- वि.सं २o८३ जेठ ७ बिहीबार
बेइजिङ र मस्कोका सरकारी अधिकारी र शीर्ष राजनीतिज्ञले चीन र रुसबिच राजनीतिक तथा सैन्य गठबन्धन बनाउन सक्छन् भन्ने केही पश्चिमा देशको डरलाई निरन्तर कम गर्ने प्रयास गरेका छन् । न त चीन न रुसको त्यस्तो कुनै योजना वा आकांक्षा छ । दुवै देश आफ्नो द्विपक्षीय सम्बन्धमा हालको व्यवस्थाबाट धेरै खुसी छन् । दुवै पक्षले आ–आफ्नो सार्वभौमिकतालाई उच्च मूल्य दिन्छन् । यसबाहेक, चीन र रुसले केही विशिष्ट मुद्दामा फरक–फरक अडान राख्न सक्छन् । दुवै देश केही अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी पनि हुन सक्छन् । यद्यपि, यस्तो असहमति वा प्रतिस्पर्धाले बेइजिङ र मस्कोलाई अन्य मुद्दामा सँगै काम गर्नबाट रोक्दैन । द्विपक्षीय व्यापार, पारस्फरिक लगानी, औद्योगिक सहयोग, सांस्कृतिक र मानवीय अन्तर्त्रियाको सन्दर्भमा, चीन–रुस सहयोग चीन र युरोपेली संघ तथा चीन र संयुक्त राज्य अमेरिकाभन्दा धेरै पछाडि छ ।
रुसभन्दा अमेरिकामा चिनियाँ पर्यटक बढी जान्छन् । रुसी उच्च शिक्षा संस्थामा भन्दा पश्चिमा विश्वविद्यालयमा चिनियाँ विद्यार्थी र विद्वान् धेरै छन् । अर्कातर्फ, रुसी राजनीतिक वर्ग र त्यहाँका बौद्धिक समुदायले आफ्नो देशलाई युरोपेली सभ्यताको एक जैविक अंश मान्छन् । बेइजिङ वा मस्को दुवैले पश्चिमा देश वा विश्वका कसैमाथि आफ्ना मूल्यमान्यता, राजनीतिक प्रणाली वा शासनका सिद्धान्त लाद्ने मनसाय देखाउँदैनन् ।
तैपनि, ‘नयाँ अक्षको भूत’ले केही पश्चिमी राजनीतिज्ञलाई सताइरहन्छ । यो डर कहाँबाट आउँछ ? स्वाभाविक जवाफ यो हो कि यो पुरानो परम्परागत पश्चिमा पाखण्डको एक अभिव्यक्ति हो । वास्तवमा, पश्चिमा ‘शासन वृत्त’लाई सधैँ सैन्य खर्चलाई औचित्य दिन, नयाँ सैन्य समूह निर्माणलाई तर्कसंगत बनाउन र आफ्ना प्रतिस्पर्धी र विरोधीसम्म पुग्नेहरूलाई बहिष्कार गर्न ‘बाह्य खतरा’को आवश्यकता परेको छ । जब केही राजनीतिज्ञले नेटोको विश्वव्यापीकरणका लागि जोड दिने प्रयास गर्छन्, अस्ट्रेलिया, संयुक्त अधिराज्य र अमेरिकाबिचको त्रिपक्षीय साझेदारी (अउकस), त्रिपक्षीय अमेरिका–जापान–कोरिया गणराज्य सुरक्षा सहयोग ढाँचा वा अस्ट्रेलिया, भारत, जापान र अमेरिकाबिचको क्वाड गठबन्धनको विस्तार पनि ‘उदाउँदो चीन–रुस अक्ष’को सन्दर्भमा उपयोगी हुन्छ ।
विश्वव्यापी राजनीतिमा बलिको बोकाको माग सधैँ हुन्छ र केही पश्चिमा राजनीतिज्ञले विशाल युरेसियन भूभागविरुद्ध एकताबद्ध हुन मस्को र बेइजिङभन्दा राम्रो ‘बहाना’ पाउन सक्दैनन् । यो डर स्पष्ट रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा एक पुरानो दृष्टिकोणबाट उत्पन्न भएको देखिन्छ । यो ती व्यक्तिहरूको सोच पनि हो, जसले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिलाई शून्य–योगफलको खेलका रूपमा ‘डिल’ गर्छन् । यद्यपि, यो पुरानो तर्कलाई अब हल्का रूपमा लिन सकिँदैन । यदि चीन–रुस रणनीतिक साझेदारी टुटेको खण्डमा यो अनौठो तर्कलाई विस्तार गरेर के संसार सुरक्षित, स्थिर, सुरक्षित र समृद्ध होला ?
