रुसले युक्रेनमाथि युद्ध गरेको पनि चार वर्ष पूरा भएको छ । सन् २०२२ को फेब्रुअरी २४ मा रुसले युक्रेनमाथि युद्ध घोषणा गरेको थियो । यो दोस्रो विश्वयुद्धपछिको युरोपको सबैभन्दा ठुलो युद्ध हो । यो त्यतियताको सबैभन्दा घातक युद्ध पनि हो । र, यसले विश्वव्यापी अर्थतन्त्रलाई नयाँ आकार दिएको छ । मस्कोले अहिलेसम्म इतिहासमै सबैभन्दा धेरै प्रतिबन्धको सामना गरेको छ । फेब्रुअरी २४ मा युक्रेनविरुद्धको रुसी युद्धले चार वर्ष पूरा गर्दा त्यहाँ भएको क्षति, मानवीय स्थिति र दुवै देशले चुकाएको मूल्यबारे यहाँ चर्चा गर्न खोजिएको छ ।
ठुलो मानवीय क्षति
युद्धमा मृत्यु हुनेको संख्या, घाइते र सम्भवतः अशक्तको तथ्यांक धेरै फरक देखिन्छ । रुस र युक्रेन दुवैले प्रतिद्वन्द्वी देशको क्षतिलाई बढावा दिने र आफ्नोतर्फको क्षतिलाई कम देखाउने तथ्यांक प्रस्तुत गर्छन् । तैपनि, विपरीत तथ्यांकले मृत्यु र विनाशको मात्राको अनुभूति दिन्छ । युक्रेनमा रुसको युद्धले कुल २० लाख सैन्य हताहत भएको अनुमान गरिएको छ । युक्रेनको जनरल स्टाफले अनुमान गरेका छन् कि गतवर्ष लगभग चार लाख १८ हजार रुसी सेना मारिएका वा घाइते भएका थिए, जसले गर्दा युद्धका लागि कुल रुसी हताहत १० लाखभन्दा बढी पुगेको छ ।
सेन्टर फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेसनल स्टडिज (सिएसआइएस) ले फेब्रुअरी २४, २०२२ मा पूर्णस्तरीय आक्रमणको सुरुवातदेखि डिसेम्बर २०२५ सम्ममा कम्तीमा तीन लाख २५ हजार मृत्युसहित १२ लाख हताहत भएको अनुमान गरिएको छ । उक्त तथ्यांकअनुसार जनवरी २०२६ मा थप ३१ हजार ६८० रुसी हताहत भएको युक्रेनले अनुमान गरेको थियो ।
‘यी संख्या असाधारण छन् । दोस्रो विश्वयुद्धपछि कुनै पनि युद्धमा यति धेरै हताहत वा मृत्यु भएको कुनै पनि प्रमुख शक्तिले भोगेको छैन,’ सिएसआइएसले आफ्नो प्रतिवेदनमा भन्यो । युक्रेनी राष्ट्रपति भ्लोदिमिर जेलेन्स्कीले यस महिनाको सुरुमा सम्पूर्ण युद्धमा ५५ हजार युक्रेनी सैनिक मारिएको बताएका थिए । सिएसआइएसले अनुमान गरेको छ कि युक्रेनमा ६ लाखसम्म हताहत भएको छ, जसमा एक लाख ४० हजारको मृत्यु भएको छ । अल जजिराले दुवै पक्षबाट हताहतको अनुमान पुष्टि गर्न सक्दैन ।
सेन्टर फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेसनल स्टडिज (सिएसआइएस) ले २४ फेब्रुअरी २०२२ मा पूर्णस्तरीय आक्रमणको सुरुवातदेखि डिसेम्बर २०२५ सम्ममा कम्तीमा तीन लाख २५ हजार मृत्युसहित १२ लाख हताहत भएको अनुमान गरेको थियो । सोही संस्थाको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार जनवरी २०२६ मा थप ३१ हजार ६८० रुसी हताहत भएको अनुमान छ ।
युक्रेनको विश्वास छ कि अग्रपंक्तिमा रुसी मृत्युदर स्वेच्छिक भर्तीको वर्तमान विधिले धान्न नसक्ने स्तरमा बढिरहेको छ । ‘डिसेम्बरमा ३५ हजार कब्जाकर्तालाई निर्मूल पारियो र यो भिडियो फुटेजबाट पुष्टि भएको छ,’ जनवरीको सुरुमा नोभेम्बरमा ३० हजार र अक्टोबरमा २६ हजार मृत्युसँग तुलना गर्दै जेलेन्स्कीले भने ।
