पछिल्लो समय फागु खेल्ने तरिका पनि फरक हुँदै गएको छ । पहिले नेपालमा फागु खेल्दा अर्गानिक कलरको प्रयोग गरिन्थ्यो । टमाटर, झारपातहरूलाई सुकाएर धुलो बनाएर रङ बनाइन्थ्यो । अहिले अर्गानिक रङ उत्पादन गरिँदैन । त्यसैले बजारमा सेन्थेटिक रङहरू प्रयोग गरिन्छ । सेन्थेटिक रङ प्रयोग गर्न सजिलो पनि छ । यसले छालालाई नकारात्मक असर पनि गरिरहेको हुन्छ ।
फागुमा प्रयोग गरिने रङ र अबिरमा खतरनाक रसायन मिसाइएको हुन्छ । त्यसकारण रङ वा अबिर अनुहार लगाउँदा आँखा र कानमा नपरोस् भनेर सचेत हुनुपर्छ ।
फागु खेलेपछि अधिकांशलाई छाला पोल्ने, टट्याउने, रङ परिवर्तन हुने वा छाला सुक्खा हुने समस्या हुन्छ । रङ लगाउनेबित्तिकै पोल्ने, चिलाउने, फोका निस्कने जस्ता समस्या देखिन सक्छ । बिस्तारै छाला सुक्खा हुँदै जान्छ । रङ लगाएको ठाउँमा छाला फुट्ने जस्ता समस्या देखिन्छ । धेरै लामो समय यस्ता रङहरू दल्यो भने क्यान्सरजस्ता रोग पनि लाग्न सक्छ ।
फागुको सांस्कृतिक महत्व
फागु पूर्णिमालाई अहिले धेरैले होली भन्ने गरेका छन् । तर, नेपालको पहाडी भूभागमा मनाइने फागु र नेपालको तराई तथा भारतमा मनाइने होलीको सांस्कृतिक महत्व भने फरक–फरक छ ।पहाडमा फागुन शुक्ल पूर्णिमाका दिन फागु खेलिन्छ । फागु भनेको रङको महोत्सव हो ।
दसैँमा मान्यजनको हातबाट टीका थाप्ने चलन भए पनि यस दिन मान्यजनलाई उनीहरूभन्दा सानाले रङ दल्ने चलन छ । चुत्रोको डाँठको पहेँलो रङ, काफलको बोक्राको कलेजी रङ, सेतो कमेरो माटो, कालो माटो, रातो माटोलगायत अर्गानिक रङहरू दलेर विगतमा होली मनाइन्थ्यो र त्यसले छालासम्बन्धी समस्या पनि निको भएर जान्थ्यो । अहिले केमिकलयुक्त रङदेखि मोबिलसम्मको प्रयोग हुने गरेको छ, जसकारण उल्टै छालासम्बन्धी रोग निम्तिने गर्छ ।
दिनभर होली खेलेपछि काठमाडौंको वसन्तपुरस्थित हनुमानढोकामा पूर्णिमाको मध्यरातमा चिर दाह गर्ने चलन छ । यस दिन चन्द्रमा आफ्नो १६ कलाले पूर्ण भएको हुन्छ । अष्टमीको दिनमा चिर उत्थान गर्ने र पूर्णिमाको दिन चिर दाह गर्ने चलन पहाडमा छ । यसको प्रसंग कृष्णलीलासँग जोडिएको छ ।
नेपालको तराई र भारतमा भने पूर्णिमाको मध्यरातमा होलिका दहन गरिन्छ । पहाडमा चिर दाह गर्नुअघि नै होली खेलिन्छ, तराई र भारतमा भने होलिका दहन गरेको भोलिपल्ट होली खेल्ने चलन छ । किंवदन्तीअनुसार विष्णुभक्त प्रह्लादलाई जलाउने उद्देश्यले उनलाई काखमा राखेर होलिका नामकी राक्षस्नी आगोमा बसेकी थिइन् । तर, होलिका आफैँ जलिन्, प्रह्लाद जलेनन् । यही सम्झनामा पूर्णिमाको दिन होलिका जलाएर भोलिपल्ट होली खेल्ने चलन भारत र नेपालको तराईमा छ । पहाड र तराईमा फरक–फरक दिन होली खेलिनुको कारण यही नै हो ।
यस्ता रङ प्रयोग गर्ने
- बजारमा विभिन्न प्रकारका रङ पाइन्छन् । लगाएपछि सफा गर्दा पानीले सजिलै पखालिने खालको रङ प्रयोग गर्नुपर्छ । छालामा टाँसिने खालको प्रयोग गर्नुहुँदैन । यस्ता रङ प्रयोग गर्दा छालामा समस्या हुनबाट जोगिन्छ ।
- फागु खेल्नुअघि मोस्चराइजर अनिवार्य लगाउनुपर्छ । सनब्लक पनि अनिवार्य लगाउनुपर्छ । त्यसले छालालाई सुरक्षा दिन्छ ।
- घाम लागेका वेलामा रङ लगाएर होली खेल्नुहुँदैन ।
- रङ लगाएपछि लामो समयसम्म छालामा राख्नुहुँदैन, पखालिहाल्नुपर्छ ।
- सेन्थेटिक कलर एकपटक लगाएपछि हत्तपत्त जाँदैन । हामीले त्यसलाई एकदमै माड्छौँ । तर, यस्तो गर्दा छालामा झनै इरिटेसन हुन सक्छ । त्यसका लागि सफ्ट क्लिन्जरहरू प्रयोग गर्नुपर्छ । त्यो प्रयोग गर्दा रङ पखालियो भने ठीकै छ, नत्र तीन–चार घन्टापछि पखाल्नुपर्छ । यदि रङ गएन भने पनि रगट्न हुँदैन । धेरै घोट्न थाल्दा छालामा असर गर्छ ।
- रङ पखालेपछि पनि मोस्चराइजर लगाउनुपर्छ ।
समस्या
- रङ लगाएको ठाउँमा मात्रै होइन, शरीरभर नै डाबर आउँछ । जसले गर्दा छाला जोगाउन गाह्रो पर्छ ।
- कतिपय अवस्था कपालमा पनि समस्या देखिन सक्छ । कपाल झर्ने, कपाल टुक्रिने जस्ता समस्या पनि देखिन सक्छ । कपालको रङ जाने हुन्छ ।
- कतिपयलाई श्वासप्रश्वासमा पनि समस्या हुन्छ । कतिपय बेहोस हुन सक्ने पनि हुन्छ ।
- फागुमा धेरै मात्रामा प्रयोग हुने अबिरमा समेत एसबेस्टस् र अभ्रख मिसाइएको हुन्छ । त्यसकारण जथाभावी रूपमा अबिर दल्दा छाला र आँखामा जलन र संक्रमण हुने खतरा हुन्छ । रङहरू लामो समयसम्म शरीरमा रहँदा एलर्जी हुन्छ ।
- छालामा घाउ तथा डन्डिफोर भएकालाई रासायनिक रङले झनै धेरै समस्या पार्न सक्छ । त्यसैले होलीमा रङ खेल्दा एकदमै सचेत हुन जरुरी छ ।
