अझ बढी सिक्वेन्सिङ नगरी भाइरस उत्परिवर्तन भएर दोस्रो लहर सुरु भयो भन्न सक्ने अवस्था छैन
भारतमा अहिले आएको कोरोनाको दोस्रो लहर भयानक छ । दोस्रो लहर पहिलो लहरभन्दा कडा स्वरूपमा प्रस्तुत भएको छ । पहिलो लहरको मध्यमा दैनिक एक लाख मानिस संक्रमित हुन्थे भने दोस्रो लहरमा तीन लाखभन्दा बढी मानिस दैनिक संक्रमित भइरहेका छन् । मृत्युदर पनि पहिलेको लहरको मध्यमा दैनिक एक हजार थियो भने अहिले दैनिक तीन हजारभन्दा बढी छ । अहिले भारतमा एक प्रकारको संकटकाल छाएको छ । विश्वको औषधि उत्पादक कहलिएको देशमा अक्सिजन र औषधिको चरम अभाव छ भने मृत्युदर उच्च भएर दाहसंस्कार गर्न ठाउँ पुगिरहेको छैन । विभिन्न देशले सावधानीस्वरूप भारतसँगको हवाई सम्पर्क बन्द गरेका छन् ।
भारतको यो कोरोना कहरले भारतलगायत विश्वभरिका वैज्ञानिकलाई अचम्ममा पारेको छ । केही महिनाअघि मात्र गरिएको एक अनुसन्धानले डिसेम्बर २०२० मा भारतको सहरी जनसंख्याको लगभग ४१ प्रतिशतलाई कोरोना लागिसकेको (सेरोप्रेभलेन्स) देखिएको थियो । यो नतिजा मेडआरएक्सआइभी जर्नलमा प्रकाशित भएको थियो । कतिपय रोगमा एकपटक संक्रमित भएपछि फेरि संक्रमित हुने सम्भावना न्यून रहन्छ । कोभिड त्यसप्रकारको रोग भएको खण्डमा यति ठूलो जनसंख्यामा कोरोना नलाग्नुपर्ने हो । दोस्रो लहर यति भयानक हुनुमा विभिन्न कारण हुन सक्छन् । पहिलो कारण त परिवर्तित स्वरूपका बढी संक्रामक, घातक र खोपबाट अन्त्य नहुने भाइरस हुन सक्छन् । दोस्रो कारण पहिले भाइरस लागेर विकास भएको शरीरको प्रतिरोधात्मक क्षमताको क्षय भएको हुन सक्छ । तेस्रो भारतमा पहिलो लहरपछि जीवनशैलीमा लिनुपर्ने सतर्कता नलिएकाले हुन सक्छ । जुनसुकै कारणले भए पनि कोरोनाको यो लहरले भारत र नेपाललगायत विश्वव्यापी रूपमा अनिश्चितता बढाएको छ । भारतजस्तै नेपालमा पनि कोरोनाको संक्रमण बढ्दो छ । बिरामीको संख्या बढेसँगै निषेधाज्ञाको घोषणा गरिएको छ । उल्लिखित तीन कारक तत्वहरू नेपालको कोरोना कहरमा पनि महत्वपूर्ण छन् । लेखमा यिनै कारणको चर्चा गरिएको छ ।
पहिले चर्चा गरौँ विश्वव्यापी रूपमा फैलिँदै गएका विभिन्न स्वरूपका भाइरसहरूको । चीनको वुहानबाट फैलन सुरु भएको भाइरसमा आजको दिनसम्म आउँदा विभिन्न समयमा थुप्रै परिवर्तन भइसकेका छन् । हजारौँ भाइरसहरूको रूपरेखा (सिक्वेन्स) इन्टरनेटमा पाउन सकिन्छ । भाइरसका विभिन्न भाग (प्रोटिन) मा परिवर्तनहरू भएका छन् । विभिन्न भागमध्ये एस प्रोटिनका परिवर्तनहरू उल्लेखनीय हुन्छन् किनकि यही प्रोटिनको माध्यमबाट भाइरस मानिसमा सर्छ । भाइरस कत्तिको सर्छ एस प्रोटिनको स्वरूपले निर्धारण गर्छ । फेरि अहिलेसम्म विकास गरिएका धेरैजसो खोपले यही प्रोटिन बनाउने गर्छन्, ताकि शरीरले भाइरस चिनेर प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्न सकोस् ।