युद्धभरि रुसी हताहत बढ्दै गएको कुरामा सिएसआइएस सहमत छ । ‘रुसी हताहत र मृत्युदर किन यति उच्च छ ?’ सिएसआइएसले प्रश्न गरेको छ । ‘यसका धेरै सम्भावित व्याख्या छन् । जस्तै– संयुक्त हतियार र संयुक्त युद्ध प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न रुसी असफलता, कमजोर रणनीति र प्रशिक्षण, भ्रष्टाचार, न्यून मनोबल र रक्षाको पक्षमा रहेको युद्धमा युक्रेनको प्रभावकारी रक्षा–गहन रणनीति ।’
युक्रेनमा पनि उल्लेखनीय संख्यामा नागरिकको मृत्यु भएको छ । युक्रेनमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय मानव अधिकार अनुगमन मिसन (एचआएमएमयु) ले चार वर्षको पूर्णस्तरीय युद्धमा १५ हजार १६८ युक्रेनी नागरिक मारिएका छन् र ४१ हजार ५३४ घाइते भएका छन् भन्ने विश्वास गर्छ । यसले यो पनि विश्वास गर्छ कि युद्ध नागरिकका लागि झन् खतरनाक हुँदै गइरहेको छ र सन् २०२५ अहिलेसम्मकै सबैभन्दा घातक वर्ष हो । खुला स्रोत परियोजना कन्फ्लिक्ट इन्टेलिजेन्स टोली (सिआईटी) का अनुसार २०२५ मा कम्तीमा दुई हजार ९१९ युक्रेनी नागरिक मारिएका र १७ हजार ७७५ घाइते भएका छन्, जसमध्ये धेरैजसो युक्रेनमा रुसी ड्रोन आक्रमणबाट भएका छन् । यो तथ्यांकले २०२४ देखि भएको वृद्धिलाई प्रतिनिधित्व गर्छ ।
सैन्य र नागरिक हताहतका साथै युक्रेनले
युद्धपूर्वको आफ्नो चार करोड २० लाख जनसंख्याको लगभग एकचौथाइ जनसंख्या गुमाएको छ । सरकारले २०२३ मा अनुमान गरेअनुसार लगभग ५० लाख मानिस रुसी कब्जामा बसिरहेका थिए । संयुक्त राष्ट्र संघको शरणार्थी उच्चायुक्तको अनुमानअनुसार थप ५९ लाख युक्रेनी देश छाडेर गएका छन्, जसमध्ये ५४ लाख युरोपतिर लागेका छन् । अन्तमा, हजारौँ बालबालिकालाई रुसमा हुर्काउन र रुसीको रूपमा पुनः शिक्षा दिन कब्जा गरिएका क्षेत्रबाट अपहरण गरिएको युक्रेनले बताएको छ । येल स्कुल अफ मेडिसिनले अनुमान गरेको छ कि १९ हजारभन्दा बढी अपहरणकारी छन् । युक्रेनले भनेको छ कि लगातार निवेदनका बाबजुद केवल एक हजार २३८ जनालाई फिर्ता पठाइएको छ ।
कति भूभाग अतिक्रमण
मार्च २०२२ मा वासिंटनस्थित थिंक ट्यांक इन्स्टिच्युट फर द स्टडी अफ वारले तयार पारेको भौगोलिक स्थान फुटेजअनुसार रुसको आक्रमणले युक्रेनको २६ प्रतिशत भाग ओगटेको थियो । त्यसमा रुसले जनवरी २०१४ मा कब्जा गरेको क्रिमिया र पूर्वी क्षेत्रका लुहान्स्क र दोनेत्स्कका ठुला भाग समावेश थिए, जहाँ रुस समर्थक पृथक्तावादी सेनाले फेब्रुअरी २०१४ देखि किभका सेनासँग लडेका थिए । अर्को महिना युक्रेनले रुसलाई उत्तरी सहरहरू– किभ, खार्किभ, सुमी र चेर्निहिभबाट पछाडि धकेलेर देशको २० प्रतिशत भाग रुसी कब्जामा छोड्यो ।
२०२२ को अगस्ट र सेप्टेम्बरमा युक्रेनका तत्कालीन स्थल सेनाका कमान्डर ओलेक्जान्डर सिस्र्कीले उत्तरी खार्किभ क्षेत्रमा ओस्किल नदीको पूर्वमा रुसलाई धकेल्ने अभियानको योजना बनाएका थिए र रुस आफैँले खेरसनको दक्षिणी क्षेत्रमा रहेको डनिप्रो नदीको पूर्वमा आफ्नो कब्जा फिर्ता लिएको थियो । पछिल्ला तीन वर्षमा युद्ध प्रायः स्थिर भएको छ, रुसले कुनै अर्थपूर्ण क्षेत्रीय लाभ हासिल गर्न संघर्ष गरिरहेको छ । यस समयमा रुसी सेना अगाडि बढेका छन्, जबकि उनीहरूले डिसेम्बर २०२५ सम्ममा कब्जा गरिएको युक्रेनी क्षेत्रलाई १९.३ प्रतिशत पु¥याउन आश्चर्यजनक क्षति व्यहोरेका छन् ।
आर्थिक रूपमा कति मूल्य चुकाए ?
