- केन्याको नैरोबीमा आयोजना हुने युएनइए–७ मा ‘नैरोबी आत्मा’ले साझा चुनौतीलाई साझा कार्यमा रूपान्तरण गर्न सक्छ
विश्वव्यापी रूपमा भूराजनीतिक चुनौती र तनाव बढ्दै जाँदा एउटा कुरा स्पष्ट छ– विखण्डित राजनीतिले खण्डित पृथ्वीका समस्या समाधान गर्दैन । तसर्थ, वातावरणसम्बन्धी विश्वको सर्वोच्च निर्णय लिने निकाय संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण सभा (युएनइए) हाम्रा साझा र उदीयमान वातावरणीय जोखिमलाई सम्बोधन गर्न धेरै महत्वपूर्ण छ । यसै साता केन्याको नैरोबीस्थित संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रम (युएनइपी)को मुख्यालयमा आयोजना भइरहेको सभाको सातौँ सत्रले विश्वव्यापी वातावरणीय नीतिलाई आकार दिन मन्त्रीहरू, अन्तरसरकारी संस्थाहरू, बहुपक्षीय वातावरणीय सम्झौता, बृहत् संयुक्त राष्ट्र प्रणाली, नागरिक समाज समूह, वैज्ञानिक, कार्यकर्ता र निजी क्षेत्रलाई एकसाथ एउटै ठाँउमा ल्याएको छ ।
हालैको ‘युएनइपी’ तथ्यांकले विश्वव्यापी वातावरण र जलवायु चुनौतीको प्रभाव तीव्र गतिमा बढ्दा र अझ चरम हुँदै जाँदा उत्सर्जन बढ्दै गएको देखाउँछ । हामी यस असरलाई कीर्तिमानी गर्मीको लहर, लोप हुन लागेको पारिस्थितिक प्रणाली र हाम्रो वरपरको हावा, पानी र माटोमा विषाक्त पदार्थका रूपमा देख्छौँ । यी विश्वव्यापी जोखिम हुन्, जसले विश्वव्यापी समाधानको माग गर्छ । अशान्त समयमा पनि वातावरणीय बहुपक्षीयताले निरन्तरता दिइरहेको छ । गत वर्ष युएनइए बैठकपछि यो बहुपक्षीयताले महत्वपूर्ण प्रगति गरेको छ ।
सरकारहरू रसायन, फोहोर र प्रदूषणमा अन्तरसरकारी विज्ञान–नीति प्यानल स्थापना गर्न सहमत भए । अन्तत: जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अन्तरसरकारी प्यानल (आइपिसिसी) र जैविक विविधता तथा पारिस्थितिक प्रणाली सेवा (आइपिबिइएस) सम्बन्धी अन्तरसरकारी विज्ञान–नीति मञ्चको स्थानपनासँगै महत्वपूर्ण उपलब्धि पूरा भयो । राष्ट्रिय क्षेत्राधिकारबाहिरका क्षेत्रमा समुद्री जैविक विविधताको दिगो प्रयोगसम्बन्धी बिबिएनजे सम्झौता (सामुद्रिक जैविक विविधतासम्बन्धी) लागू भयो, जुन हाम्रा महासागरको प्रभुत्वका लागि एउटा ठुलो जित हो ।
यस्तो चुनौतीपूर्ण राजनीतिक वातावरणका लागि पेरिस सम्झौता (जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता) ले काम गरिरहेको देखाउँदै छ । यद्यपि, यो स्पष्ट छ कि हामीले धेरै छिटो र दृढ संकल्पसाथ अगाडि बढ्नुपर्छ । जलवायु परिवर्तन आफ्नै ढंगले भइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा कम उत्सर्जन र जलवायुको लचिलो विकासमा विश्वव्यापी परिवर्तन आवश्यक छ । मूल्यका हिसाबले नवीकरणीय ऊर्जाले जीवाश्म इन्धनलाई उछिनेको छ । जलवायु स्मार्ट लगानीले भोलिको जीवन्त अर्थतन्त्र र समाजलाई अगाडि बढाउनेछ । हामीले यो स्विकार्नुपर्छ कि धेरैले कोप–३० को निर्णयको पाठमा जीवाश्म इन्धनलाई चरणबद्ध रूपमा हटाउने स्पष्ट सन्दर्भ समावेश गर्ने अपेक्षा गरिरहेका थिए, तर यो त्यस्तो थिएन । यद्यपि, कोप अध्यक्षले आफ्नो एकवर्षे कार्यकालमा दुई रोडम्याप ल्याउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे । एउटा वनफँडानी रोक्न र अर्को जीवाश्म इन्धनबाट टाढा संक्रमण गर्न, जुन कदमलाई वार्ताका क्रममा ८० भन्दा बढी देशले समर्थन जनाएका थिए ।
