- ‘छिटो पुग्ने’, ‘धेरै राइड पूरा गर्ने’जस्ता अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाले राइड सेयरिङ प्रणालीलाई सुरक्षितभन्दा जोखिमपूर्ण बनाएको छ
काठमाडौं उपत्यकासहित देशका प्रमुख सहरमा ‘राइड सेयरिङ’ सेवाको प्रयोग तीव्र रूपमा बढिरहेको छ । डिजिटल प्रविधिमा आधारित उल्लिखित सेवाले सवारी खोज्ने प्रक्रियालाई सहज, छिटो र प्रभावकारी बनाएको छ । सार्वजनिक यातायातको अभाव, ट्राफिक जाम र समयमै गन्तव्यमा पुग्नुपर्ने बाध्यताका कारण राइड सेयरिङ सेवा आमनागरिकको दैनिकीमा लोकप्रिय भइसकेको छ । तर, यसको लोकप्रियतासँगै एउटा गम्भीर समस्या पनि देखा पर्न थालेको छ– बढ्दो दुर्घटनाको जोखिम ।
विशेषगरी ‘छिटो पुग्ने’, ‘धेरै राइड पूरा गर्ने’जस्ता अस्वस्थ प्रतिस्पर्धाले राइड सेयरिङ प्रणालीलाई सुरक्षितभन्दा जोखिमपूर्ण बनाउने अवस्था सिर्जना गरेको छ । राइड सेयरिङका चालक प्रायः कम समयमा बढी राइड पूरा गर्न चाहन्छन्, जसले उनीहरूलाई तीव्र गतिमा सवारी चलाउन, जोखिमपूर्ण ओभरटेक गर्न, ट्राफिक नियम उल्लंघन गर्न र छोटो बाटो प्रयोग गर्न प्रेरित गर्छ । यसरी अधिक राइड लिने दबाब नै दुर्घटनाको एक प्रमुख कारणका रूपमा देखा परेको छ । यससँगै, जथाभावी ‘पिकअप’ र ‘ड्रप’ तथा पार्किङ अर्को गम्भीर समस्या हो ।
यात्रु चढाउन वा ओराल्नका लागि मुख्य सडक, व्यस्त चोक, अस्पताल क्षेत्र वा संकुचित स्थानमा सवारी रोक्ने प्रवृत्तिले ट्राफिक अवरोध मात्र होइन, आकस्मिक दुर्घटनाको जोखिम पनि बढाएको छ । राइड सेयरिङ सेवामा संलग्न चालकको प्रशिक्षण र अनुशासन पनि चुनौतीपूर्ण विषय हो । सबै चालक पर्याप्त रूपमा प्रशिक्षित नहुनु, ट्राफिक नियमको पूर्ण ज्ञान नहुनु र यात्रुको दबाबमा जोखिम लिनुजस्ता कारणले समस्या झनै जटिल बनेको छ ।
त्यस्तै, यात्रुहरू स्वयं पनि हेलमेट नलगाउने, असुरक्षित स्थानमा चढ्ने/ओर्लने र चालकलाई छिटो चलाउन दबाब दिनेजस्ता कार्यमा संलग्न हुँदा दुर्घटनाको जोखिम अझ बढ्छ । यद्यपि, सम्पूर्ण दोष राइड सेयरिङ सेवामा मात्र थोपर्न मिल्दैन । कमजोर सडक पूर्वाधार, ट्राफिक व्यवस्थापनको कमी र नियम कार्यान्वयनमा देखिएको कमजोरी पनि उत्तिकै जिम्मेवार छन् । तर, राइड सेयरिङ सेवाले ‘स्पिड ओभर सेफ्टी’ संस्कृतिलाई बढावा दिएको भने अस्वीकार गर्न सकिँदैन ।
सुधारका लागि ठोस सुझाव
१. स्पष्ट कानुनी ढाँचा र नियमन : राइड सेयरिङ सेवालाई स्पष्ट रूपमा नियमन गर्दै लाइसेन्स, दर्ता र सञ्चालन मापदण्ड कडाइसाथ लागू गर्नुपर्छ ।