कोरोनाका सन्दर्भमा थुप्रै पक्ष अनिश्चित छन् । ६ महिनासम्म खोप प्रभावकारी रहन्छ भन्ने मानवीय परीक्षणबाट थाहा भएको छ । तर, कति समयसम्म प्रतिरोधात्मक क्षमता रहिरहन्छ निश्चित छैन । फाइजरका प्रमुखले केही समयअघि मात्र भनेका थिए, कोरोनाविरुद्ध तेस्रो डोज खोप लगाउनुपर्ने हुन सक्छ । त्यसपछि हरेक वर्ष फ्लुजस्तो खोप लगाउनुपर्ने पनि हुन सक्छ ।
अहिलेसम्म चर्चामा आएका बदलिएका स्वरूपका भाइरसहरू बेलायत, दक्षिण अफ्रिका, ब्राजिल र भारतमा भेट्टिएका छन् । कुनै एक स्वरूपको भाइरसमा खतरा हुने फेरबदल भएमा चासोको प्रकारमा वर्गीकृत गरिन्छ । स्वरूप अझ खतरनाक ठहरेमा चिन्ताको प्रकारमा वर्गीकरण गरिन्छ । बेलायती, दक्षिण अफ्रिकी र ब्राजिली भाइरसहरूलाई चिन्ताको भाइरसको प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ । भारतको भाइरसलाई भने चासोको भाइरसको प्रकारमा मात्र वर्गीकरण गरिएको छ । स्वरूप परिवर्तन दुई तरिकाले खतरनाक हुन सक्छन् । एउटा त स्वरूप परिवर्तनको कारणले भाइरस बढी संक्रामक र घातक हुन सक्छ । अर्को स्वरूप परिवर्तनको कारणले भाइरसले खोपको प्रतिक्रियास्वरूप बन्ने प्रतिरोधात्मक तत्वले भाइरसलाई नियन्त्रण नगर्ने नहुन सक्छ । बेलायती भाइरसमा भाइरसलाई बढी संक्रामक बनाउन परिवर्तित स्वरूपले काम गरेको हुन सक्छ । हाल प्रयोगमा रहेका खोपहरूले भने भाइरसलाई असर गर्छन् भन्ने अनुमान गरिएको छ । दक्षिण अफ्रिकी र ब्राजिली भाइरस अझ खतरनाक हुन सक्छन् किनकि यिनीहरूमा बढी संक्रामक बनाउने तथा खोप पचाउने परिवर्तनहरू भएका छन् । नयाँ भारतीय भाइरसमा भने खोपबाट पचाउन सक्ने परिवर्तन भएको छ, तर बढी संक्रामक बनाउने परिवर्तन भने नहुन सक्छ ।
के कोरोनाको दोस्रो लहर नेपाल तथा भारतमा यिनै अथवा कुनै नयाँ परिवर्तनका कारणले भएको हो त ? जवाफ स्पष्ट छैन । भारतमा अलि–अलि भाइरसहरूको सिक्वेन्सिङ गरिएको छ । पञ्जाबमा बेलायती भाइरस देखा पर्यो भने महाराष्ट्रमा भारतकै स्वरूप परिवर्तन गरेको भाइरस देखा प¥यो । नयाँ स्वरूपका भाइरसहरू अधिकांश संक्रमणमा भेटिएको पनि छैन । अझ बढी सिक्वेन्सिङ नगरी भाइरस उत्परिवर्तन भएर दोस्रो लहर सुरु भयो भन्न सक्ने अवस्था छैन । उल्लिखित दुई ठाउँका नतिजाबाट परिवर्तित भाइरसकै कारणले दोस्रो लहर आएको भन्न नमिल्ने अवस्था छ ।