यी साना पहल होइनन्, न त हामीले सामना गर्ने खतरालाई पूर्ण रूपमा सम्बोधन गर्न पर्याप्त नै छन् । तर, बहुपक्षीयताले अझै पनि विश्वव्यापी चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न विज्ञान र नीतिलाई एकसाथ ल्याउन सक्छ भन्ने तथ्यलाई त्यसले बलियो बनाउँछ । अवश्य पनि प्रगति सधैँ सीधा हुँदैन । समुद्री वातावरणसहित प्लास्टिक प्रदूषण अन्त्य गर्न कानुनी रूपमा बाध्यकारी पहलमा २०२२ मा जारी युएनइएको ऐतिहासिक प्रस्तावपछि वार्ताहरू अगाडि बढिरहेका छन् । हामीसँग अझै पूर्ण सन्धि पाठमा सहमति नभए पनि यस वर्षको सुरुमा जेनेभामा भएको पछिल्लो वार्ताले प्लास्टिक प्रदूषणलाई एकपटक र सधैँका लागि अन्त्य गर्ने सम्झौतातर्फ गति प्रदान गरेको छ ।
आउँदो वर्ष, ‘एक लचिलो ग्रहका लागि दिगो समाधान अगाडि बढाउने’ विषयवस्तुअन्तर्गत युएनइए अझ ठुलो प्रगतिका लागि तयार हुनेछ । प्रमुख युएनइए रिपोर्टको सातौँ संस्करण ‘ग्लोबल इन्भाइरोन्मेन्टल आउटलुक’ हामीले यो भविष्य कसरी सुन्दर बनाउन सक्छौँ भनेर जानकारी दिन महत्वपूर्ण हुनेछ । युएनइएको बैठकका क्रममा जारी गरिएको प्रतिवेदनले हामीलाई पाँच अन्तरसम्बन्धित क्षेत्रमा वास्तविक समाधान पहिचान गर्न हाम्रा साझा चुनौतीको निदानभन्दा बाहिर जान मद्दत गर्नेछ, अर्थशास्त्र र वित्त, जटिलता र फोहोर, वातावरण, ऊर्जा र खाद्य प्रणाली । विश्वभरका सयौँ विज्ञबाट योगदानका आधारमा दृष्टिकोणले देशलाई हाम्रा विश्वव्यापी लक्ष्य पूरा गर्न सबैभन्दा प्रभावकारी विधिलाई प्राथमिकता दिन मद्दत गर्नेछ ।
चुस्त गति र आवश्यक स्तरमा डेलिभर गर्न बहुपक्षीय वातावरणीय सम्झौताले देशहरूको प्रयासलाई समर्थन गर्दै संयुक्त राष्ट्र संघको प्रणालीले सरोकारवालासँग मिलेर काम गर्नुपर्छ । युएनइपीले विषाक्त रसायनदेखि ओजोन तहको संरक्षणसम्म वातावरणीय परिदृश्यमा फैलिएका १७ सम्मेलन आयोजना गर्न पाउँदा गर्व गर्छ । युएनइएले विभिन्न सम्झौतालाई एक–अर्कासँग पूरक कसरी बनाउन सकिन्छ भन्नेमा ध्यान केन्द्रित गर्नेछ, ताकि देशहरूले प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्दा द्रुत समर्थन प्रदान गर्न सकियोस् । जलवायु कार्य भनेको जैविक विविधता र जमिनमा गरिने कार्य हो । विश्वको वातावरणीय राजधानी नैरोबीमा रहेको युएनइए–७ मा ‘नैरोबी आत्मा’ले साझा चुनौतीलाई साझा कार्यमा रूपान्तरण गर्न सक्छ र अन्तत: सबैलाई फाइदा पुग्ने सुरक्षित र साझा समृद्धि ल्याउनेछ ।
(एन्डर्सन संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रम (युएनइपी)की कार्यकारी निर्देशक हुन्)
चाइना डेलीबाट
