इरान–अमेरिकाबिचको आणविक वार्ता हुन सक्छ असफल

अमेरिकाले इरानमा सम्भावित हमला र तेहरानको प्रत्याक्रमणको आशंका बढिरहेका वेला दुई देशबिच वार्ता भइरहेका छन् । अमेरिका र इरानबिचको आणविक वार्ताको पछिल्लो चरण अहिलेका लागि राम्रोसँग चलिरहेको छ र यसमा संलग्न मुख्य पक्षहरूबाट सार्वजनिक बयानबाजी निरन्तर बढिरहेको छ । ‘मलाई लाग्छ कि इरानीहरू सम्झौता गर्न चाहन्छन्,’ अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले फेब्रुअरी १७ मा जेनेभामा आयोजित पछिल्लो चरणको छलफलको पूर्वसन्ध्यामा भने । इरानका विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीले वार्ताको ‘मार्गदर्शक सिद्धान्त’मा प्रगति भएको उल्लेख गरे । महिनाको सुरुमा ओमानमा भएको प्रारम्भिक वार्तामा पनि यस्तै आशा देखाइएको थियो । तर, दुई दशकदेखि अमेरिकी राष्ट्रिय सुरक्षाको अनुसन्धान गर्ने र विदेश विभागको आणविक कूटनीतिमा संलग्न भएको व्यक्तिको रूपमा मलाई थाहा छ हामी पहिले पनि यत्तिको सफलतामा पुगेका थियौँ । तर, ठोस निष्कर्षमा पुग्न सकेनौँ । 

२०२५ को वसन्त ऋतुमा संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानको आणविक पूर्वाधारमा बम विस्फोट गर्नुअघि पाँच चरणका भएका अप्रत्यक्ष वार्ताहरूमा पनि आशा गर्ने ठाउँ थियो । इरानले फेब्रुअरीमा स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरेको थियो कि त्यो आक्रमणले सिर्जना गरेको अविश्वासको वातावरण अहिले वार्ता सम्झौताको प्रयासमा अल्झिएको छ । र, अहिले सम्झौतामाथिको कुनै पनि निराशावादलाई आधार बनाउनु भनेको फारसी–खाडी क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य निर्माण र इरानबाट प्रतिक्रियाको पृष्ठभूमिमा वार्ता भइरहेको छ, जसमा डरलाग्दो अभ्यासका लागि होर्मुज जलडमरु बन्द गर्नु पनि समावेश छ ।

इरान आफ्नो ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र कार्यक्रमबारे छलफल गर्नसमेत इच्छुक छैन । जबकि संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानको ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रको सीमा र यस क्षेत्रमा प्रोक्सी लडाकुको इरानको समर्थनको अन्त्यलाई आणविक वार्तामा समावेश गर्न माग गरिरहेको छ ।

दुवै वार्ताका सीमारेखा
तर, दुई देश वार्ता प्रक्रियामा गुज्रिरहेका वेला बढ्दो अविश्वास पनि देखिन्छ, जुन हटाउन आवश्यक छ । अमेरिका र इरान दुवैको अडान मे ८, २०१८ मा ओबामाकालीन समयमा संयुक्त राज्य अमेरिकालाई इरान आणविक सम्झौताबाट फिर्ता लिएको मितिदेखि ओझेलमा परेको छ । इरान आफ्नो ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र कार्यक्रमका बारेमा छलफल गर्न पनि इच्छुक छैन । यो उनीहरूका लागि रातो रेखा हो । तैपनि संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानको ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्रको सीमा र यस क्षेत्रमा प्रोक्सी लडाकुहरूको इरानको समर्थनको अन्त्यलाई आणविक वार्तामा समावेश गर्न माग गरिरहेको छ, साथै इरानले २०१५ को आणविक सम्झौताअन्तर्गत सहमत भएको युरेनियम संवद्र्धन कार्यक्रम पूर्ण रूपमा त्याग्नुपर्ने माग उठिरहेको छ ।

`फेब्रुअरी ५, २०२६ सम्म अमेरिका र रुसी आणविक हतियारहरूको आकार र स्थिति दुवैलाई सीमित गर्ने र बलियो प्रमाणीकरण संयन्त्र कायम राख्ने नयाँ सुरुवातीको म्याद गुज्रेसँगै राजनीतिक लक्ष्य प्राप्त गर्न सैन्य कारबाहीमा संलग्न हुने बढ्दो तत्परताले कूटनीतिक पहलमा चुनौती बढाउँछ अमेरिकी नजरमा
कमजोर बन्दै छ इरानएकातिर दुई देशबिच बढ्दो अविश्वास छ भने अर्कोतर्फ चरणबद्ध वार्ता भइरहेका छन् । अमेरिकी सरकारबाट वार्ताप्रति किन आशावाद छ ? इरानका क्षेत्रीय प्रतिनिधिहरू साथै इरानमाथि नै ठुलो मात्रामा सफल इजरायली आक्रमणहरूपछि इरान आफ्नो पहिलो कार्यकालको तुलनामा कमजोर स्थितिमा रहेको ट्रम्पको विश्वास छ । इजरायली कारबाहीको परिणामस्वरूप तेहरानका दुई मुख्य प्रायोजित समूह हमास र हिजबुल्लाहको रणनीतिक क्षमता स्पष्ट रूपमा घटेको छ ।