एउटै परिवर्तित भाइरसका कारणले लहर आएको भए र भाइरस पहिले लागेकालाई फेरि नलाग्ने भए यति ठूलो मात्रामा संक्रमण नहुनुपर्ने थियो । दोस्रो लहरमा भाइरसको प्रकृति फरक छ भन्ने बुझाइ पनि नभएको होइन । भाइरस एकै परिवारका धेरै सदस्यलाई एकैपटक लागिरहेको, भाइरस बालबालिकालाई पनि लागेको र लक्षण पनि पहिलो लहरभन्दा फरक रहेको जनमानसमा हल्ला छ । यी बुझाइ तथ्य हुन् कि हल्लै मात्र, विस्तृत अनुसन्धान हुनु जरुरी छ । तथ्यांक अध्ययन गरेर यी बुझाइहरूको निवारण हुनुपर्ने हो । साधारणतया बालबालिकामा कोरोना भाइरस कम लाग्छ, किनकि उनीहरूमा कम एस २ रिसेप्टर हुन्छ । बेलायती उत्परिवर्तन, जुन विश्वव्यापी रूपमा फैलिएको छ, एस २ रिसेप्टरसँग अझ बलियो गरी जोडिन्छ, जसका कारणले बच्चाबच्चीमा बढी संक्रामक हुन सक्छ । यो उत्परिवर्तनले बच्चाबच्चीमा अस्पताल जाने दर भने नबढाउने केही अनुसन्धानले देखाएका छन । दर बढी नभए पनि संक्रमण नै धेरैलाई भयो भने अस्पतालमा भर्ना हुने बालबालिकाको संख्या बढी हुन सक्छ ।
अनिश्चितताको अर्को पाटो प्रतिरोधात्मक क्षमताको क्षयसँग सम्बद्ध छ । खोप लगाएमा अथवा कोरोनाको संक्रमण भएमा शरीरमा प्रतिरोधात्मक क्षमताको विकास हुन्छ । यो नियम कोरोनामा मात्र नभएर धेरै संक्रामक रोगमा लागू हुन्छ । बच्चा वेला एकपटक ठेउला लागेपछि जीवनभरि लाग्ने सम्भावना न्यून रहन्छ । त्यस्तै दादुरा र पोलियोको खोप दिएपछि यी रोगहरू जीवनभर लाग्ने सम्भावना न्यून हुन्छ । अरू कति संक्रामक रोगमा प्रतिरोधात्मक क्षमता यति लामो समयसम्म रहिरहँदैन । टिबी एकचोटि लागेर निको भए पनि फेरि लाग्न सक्छ । बिसिजी भन्ने खोप उपलब्ध छ, तर यो खोपबाट विकास भएको प्रतिरोधात्मक क्षमता छिट्टै नै क्षय हुन्छ ।
कोरोनाका सन्दर्भमा थुप्रै पक्ष अनिश्चित छन् । ६ महिनासम्म खोप प्रभावकारी रहन्छ भन्ने मानवीय परीक्षणबाट थाहा भएको छ । तर, कति समयसम्म प्रतिरोधात्मक क्षमता रहिरहन्छ निश्चित छैन । फाइजरका प्रमुखले केही समयअघि मात्र भनेका थिए, कोरोनाविरुद्ध तेस्रो डोज खोप लगाउनुपर्ने हुन सक्छ । त्यसपछि हरेक वर्ष फ्लुजस्तो खोप लगाउनुपर्ने पनि हुन सक्छ । फेरि खोपबाट विकास भएको प्रतिरोधात्मक क्षमताबाट लुक्ने भाइरसविरुद्ध नयाँ खोप विकास गर्नुपर्ने हुन सक्छ । रोग लागिसकेकाहरूमा विकास भएको प्रतिरोधात्मक क्षमताले कति समय काम गर्छ, निश्चित छैन । कमसेकम ६ महिना प्रतिरोधात्मक क्षमताले काम गर्छ भन्ने बुझाइ छ । तर, भारत र नेपालमा एउटा लहरको ६ महिना नबित्दै अर्को लहर सुरु हुनुले प्रतिरोधात्मक क्षमता लामो समय रहिरहन्न भन्ने सोचलाई बढवा दिन्छ । खोप र संक्रमणले कति समयलाई प्रतिरोधात्मक क्षमता प्रदान गर्छन्, विस्तृत अनुसन्धान हुनु बाँकी छ ।
