सन् २०२४ को मे रुसी सेनाका लागि निश्चय नै उल्लेखनीय महिना थियो । रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले रक्षामन्त्री सर्गेई सोइगुको स्थानमा अर्थशास्त्री एन्ड्रे बेलोसोभलाई नियुक्त गरे । सोभियत कालीन गुप्तचर निकाय केजिबिको रुसी उत्तराधिकारी संघीय सुरक्षा सेवा (एफएसबी)ले धेरै सैन्य नेताहरूलाई गिरफ्तार गरेको थियो । यी आदेश सीधा रुसी सरकारको शीर्ष तहबाट आएका थिए र त्यसमा पुटिनको आशीर्वाद छ भन्ने हालैका रिपोर्टले सुझाव दिन्छन् । पुटिनले हालै रक्षा मन्त्रालयका प्रतिनिधिलाई आफ्नो काकाकी छोरीको स्थानमा प्रतिस्थापन गरेको विषयलाई औँल्याउँदै शुद्धीकरण भर्खरै सुरु भएको भित्री वृत्तका व्यक्तिहरू विश्वास गर्छन् ।
स्वाभाविक रूपमा पुटिनको सैन्य शुद्धीकरणले अर्को उल्लेखनीय सैन्य शुद्धीकरणको घटनालाई स्मरण गराउँछ, जतिवेला जोसेफ स्टालिनले लगभग ३५ हजार सैन्य नेताहरूलाई पदबाट हटाए र दशौँ हजार अधिकारीहरूलाई गिरफ्तार गर्न आदेश दिए । यो तुलना गर्न योग्य भए तापनि पुटिन स्टालिनबाट कति प्रभावित छन् भन्ने केही सीमा छन् ।
विगतसँग तुलना
रुसले सन् २०२२ को फेब्रुअरीमा युक्रेनविरुद्ध आफ्नो युद्ध बढाएदेखि त्यहाँ व्यापक टीकाटिप्पणी भएका छन्, जसमा धेरैजसो ऐतिहासिक तुलना समावेश छ । कतिपयले युक्रेनमा रुसी युद्ध सन् १९३० को दशकको उत्तरार्धमा एडोल्फ हिटलरको आक्रमणसँग मिल्दोजुल्दो रहेको तर्क गरेका छन् । युक्रेनीले प्रायः रुसको हतियार र होलोडोमोरको ऐतिहासिक स्मृतिबीच समानान्तर कोरेका छन् । फेब्रुअरीदेखि पुटिनको रुसमा जारी दमन स्टालिनवादी आतंकसँग मिल्दोजुल्दो छ । सन् २०२२ को विश्लेषणबाट उत्पन्न अनुसन्धान दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा सोभियत अत्याचार र अहिले युक्रेनमा रुसी अत्याचारबीच तालमेल देखिन्छ । यीमध्ये केही समानता छन् ।
उदाहरणका लागि दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा नागरिकविरुद्ध रेड आर्मीको यौनहिंसालाई आज युक्रेनीविरुद्धको रुसी अत्याचारसँग तुलना गर्न र हामीलाई सम्भावित दीर्घकालीन परिणाम बुझ्न मद्दत गर्दछ । आधुनिक रुसमा सोभियत विगतबाट अन्य प्रत्यक्ष प्रेरणा मिलेको छ । जस्तै देशको हालको फिल्टरेसन शिविरको प्रयोग वा अपराधीहरूलाई उनीहरूको अपराधको प्रायश्चित गर्न अग्रपंक्तिमा पठाउने तरिका ।
पुटिनको हालको सैन्य शुद्धीकरणले स्वाभाविक रूपमा अर्को महत्वपूर्ण शुद्धीकरणलाई स्मरण गराउँछ, जतिवेला जोसेफ स्टालिनले लगभग ३५ हजार सैन्य नेताहरूलाई पदबाट हटाए र दशौँ हजार अधिकारीहरूलाई गिरफ्तार गर्न आदेश दिएका थिए
पुटिनले आफ्नै उद्देश्यका लागि हतियारको प्रयोग गर्छन् र निर्माण गर्न निर्देशन दिन्छन् । रुसी राष्ट्रिय पहिचानमा दोस्रो विश्वयुद्ध बृहत् रुपमा देखिन्छ । धेरै रुसीहरूले स्टालिनलाई सकारात्मक रूपमा हेर्छन् त्यसैले पुटिनले गर्ने निर्णयमा स्टालिनको अनुकरणको गन्ध भेटिन्छ, जुन लोभलाग्दो छ । त्यसोभए पुटिनले हालै गरेको सैन्य सफाइका बारेमा के हुन्छ?
