देशका अधिकांश भागमा पछिल्ला केही दिनयता आंशिकदेखि सामान्य बदली रहेको मौसम आगामी केही दिनसम्म पनि यस्तै रहने पूर्वानुमान छ । स्थानीय वायुको प्रभावले सिर्जना भएको मौसमी अवस्थामा क्रमिक सुधार हुँदै जाने जल तथा मौसम विज्ञान विभागले जनाएको छ । स्थानीय हावा र वायु प्रदूषणका कारण उपत्यका तुवाँलोले ढाकिएको छ । यो तुवाँलो हटाउन तीव्र हावा वा भारी वर्षा आवश्यक पर्छ । मौसमविद्का अनुसार हालको मौसमी अवस्था देशका विभिन्न भागमा देखिएका वन डढेलोको परिणाम हो ।
अनियोजित सहरीकरण, सवारीसाधनको उत्सर्जन, जीवाश्म इन्धन जलाउनु, वनमा आगलागी, इँटाभट्टा, निर्माण कार्य आदि काठमाडौंको हावा प्रदूषित हुनुका कारण हुन् । नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्को प्रतिवेदनअनुसार काठमाडौं उपत्यकाको कुल वायु प्रदूषणको ३८ प्रतिशत सवारीसाधनबाट हुने उत्सर्जनका कारण हुने गरेको छ । यसका साथै, सहरको भौगोलिक अवस्थितिले उपत्यकाभित्र धुलो, धुवाँ र हानिकारक ग्यास जम्मा हुन सहज छ, जसले गर्दा हावाको गुणस्तर खराब हुन्छ । कारण जेसुकै होस्, काठमाडौंको हावाको सम्पर्कमा आउँदा धेरै गम्भीर स्वास्थ्य परिणाम देखिन सक्छन् ।
विशेषगरी, बालबालिका, वृद्धवृद्धा र पहिले नै स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिका लागि यो अति नै जाखिमपूर्ण हुन्छ । यसले दम, ब्रोन्काइटिस वा फोक्सोको क्यान्सरजस्ता श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग मात्र निम्त्याउँदैन, मुटु र मस्तिष्कलाई पनि असर गर्छ र यसले काठमाडौंका औसत बासिन्दाको समग्र आयु घटाउँछ ।वायु प्रदूषणले तत्काल स्वास्थ्य जोखिम निम्त्याउँछ । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले काठमाडौं उपत्यकाभित्रका बासिन्दाले फोक्सो र आँखाको संक्रमणको बढ्दो समस्या सामना गरिरहेको बताएको छ । मन्त्रालय र विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले जनस्वास्थ्यको रक्षा गर्न वायुको गुणस्तर सुधारमा तत्काल जोड दिनुपर्ने बताएका छन् ।
उड्डयन सुरक्षा–हवाई ट्राफिक अवरोध : उडानको समयमा कम ‘भिजिबिलिटी’ र हावामा अम्लीय प्रदूषकको प्रभावका कारण राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय उडानमा सुरक्षा जोखिम बढाउन सक्छ । यसका कारण विमानस्थलमा उडान रद्द वा ढिलाइ हुन सक्छ ।
भूमि यातायात : कुहिरो र तुवाँलोले भिजिबिलिटीलाई उल्लेख्य रूपमा कम गर्दा दैनिक गतिविधिमा असर पर्छ र ट्राफिक दुर्घटनाको जोखिम बढ्छ ।
कृषि प्रभाव : ओजोन र अन्य प्रदूषकका कारण सहरी क्षेत्रका बालीनालीमा क्षति पुग्छ । काठमाडौं उपत्यका र वरपरका कृषि क्षेत्रमा सूर्यको प्रकाशलाई अवरुद्ध गर्ने कणका कारण बोटबिरुवामा प्रकाश संश्लेषणमा कमी देख्न सकिन्छ ।