दोस्रो लहर यति भयानक हुनुमा सतर्कताको अभाव पनि प्रमुख कारक हुन सक्छ । हामी सबै विश्वभरि कोरोनाले कति क्षति गर्यो, आँकलन गरिरहेका थियौँ । उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका र युरोपमा कोरोना बढी घातक ठहरियो । भारत तथा नेपालमा कोरोनाको संक्रमण दर तथा मृत्युदर कैयौँ गुणा कम रह्यो । के कारणले यस्तो भयो, वैज्ञानिकहरूले अझ ठम्याउन सकेका छैनन् । हाम्रो उपमहाद्वीपमा अरू कोरोना भाइरस अथवा अरू परजीवीको संक्रमणले विकास भएको प्रतिरोधात्मक क्षमताले कोरोनाविरुद्ध रक्षा गरेको हुन सक्छ । हामी यही ठम्याउन नसकिने रक्षा प्रणालीमा बढी विश्वस्त भयौँ ।
सोहीअनुसार पहिलो लहरपछि हामीले सतर्कता अपनाउन छाड्यौँ । भारतमा निस्फिक्री रूपमा चुनावका भेला, भक्तहरूको ताँती तथा खेलकुदका दर्शकको भिड उत्रियो । लुकेर बसेको कोरोना सलबलाउने मौका पायो । पहिलो लहरताका निकै सतर्कता अपनाइएको थियो । दोस्रो लहरताका कोरोनामाथि विजय हासिल गरेझैँ जनजीवन सञ्चालन गरियो । हाम्रो अन्दाज गलत साबित भयो । उल्लिखित तिनै कारणहरूको सम्मिश्रणको फलस्वरूप हराएको कोरोनाले भयानक रूप धारण गरेको छ ।
अनिश्चितताको माझमा भोलिका दिनमा हामी के गर्न सक्छौँ त ? मेरो विचारमा कोरोनाको महामारीले आधुनिक समाजका तौरतरिकामा ठूलो प्रहार गरेको छ । कतिपय सामाजिक तथा वैज्ञानिक मान्यतालाई पुनर्विचारयोग्य बनाएको छ । त्यसैले आगामी दिनमा सकेसम्म बढी सतर्कता अपनाउनु जरुरी हुन्छ । उपलब्ध खोपहरू आयात गरेर सकेसम्म बढी जनसंख्यालाई उपलब्ध गराउनु आजको आवश्यकता हो । मास्क लगाउनु तथा भौतिक दूरी कायम राख्नु हामी सबैको दायित्व हो । हामी भारतीय उपमहाद्वीपका मानिसले आफूलाई युरोप र अमेरिका जति भयावह स्थिति अहिलेसम्म भोग्नु नपरेकोमा भाग्यमानी ठान्न सक्छौँ । आगामी दिनका हाम्रा कदम वैज्ञानिक प्रमाण आधारित हुनु अति आवश्यक छ ।
यसका लागि नेपालमा पनि महामारीको अनुसन्धान जारी राख्न अनिवार्य छ । विभिन्न देश तथा प्रान्तमा महामारीले फरक रूप लिएको छ । उदाहरणका लागि एसियामा, अफ्रिकामा र युरोपमा महामारीको स्वरूप फरक छ । एसियाकै भारत र चीनमा माहामारीको प्रकृति फरक छ । भारतभित्रै पनि महाराष्ट्र र पञ्जाबमा महामारीले फरक रूप लिएको छ । नेपाल र भारतमै पनि महामारी फरक रूपमा प्रस्तुत भएको छ । यस हिसाबले नेपालमा महामारीको समाधान खोज्न अमेरिका र भारतसँग भर परेर पुग्दैन । होला, हामी कति पाठ सिक्न सक्छौँ, तर नेपालभित्रै पनि ठुल्ठूला प्रश्न सोध्न जरुरी छ । भाइरससम्बन्धी तथ्यांक, भाइरसका भेरियन्ट सिक्वेन्सिङ, प्रतिरोधात्मक क्षमताको विकास र क्षय, पुनः संक्रमणको अवस्था आदि विषयमा अध्ययन हुनु जरुरी छ ।
(लेखक काठमाडौं विश्वविद्यालय, बायोटेक्नोलोजी विभागका उप–प्राध्यापक हुन्)