डरलाग्दो सोभियत सैन्य शुद्धीकरण
सन् १९३७ सम्म स्टालिन र सोभियत संघको कम्युनिस्ट पार्टीको केन्द्रीय समितिले देशलाई कुख्यात आतंकको भड्खालोमा फसाएको थियो । यसले सोभियत लक्ष्यलाई कमजोर बनाउने विश्वास गर्नेहरूलाई निसाना बनायो र सोभियत संघभरिका नागरिकहरूलाई असर गर्दै पार्टीको व्यापक शुद्धीकरणको नेतृत्व गर्यो ।
सन् १९३७ को जुनमा स्टालिनले रेड आर्मीको शुद्धीकरण गर्न सहमत भए । सोभियत सेनाभित्र ‘सैन्य–फासिस्ट षड्यन्त्र’ रचेको आरोपमा मिखाइल तुखाचेभ्स्कीसहित आठ सैन्य नेताहरूलाई सैन्य परीक्षण र तुरुन्तै मृत्युदण्ड दिइयो ।सैन्य शुद्धीकरणलाई आतंकको समयमा भएका सफाइहरूमध्ये सबैभन्दा अचम्मको रूपमा लिइन्छ । परम्परागत रूपमा ठूलो आतंकलाई धेरै इतिहासकारले सोभियत नेतृत्वले वास्तविक वा काल्पनिक जासुस र सोभियतविरोधी तत्वलाई जरैबाट उखेलेको रूपमा हेर्छन् । त्यसकारण सैन्य नेतृत्वलाई हटाउनु एक शंकास्पद निर्णय थियो । ठूलो आतंकमा रेड आर्मीका दशौँ हजार अधिकारीहरूलाई निसाना बनाइयो । धेरैलाई डिस्चार्ज गरियो र कोही मारिए ।
सन् १९३७ को सैन्य शुद्धीकरणबारे हालै सम्पन्न अनुसन्धानले तर्क गर्छ कि जासुसले रेड आर्मीमा घुसपैठ गरेको स्टालिन र सोभियत नेताहरूलाई डर थियो । आसन्न युद्धको डरले तिनीहरूले निर्णायक रूपमा कार्य गरे किनभने तिनीहरू सोभियत सुरक्षा हितका लागि उत्तम हो भन्ने विश्वास गर्छन् । उनीहरूले कमजोरीको स्थितिबाट काम गरेका थिए । वास्तवमा, लक्षित व्यक्तिहरू कुनै षड्यन्त्रको हिस्सा थिएनन् र स्टालिनको शासन कुनै वास्तविक खतरामा थिएन । यद्यपि, स्टालिन र सोभियत नेताहरू निकै खराब रूपमा भयभीत भए ।
पुटिनले अपनाएको शुद्धीकरण अभियान
सन् २०२३ को ग्रीष्मकालीन मौसममा येभगेनी प्रिगोजिनले गरेको विद्रोहले पुटिनको शासनमा खतराको प्रतिनिधित्व गरेको हुन सक्छ । तर, रुसी नेता पुटिनले आफ्नो शक्तिलाई बलियो बनाउन दमन बढाएका छन् । पुटिन सुरक्षा वा सैन्य विद्रोहका बारेमा चिन्तित छन् भन्ने अनुमान गलत देखिन्छ ।
धेरै पत्रकार र विश्लेषकले सोइगुलाई हटाउनुलाई पुटिनले रुसी अर्थतन्त्रलाई सुव्यवस्थित गर्न पूर्ण रूपमा सैन्य उत्पादनमा केन्द्रित गर्न चाहन्छन् भन्ने संकेत दिन्छन् । यदि त्यसो हो भने स्टालिनको सैन्य शुद्धीकरणसँग हुने कुनै पनि तुलना पनि भ्रामक देखिन्छ । वास्तवमा स्टालिनको सैन्य शुद्धीकरणको एउटा मात्र पक्ष आज पुटिनको शुद्धीकरणसँग साँच्चै समानान्तर छ । वर्तमान रुसी नेताका कार्यमा एफएसबीको भूमिका स्टालिनको एनकेभिडी (केजिबीको पूर्वरूप)जस्तै समान छ ।
क्रेमलिनका प्रवक्ता दिमित्री पेस्कोभले सेनाको सफाइ भ्रष्टाचारको आरोपसँग सम्बन्धित रहेको बताएका छन् । यद्यपि, यो षड्यन्त्रमूलक हुन सक्छ, तर त्यहाँ उनको दाबी वैध छन् भन्ने विश्वास गर्ने कारण छ । भ्रष्टाचार लामो समयदेखि रुसी सेनाका लागि प्रमुख मुद्दा भएको छ । रुसले युक्रेनलाई सैन्य रूपमा पराजित गर्न नसकेपछि पुटिनले सोइगुनजिकका मानिसलाई हटाउन र लामो युद्धका लागि सरकार र सैन्य योजनाबीच अझ प्रभावकारी सम्बन्धका लागि मार्गप्रशस्त गर्न यो शुद्धीकरण प्रयोग गर्दै छन् । यसले रुसी जनतालाई रुसको सैन्य असफलताका लागि सुविधाजनक व्याख्या पनि प्रदान गर्न सक्छ ।
युक्रेनविरुद्ध रुसको युद्धका धेरै पक्षमा र आज रुसी समाजमा जोकोहीले पनि पुटिन र स्टालिनबीच समानता पाउन सक्छ । यद्यपि, सबै ऐतिहासिक तुलना उपयोगी छैनन् । पुटिन उनको सोभियत पालनपोषणबाट प्रभावित हुन सक्छन् र स्टालिनवादी विगतबाट प्रत्यक्ष प्रेरणा पाउन सक्छन् । तर, सम्भवतः यी सैन्य शुद्धीकरण पुटिनको निरंकुश शासन र शक्तिको एकीकरणको अर्को उदाहरण मात्र हुन् । यो विगतको पुनरावृत्ति होइन ।
– द कन्भर्सेसनबाट
