धेरै लामो समयदेखि अफ्रिकी युवालाई भनिएको छ कि लोकतन्त्र भनेको आयात गरिएको, उधारो लिइएको, उनीहरूको पहिचानका लागि विदेशी मामिला हो । तर, इतिहासले हामीलाई एकदमै फरक सत्य दिन्छ । लोकतन्त्र पश्चिमबाट आएको विचार होइन । यो मानव विचार हो । र अफ्रिकाले आधुनिक राज्यहरू अस्तित्वमा आउनुभन्दा धेरै अघिदेखि नै यसको अभ्यास गथ्र्यो ।
अफ्रिकाको लोकतान्त्रिक विरासत महादेशलाई टुक्रा–टुक्रा पार्ने औपनिवेशिक सिमानाभन्दा पुरानो छ । सोमाली भेलामा प्रत्येक मानिस सामूहिक मामिलाबारे निर्णय गर्ने खुला परिषद्मा उभिन, बहस गर्न र मतदान गर्न सक्थ्यो । ओरोमो गाडा प्रणाली (इथियोपियाका ओरोमो जनताले प्रयोग गर्ने आदिवासी लोकतान्त्रिक, सामाजिक–राजनीतिक, आर्थिक र धार्मिक शासन प्रणाली) अन्यत्र प्रचलनमा आउनुभन्दा शताब्दीयौँअघि घुमाउरो नेतृत्व र निश्चित सीमाअवधि विकास गर्यो ।
इग्बो समुदायहरूले राजाहरूलाई अस्वीकार गर्ने र सहमतिमा जोड दिने गाउँ सभामार्फत शासन गर्थे । आशान्ति (मध्यघानाको एक प्रशासनिक क्षेत्र)ले त्यहाँका प्रमुखको शक्ति जाँच गर्न र उनीहरूमाथि विश्वास गुमेको खण्डमा उनीहरूलाई हटाउन प्रमुखहरूको परिषद् प्रयोग गथ्र्यो । बोत्सवानामा स्वाना कगोटला (सार्वजनिक बैठक)ले सार्वजनिक बहस मञ्च प्रदान गर्थे जहाँ नेताहरूले बोल्नुभन्दा बढी सुने । यी प्रणाली आधुनिक लोकतन्त्रसँग मिल्दोजुल्दो देखिँदैनथे, तर सिद्धान्त प्रस्ट थियो । शक्तिले समुदायको सेवा गर्नुपर्छ र समुदायले शक्तिलाई जवाफदेही बनाउनुपर्छ ।
लोकतान्त्रिक विचार कुनै एक सभ्यतामा सीमित छैन । प्राचीन एथेन्सले नागरिक शासनको आफ्नै रूप विकास गर्यो । इस्लामिक शासनले परामर्शलाई जोड दियो । पूर्वी एसियामा कन्फ्युसियन मोडेलले युरोपले भन्दा धेरैअघि नै योग्य निजामती सेवा निर्माण गर्यो । र, जब १८औँ शताब्दीमा आधुनिक लोकतन्त्रले गति लिनथाल्यो, अमेरिकाले यसलाई स्थापना गरेर मात्र होइन बरु युद्ध, संकट र राजनीतिक विभाजनबाट बच्न सक्ने संस्थामार्फत ऐतिहासिक योगदान पुर्यायो । त्यो विरासत वास्तविक छ र यसलाई कहिल्यै खारेज गर्नुहुँदैन । तर, लोकतन्त्रको कथा पश्चिमी होइन । यो मानव हो । र यसमा अफ्रिकाको योगदान निर्विवाद छ ।
लोकतान्त्रिक विचार कुनै एक सभ्यतामा सीमित छैन । प्राचीन एथेन्सले नागरिक शासनको आफ्नै रूप विकास ग¥यो । इस्लामिक शासनले परामर्शलाई जोड दियो । पूर्वी एसियामा कन्फ्युसियन मोडेलले युरोपले भन्दा धेरै अघि नै योग्य निजामती सेवा निर्माण गर्यो ।
आज, अफ्रिकी युवाले नयाँ चुनौतीको सामना गरिरहेका छन् । तिनीहरू ध्यान केन्द्रित गर्ने अर्थतन्त्रमा बाँचिरहेका छन्, जहाँ तर्कभन्दा आक्रोश र गलत सूचना छिटो फैलिन्छ । यो वातावरणले नेताहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्नुको सट्टा प्रतिक्रिया दिन ठुलो दबाब सिर्जना गर्दछ । अधिनायकवादी अपिल कहिल्यै जवाफदेही संस्थाको दीर्घकालीन स्थिरतासँग मेल खाँदैन । अफ्रिकाले छोटो अवधिको निराशाका लागि दीर्घकालीन स्वतन्त्र व्यापार गर्न सक्दैन ।
आधुनिक अफ्रिकी समाज शून्यबाट अगाडि बढिरहेका छैनन् । बोत्सवानाको लोकतान्त्रिक लचिलोपन, सेनेगलको शान्तिपूर्ण शक्ति हस्तान्तरण, घानाको सुदृढीकरण संस्थाहरू, र केन्याको न्यायिक स्वतन्त्रताले अफ्रिकी लोकतन्त्रले आफूलाई अनुकूलन गर्न, विकसित गर्न र सच्याउन सक्छ भन्ने देखाउँछ । साथै, अन्य देशले वास्तविक चुनौती सामना गर्छन् : प्रतिस्पर्धात्मक चुनाव, भ्रष्टाचार, राजनीतिक बहिष्कार, र पहिचानको हतियारीकरण । यी समस्यालाई इमानदारीपूर्वक नाम दिनु कमजोरी होइन । लोकतन्त्र कसरी बढ्छ भन्ने कुरा यही हो ।