स्टकहोम इन्टरनेसनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट (एसआइपिआरआई) का अनुसार रुसको सैन्य खर्च २०२१ मा ६६ अर्ब डलरभन्दा कम रहेकोमा २०२२ मा १०२ अर्ब डलर पुगेको छ, जुन उसको पूर्णस्तरीय आक्रमणको पहिलो वर्ष थियो, र त्यसपछि २०२३ मा १०९ अर्ब डलर पुगेको छ । त्यसपछि २०२४ मा रक्षा खर्च १४९ अर्ब डलर पुगेको एसआइपिआरआईले जनाएको छ । २०२५ मा रुसको रक्षा खर्चका लागि अनुमान फरक–फरक छ । जर्मन इन्स्टिच्युट फर इन्टरनेसनल एन्ड सेक्युरिटी अफेयर्सका अनुसन्धानकर्ता जेनिस क्लुगेका अनुसार यो वर्षको पहिलो नौ महिनाका लागि रकम फेरि बढेर १४२ अर्ब डलर पुगेको छ ।
तर, हार्वर्ड विश्वविद्यालयको डेभिस सेन्टर फर रुसी एन्ड युरेसियन स्टडिजका अर्थशास्त्री क्रेग केनेडीका अनुसार गतवर्ष वास्तविक रुसी रक्षा खर्च समग्रमा १५ प्रतिशतले घट्ने पथमा थियो, किनभने नियन्त्रणबाहिरको घाटापछि गत त्रैमासिकको बजेट कटौती र रक्षा औद्योगिक आधारमा बैंक ऋणमा गिरावट आएको थियो । ‘२०२५ मा युद्धका लागि कोष, हतियार निर्मातालाई राज्य–निर्देशित ऋणसहित यस वर्ष १५ प्रतिशतले संकुचित हुने ट्र्याकमा छ,’ उनले गत अक्टोबरमा अलजजिरालाई भनेका थिए ।
रोयटर्स समाचार एजेन्सीले देखेका कागजातअनुसार मस्कोले २०२६ मा पनि रक्षा खर्चमा कम्तीमा सात प्रतिशतले कटौती गर्ने बाटोमा छ । एसआइपिआरआईका अनुसार युक्रेनको रक्षा खर्च पनि २०२१ मा ६.९ अर्ब डलरबाट बढेर ४१ अर्ब डलर पुगेको छ ( पूर्णस्तरीय आक्रमणको पहिलो वर्षमा ) र २०२३ र २०२४ को प्रत्येक वर्षका लागि ६५ अर्ब डलर पुगेको छ । गत अक्टोबरमा यसको २०२५ को रक्षा बजेट बढाएर कीर्तिमानी ७१ अर्ब डलर पुर्याइएको थियो ।
यो वृद्धि युक्रेनका सहयोगी मुख्यतया युरोपेली संघ र संयुक्त राज्य अमेरिकाद्वारा वित्तपोषित गरिएको छ, जसले २०२२ देखि युक्रेनलाई सैन्य र बजेट सहयोगमा ३०० अर्ब डलरभन्दा बढी योगदान गरेका छन् । जनवरी २०२५ मा डोनाल्ड ट्रम्पले अमेरिकी राष्ट्रपतिको रूपमा शपथ लिएपछि अमेरिकाले आफ्नो ९९ प्रतिशत सहयोग फिर्ता लियो, जसले गर्दा आर्थिक भार युरोपमा सारियो ।
तैपनि, किल इन्स्टिच्युटको युक्रेन सपोर्ट ट्र्याकरका अनुसार अमेरिकी फिर्तापछि युक्रेनलाई दिइने सहयोग स्थिर रह्यो, किनभने युरोपले आफ्नो योगदान लगभग दुईतिहाइले बढाएको थियो । गत वर्ष युरोपले युक्रेनलाई सैन्य र आर्थिक सहायतामा लगभग ७० अर्ब डलर योगदान गरेको थियो, जबकि अमेरिकी योगदान ०.४ अर्ब डलरमा झरेको थियो ।
– अलजजिराबाट