आर्थिक प्रभाव : बढ्दो प्रदूषणका कारण पर्यटक आगमनमा गिरावट आउन सक्छ । बाहिर काम गर्न कठिन हुँदा उत्पादकत्व घट्न सक्छ, जसले प्रदूषण–सम्बन्धित रोगको उपचारमा स्वास्थ्य सेवा लागत बढाउन सक्छ ।
स्वास्थ्यमा पर्ने प्रभाव : वायु प्रदूषणको लामो समयसम्म सम्पर्कमा रहँदा स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्छ । डब्लुएचओले वायु प्रदूषणलाई सबैभन्दा महत्वपूर्ण वातावरणीय स्वास्थ्य जोखिम र गैर–संक्रामक रोगका लागि दोस्रो ठुलो जोखिम कारक मान्छ । नेपालमा वायु प्रदूषणले प्रत्येक वर्ष ४२ हजार एक सयजनाको मृत्यु निम्त्याउने गरेको छ । जसमध्ये १९ प्रतिशत पाँच वर्षमुनिका बालबालिका र २७ प्रतिशत ७० वर्षभन्दा माथिका वृद्धवृद्धा हुने गरेका छन् । जसले औसत आयु ४.१ वर्षले घटाउँछ ।
वायु प्रदूषणबाट हुने मृत्युको शीर्ष पाँचमा सिओपिडी, इस्केमिक मुटु रोग, स्ट्रोक, तल्लो श्वासप्रश्वास संक्रमण र नवजात शिशुको मृत्यु रहेका छन् ।वायु प्रदूषणको सम्पर्कमा आउँदा मानसिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ, स्वास्थ्य चिन्ता र जीवनशैली प्रतिबन्धका कारण तनाव र चिन्ता बढ्छ । यसले डिप्रेसनको दर पनि बढाउँछ । वायु प्रदूषणले हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा वृद्धि गर्छ, जसले जलवायु परिवर्तन, विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि र ओजोन तहको क्षय निम्त्याउन सक्छ ।
वायु प्रदूषणले जलीय पारिस्थितिक प्रणालीमा बाधा पु¥याउँछ र पानीको गुणस्तरलाई असर गर्छ, जसले गर्दा दीर्घकालीन पारिस्थितिक असन्तुलन निम्त्याउँछ । यस्तै, अम्लीय प्रदूषकका कारण भवन र स्मारक छिटो जीर्ण हुन सक्छन्, प्रदूषकको सम्पर्कमा आउने सवारीसाधन र अन्य मेसिनरीको मर्मत लागतमा वृद्धि हुन्छ ।
निष्कर्ष : काठमाडौं उपत्यका गम्भीर वायु प्रदूषणबाट ग्रस्त छ । काठमाडौंको वायु प्रदूषणको स्तरण डब्लुएचओको निर्देशिकाभन्दा धेरै माथि छ । तीव्र गतिमा बढ्दो जनसंख्या, सहरीकरण, बढ्दो सवारीसाधन तथा औद्योगिक उत्सर्जनका साथै जाडोमा प्रदूषकलाई बढाउने मौसमी वन डढेलोले यस संकटलाई झनै चर्काएको छ । काठमाडौं उपत्यकामा वायु प्रदूषण संकटमा पनि सम्बन्धित सबै सरोकारवालाले तत्काल कदम चाल्नु आवश्यक छ । प्रदूषणलाई वातावरणीय समस्याका रूपमा हेरिन्छ, तर नेपाल र काठमाडौंको अवस्थाले यसलाई जनस्वास्थ्य संकटमा परिणत गरेको छ, जसले यो प्रदूषित हावामा सास फेर्ने प्रत्येक नेपालीलाई प्रत्यक्ष असर गर्छ ।
सरकारले यस्तो अवस्थालाई कम गर्न केही कदम चालेको छ, जसमा सवारीसाधनको उत्सर्जनको अनुगमन र विद्युतीय सवारीसाधनका लागि कर छुट समावेश गरिएको छ । तर, अझै धेरै गर्न बाँकी नै छ । कार्बन उत्सर्जनमा कडा नियमन, औद्योगिक धुवाँ उत्सर्जन कम गर्न स्वच्छ प्रविधिको प्रवद्र्धन, खुला रूपमा फोहोर जलाउन प्रतिबन्ध र भवनको ऊर्जा दक्षता सुधारमा ध्यान केन्द्रित गर्नेजस्ता उपाय तत्काल अपनाउन आवश्यक छ ।
