पञ्चायतकालमा सुरक्षा निकायको बलमा निर्वाचनको बाकस नै फेरेर चुनाव जित्ने वा विरोधी शक्तिलाई तह लगाउन सुरक्षा संयन्त्रको दुरुपयोग गर्नेजस्तो सम्भावना अहिले संस्थागत रूपमा सम्भव नै छैन । जसरी लोकतन्त्र र राजनीतिलाई जनताद्वारा जनताका लागि जनताले गर्न शासनका रूपमा व्याख्या गरिन्छ, उसैगरी सुरक्षा सेवा पनि जनताको, जनताद्वारा र जनताकै लागि कानुनबमोजिम सञ्चालनमा आउने संयन्त्र हो ।
जसरी आ–आफ्ना राजनीतिक विचार वा स्वार्थसमूहका आधारमा विभिन्न दल आ–आफ्नो विधान र झन्डाअन्तर्गत भिन्न–भिन्न दलका रूपमा रहने गरेका छन्, त्यसैगरी सुरक्षा निकायहरू पनि आ–आफ्नो विधान र झन्डाअन्तर्गत रहेका छन् । कानुनी राज्यको स्थापना र व्यावसायिक निष्पक्षतामा आफ्नो गौरवशाली पहिचान बनाइसकेका सुरक्षा संयन्त्रले अहिलेको खुला राजनीतिक अवस्थामा कुनै समूहविशेषलाई फाइदा पुग्ने गरी सेटिङको डिजाइनमा सहभागी हुने परिकल्पनासमेत गर्न सकिन्न । राज्यका अरू सबै निकाय वा निश्चित पदाधिकारीहरू सेटिङमा समाहित वा सहभागी भए पनि जबसम्म सुरक्षा संयन्त्र स्वयं ती दुष्कार्यमा संलग्न रहन्न, तबसम्म सेटिङ वा षड्यन्त्रमूलक कार्ययोजना र रणनीति सफल हुन सक्दैन ।
सेटिङका कार्ययोजनालाई बलपूर्वक परिचालन गरिने भएकाले यी कार्ययोजनालाई आफ्नो स्वार्थपरक ढंगले परिचालन गर्न खोज्दा परिचालनकर्ताले आफ्ना अनुयायीका सँगसँगै वैधानिक सुरक्षा संयन्त्रलाई पनि परिचालन गर्न खोज्छ । तर, सुरक्षा संयन्त्र तटस्थ रहेर विधिको पक्षमा उभिइरहँदासम्म राज्य सेटिङ सफल हुन सक्दैन । कानुनको पालना गराउने सुरक्षा संयन्त्रले विधिको शासनमा स्वार्थप्रेरित महत्वाकांक्षी षड्यन्त्र र सेटिङ सफल हुन सक्दैनन् भन्ने पाठ सिकाउने विश्वास निर्धक्क गर्न सकिन्छ । अन्यथा, कानुन, विधि र रीतिथिति सेटिङको दुष्चक्रमा पर्न गई मुलुक अनिश्चितताको भुमरीमा फस्ने जोखिम छ ।
(भण्डारी अवकाशप्राप्त प्रहरी अतिरिक्त महानिरीक्षक हुन्)