२. चालकको अनिवार्य तालिम र पुनः प्रमाणीकरण : सडक सुरक्षा, ट्राफिक नियम र जोखिम व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम नियमित रूपमा दिनुपर्छ ।
३. स्मार्ट पिक अप र ड्रप क्षेत्र : जथाभावी सवारी साधन रोक्ने प्रवृत्ति अन्त्य गर्न निश्चित स्थान तोकी अनिवार्य कार्यान्वयन गर्नुपर्छ ।
४. डिजिटल निगरानी र दण्ड प्रणाली : एपमार्फत गति, मार्ग र व्यवहार ट्र्याक गरी नियम उल्लंघनमा तुरुन्त दण्ड प्रणाली लागू गर्नुपर्छ ।
५. बिमा र सामाजिक सुरक्षा : चालक र यात्रु दुवैका लागि अनिवार्य बिमा र चालकको सामाजिक सुरक्षा सुनिश्चित गरिनुपर्छ ।
६. ट्राफिक नियमको कडाइसाथ पालना : हेलमेट, गति सीमा, लेन अनुशासनजस्ता नियम उल्लंघनमा कडा कारबाही आवश्यक छ ।
७. यात्रु सचेतना : यात्रुले पनि सुरक्षा मापदण्ड पालना गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । राइड सेयरिङ सेवामा देखिएको ‘धेरै राइड लिनु भनेको धेरै आम्दानी’ भन्ने संरचनाले जोखिम बढाएको छ ।
यसलाई सुधार गर्न निम्न उपाय आवश्यक छन् :
१. सुरक्षित ड्राइभिङमा आधारित इन्सेन्टिभ : छिटो र धेरै राइडभन्दा सुरक्षित ड्राइभिङ, नियम पालना र राम्रो रेटिङ भएका चालकलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।
२. राइड सीमा निर्धारण : निश्चित समयभित्र चालकले लिन सक्ने राइडको अधिकतम सीमा तोक्नुपर्छ, ताकि थकान र हतारले दुर्घटना नहोस् ।
३. विश्रामको अनिवार्य व्यवस्था : लामो समय निरन्तर सवारी चलाउने चालकका लागि अनिवार्य विश्राम समय सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।
४. पारदर्शी भाडा र आय प्रणाली : चालकलाई अनावश्यक प्रतिस्पर्धामा धकेल्ने भाडा संरचनामा सुधार गरी स्थिर र न्यायोचित आय सुनिश्चित गर्नुपर्छ ।
५. रेटिङ प्रणालीमा सुधार : यात्रु र चालक दुवैको मूल्यांकन प्रणालीलाई निष्पक्ष र सुरक्षाकेन्द्रित बनाउनुपर्छ ।
निष्कर्ष : राइड सेयरिङ सेवाले नेपालको सहरी यातायात प्रणालीमा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याएको छ । तर, ‘छिटै पुग्ने’ र ‘धेरै राइड लिने’ होडले गर्दा सुरक्षा पक्ष कमजोर बन्दै गएको छ । जथाभावी पिकअप र ड्रप, तीव्र गति तथा ट्राफिक नियम उल्लंघनले दुर्घटनाको जोखिम बढाएको छ । अतः राइड सेयरिङ सेवाको दिगो विकास र दीर्घकालीन सेवाका लागि सुविधा मात्र होइन, सुरक्षा र जिम्मेवारीलाई पनि केन्द्रमा राख्नुपर्छ । सरकार, सेवा प्रदायक र प्रयोगकर्ताबिच समन्वय गर्दै सुरक्षित, व्यवस्थित र उत्तरदायी राइड सेयरिङ प्रणाली निर्माण गर्नु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो ।
(न्यौपाने अधिवक्ता हुन्)