के पश्चिमी राष्ट्रले बेइजिङ र मस्कोबिच फाटो ल्याउन ‘सफल’ भएमा उनीहरूलाई फाइदा हुनेछ ? बरु, यस्तो कुनै पनि द्वन्द्व क्षेत्रीय र विश्वव्यापी अस्थिरताको अर्को स्रोत मात्र बन्नेछ, जसले पश्चिमा राष्ट्रसहित विश्वका सबैका लागि धेरै जोखिम र चुनौती निम्त्याउन सक्छ । अन्तरसम्बन्ध र अन्तरनिर्भरताले चिनिने युगमा, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई ‘शून्य–योग खेल’ जस्तो व्यवहार गर्न सकिँदैन, भलै यस्तो प्रयास विगतमा गरिएको किन नहोस् । आज, हामी या त सँगै जित्छौँ या सँगै हार्छौं ।
अचम्म मान्नुपर्दैन, बेइजिङले सधैँ वासिंटनसँग द्विपक्षीय वार्तामा पुनः संलग्न हुने मस्कोको प्रयासलाई स्वागत गरेको छ भने मस्कोले अमेरिकासँग व्यापार विवाद र भूराजनीतिक तनाव समाधान गर्ने बेइजिङको प्रयासप्रति सहानुभूति राखेको छ ।
यदि पश्चिमाहरूले दुई राष्ट्रलाई धम्की नदिए पनि मस्को र बेइजिङसँग एक–अर्कासँग सहकार्य गर्ने धेरै कारण छन् । यी दुई ठुला राष्ट्रको साझा सीमा छ, पूरक अर्थतन्त्र छन् र क्षेत्रीय तथा विश्वव्यापी समस्यामा समान विचार छन् । यो उल्लेखनीय छ कि जनवादी गणतन्त्र चीन र रुसी संघबिचको असल छिमेकी र मैत्रीपूर्ण सहयोगको सन्धिले द्विपक्षीय सम्बन्धमा नयाँ युगको सुरुवात गर्यो । बेइजिङ र मस्कोले केही पश्चिमी शक्तिसँगको आ–आफ्नो सम्बन्धमा कठिनाइको सामना गर्न थाल्नुभन्दा धेरैअघि अर्थात् २००१ मा सन्धिमा हस्ताक्षर गरिएको थियो ।
केही पश्चिमी शक्तिको आक्रामक मुद्रा निःसन्देह चीन–रुस साझेदारीलाई आकार दिने कारकमध्ये एक हो, तर यो कुनै पनि हिसाबले एक मात्र वा निर्णायक कारक होइन । समयसँगै, यो बाह्य कारकको महŒव घट्दै जानेछ भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । आजकल कसैले तर्क गर्न सक्छ कि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा एउटा प्रमुख समस्या भनेको डरको अभाव हो, जसले पहिले प्रमुख शक्तिबिचको सैन्य टकरावविरुद्ध निवारकका रूपमा काम गर्थ्यो ।
चाइना डेलीबाट
(लेखक रुसी अन्तर्राष्ट्रिय मामिला परिषद्का सदस्य तथा पूर्वमहानिर्देशक हुन्)