जुन २०२५ मा भएको अपरेसन राइजिङ लायन नामक कारबाहीपछि पनि अमेरिकाले अझै पनि आफ्नो हात माथि रहेको महसुस गर्न सक्छ । अन्तर्राष्ट्रिय आणविक ऊर्जा एजेन्सीको रिपोर्टको प्रतिक्रियामा इरानको आणविक पूर्वाधारमा आक्रमण गरिएको थियो । वसन्त ऋतुमा इरानको नजिकको हतियार ग्रेड समृद्ध युरेनियमको भण्डार ५० प्रतिशतभन्दा बढीले बढेको रिपोर्टमा उल्लेख थियो । अब वार्ता पुनः सुरु हुने कुरा पनि इरानले सरकारविरोधी प्रदर्शनमा रक्तपातपूर्ण दमन गरेको घटनापछि तुरुन्तै आएको छ, जसमा हजारौँ प्रदर्शनकारी मारिएका छन् ।

अमेरिकी समर्थनको विरोध गर्नेहरूलाई संकेतको रूपमा जनवरीमा इरानी पानीजहाज नजिकै युएसएस अब्राहम लिंकन वाहक युद्धपोत तैनाथ गरिएको थियो । अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले भनेका छन् कि सफल वार्तामा इरानको आणविक कार्यक्रमभन्दा बाहिरका विषय समावेश हुनुपर्छ, जसमा ‘तेहरानमा आफ्नै जनताको व्यवहार’ पनि समावेश हुनुपर्छ । ट्रम्पले इरानविरुद्ध सैन्य विकल्पलाई निरन्तर मनन गरिरहेका छन् । उनले चेतावनी दिएका छन् कि ‘यदि उनीहरूले सम्झौता गरेनन् भने परिणाम धेरै गम्भीर हुनेछन् ।’ तैपनि वासिङटनले आफ्नो स्थितिलाई बढाइचढाइ गरिरहेको हुन सक्ने खतरा छ ।

संयुक्त राज्य अमेरिकाले जुनमा गरेको हमलामा इरानी आणविक स्थलहरू ‘ध्वस्त’ भएको दाबी गरिरहेको छ भने उपग्रह तस्बिरले इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रम पुनस्र्थापित गर्न काम गरिरहेको संकेत गर्दछ । र, गाजा र लेबनानमा तेहरानका प्रतिनिधिहरू गम्भीर रूपमा कमजोर हुँदै गए पनि इराकमा इरानी–समर्थित मिलिसिया (जसमा काताइब हिज्बुल्लाह पनि समावेश छन्)ले युद्धका लागि तत्काल तयारी गर्दै (सम्भावित रूपमा अमेरिकाविरुद्ध) र हुथी विद्रोहीहरूले संयुक्त राज्य अमेरिकासँगको युद्धविराम सम्झौताबाट पछि हट्ने धम्की दिएका छन् ।यसबाहेक, इरानको ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र कार्यक्रमप्रतिको प्रतिबद्धता पहिलेभन्दा अझ बलियो छ, धेरैजसो पूर्वाधार अपरेसन राइजिङ लायनबाट पुनः प्रेरित छ ।

२०१५ को सम्झौतामा फर्कनेछैन
इरानले वार्ता केवल यसको आणविक कार्यक्रमको नागरिक उद्देश्यको सुनिश्चिततामा मात्र सीमित हुनुपर्छ भन्ने धारणा राख्छ, यसको क्षेप्यास्त्र कार्यक्रम क्षेत्रीय प्रोक्सी समूहहरूको समर्थन वा आफ्नै मानव अधिकार उल्लंघनको बारेमा होइन । र, यो अमेरिकाको लामो समयदेखि कायम रहेको अडानसँग नमिल्दो छ ।यो असहमतिले अन्ततः अमेरिका र इरानलाई बाइडेन प्रशासनको समयमा २०१५ को राजनीतिक सम्झौता नवीकरण गर्नबाट रोक्यो ।

चीन, फ्रान्स, जर्मनी, रुस, बेलायत, संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानद्वारा हस्ताक्षर गरिएको संयुक्त व्यापक कार्ययोजना (जेसिपिओए)ले इरानमाथि लगाइएका धेरै अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक प्रतिबन्ध हटाउने बदलामा इरानको आणविक प्रविधिको विकास र आणविक सामग्रीको भण्डारणलाई रोक्यो । ब्यालिस्टिक मिसाइल प्रविधि र क्षेत्रीय मिलिसियाका लागि इरानको प्रोक्सी समर्थन मूल सम्झौतामा समावेश गरिएको थिएन किनभने इरानले ती उपाय समावेश गर्न अनिच्छुक थियो ।

इरान सम्झौताका पक्षहरूले अन्ततः कुनै पनि सम्झौता नगर्नुको विकल्पभन्दा आणविक सम्झौता राम्रो भएको निर्णय गरे । बाइडेन प्रशासनले २०२१ मा ओबामा युगको आणविक सम्झौतालाई सुदृढ पार्ने र नवीकरण गर्ने सार्वजनिक रूपमा वाचा गरेको थियो । तर, त्यतिन्जेलसम्म, जेसिपिओए पतन भएको चार वर्ष बितिसकेको समयमा इरानले आफ्नो आणविक प्राविधिक क्षमतामा उल्लेखनीय वृद्धि गरिसकेको थियो । त्यसले कठिनाइ बढायो अघिल्लो सम्झौतामा फर्कन इरानले कुनै नयाँ फाइदाविना हासिल गरेको नयाँ प्राविधिक क्षमता त्याग्नुपर्ने थियो । बढ्दो सैन्य झन्झटका साथ वार्ताले अमेरिका र इरानलाई किनारबाट पछि हट्न, विश्वास निर्माण गर्न र सम्भवतः राम्रो राजनीतिक सम्बन्ध विकास गर्न मद्दत गर्न सक्छ । यो स्थिरीकरणबाट दुवै पक्षलाई फाइदा हुनेछ ।

कन्भर्सेसनबाट रथबुन युनिभर्सिटी अफ टोरन्टोकी अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विषयकी प्राध्यापक हुन् ।