आज लोकतन्त्र पुनः प्राप्त गर्नु भनेको यसलाई विस्तार गर्नु पनि हो । विगतका प्रणालीले प्रायः महिला र सीमान्तकृत समूहहरूलाई बहिष्कृत गर्थे । आधुनिक अफ्रिकी लोकतन्त्र महिला, युवा, अल्पसंख्यक र ती सबैको समान रूपमा हुनुपर्छ जसको आवाज ऐतिहासिक रूपमा दबाइएको थियोे । विरासत पुनः प्राप्त गर्नु भनेको विगतमा फर्कनु होइन । यसको अर्थ यसलाई अझ बढी न्यायका साथ अगाडि बढाउनु हो ।
प्रविधि अफ्रिकाको नयाँ गुणक हो । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्लाटफर्म र खुला सिकाइ स्रोतहरूले युवा अफ्रिकीलाई त्यस्तो कुरा दिन सक्छन् जुन अघिल्लो पुस्ताले कहिल्यै पाएको थिएन : कुनै पनि द्वारपालको अनुमति नलिई विश्वव्यापी रूपमा सिक्ने र विश्वव्यापी रूपमा प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता । कनेक्टिभिटी अझै पनि असमान छ । पूर्वाधार अझै महँगो छ । नीतिहरू नवप्रवर्तनभन्दा पछाडि छन् । तर, सम्भावना अचम्मलाग्दो छ । मानव इतिहासको हरेक ठुलो छलाङले नयाँ प्रविधि अंगीकार गर्नेहरूलाई पुरस्कृत गर्यो : छापाखाना, स्टिम पावर, बिजुली, हरित क्रान्ति, इन्टरनेट, र अब एआई । अफ्रिकामा युवा जनसंख्या छ । यदि यसले एआईलाई चाँडै अँगालेको छ भने बलियो नागरिक मूल्य र स्पष्ट सुरक्षाका साथ महादेशले कुनै पनि क्षेत्रले कहिल्यै हासिल नगरेको छलाङ मार्न सक्छ ।
लोकतन्त्र नाराले सुरक्षित हुँदैन । यो प्रस्ट व्यवहारले सुरक्षित हुन्छ । अफ्रिकी युवाले चुनावमा मात्र नभई दैनिक व्यवहारमा पनि लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्छन् । उनीहरूले स्थानीय परामर्श मञ्चहरूलाई पुनर्जीवित गर्नुपर्छ, विद्यार्थी संसद् स्थापित गर्नुपर्छ । सामुदायिक बहस सञ्चालन गर्ने, गलत सूचनालाई चुनौती दिने, स्वतन्त्र पत्रकारिताको रक्षा गर्ने, डिजिटल साक्षरता अभियान निर्माण गर्नेजस्ता साना प्रयासले ठुला संस्कृति सिर्जना गर्छन् । र, सायद सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा अफ्रिकीहरूले लोकतन्त्र अरू कसैको हो भन्ने कथालाई अस्वीकार गर्नुपर्छ । अधिनायकवाद अफ्रिकी होइन । मौन अफ्रिकी होइन । महादेशको सम्पदा बहस, संवाद, सहमति, जवाफदेहिता र सामुदायिक निर्णय लिने पक्रिया हो । लोकतन्त्र पुनः प्राप्त गर्नु भनेको अफ्रिकाले सधैँ जानेको कुरा पुनः प्राप्त गर्नु हो । त्यो शक्ति विश्वासमा राख्नुपर्छ, बल प्रयोग गरेर लिइँदैन ।
भविष्य युवाहरूको हो । यदि अफ्रिकी युवाहरूले आफ्नो आवाज, आफ्नो स्वतन्त्रता, आफ्नो विविधता, आफ्नो सत्य र आफ्नो मर्यादाको रक्षा गर्छन् भने तिनीहरूले कुनै पनि व्यक्तिभन्दा बलियो संस्थाहरू निर्माण गर्नेछन् । तिनीहरूले एउटा महादेश निर्माण गर्नेछन् जहाँ एकताले राष्ट्रहरूलाई मेटाउँदैन र सार्वभौमिकताले नागरिकहरूलाई मौन राख्दैन । एउटा महादेश जहाँ अफ्रिका अर्को मोडेलको प्रतिलिपिको रूपमा होइन, बरु आफैँको रूपमा उदय हुन्छ । लोकतन्त्र अफ्रिकाले उधारो लिनुपर्ने कुरा होइन । यो त्यस्तो चिज हो, जुन अफ्रिका नेतृत्व गर्न तयार छ ।
