मोरङको रंगेली सीमावर्ती क्षेत्रमा अफ्रिका तथा एसियाका केही भूभागमा मात्र पाइने लोपोन्मुख मांसाहारी जनावर हुँडार (हाइना)को बथान देखापरेको भन्दै स्थानीयवासी रातभरि बत्ती बालेर सुत्न थालेका छन् । लोपोन्मुख मानिएको हिंस्रक जनावर हुँडारको बथान रंगेली नगरपालिका– ४ स्थित धनपति गाउँमा देखापरेको भन्दै वडा नम्बर ४ र ५ का बासिन्दाले रातभरि घर र सडकका बत्ती बाल्ने गरेका हुन् ।
मांसाहारी जनावर हुँडारको बथान तीन–चार दिनदेखि रातको समयमा देखिन थालेको भन्दै स्थानीय बासिन्दामा त्रास फैलिएको छ । गाउँलेले राति गस्ती नै गर्न थालेका छन् । रंगेली– ४ को धनपति गाउँको बाँसघारी र खेतमा हुँडारको बथान नै देखिएको रंगेली नगरभरि हल्ला व्यापक भएको छ ।
रंगेली– ५ का वडाध्यक्ष महानन्द मण्डलले हुँडार देखिएको हल्ला गाउँनगर सबैतिर व्यापक भएको, तर अहिलेसम्म आफ्नो वडामा कतै पनि नदेखिएको बताए । उनले सीमाक्षेत्रदेखि झन्डै २० किमि टाढा भारतको पिपरामा हुँडारले तीन दिनअघि दुईजना घाइते बनाएको आफूले पनि सुनेको र नगर क्षेत्रमा प्रत्यक्ष देख्ने प्रत्यक्षदर्शी भने आफूले नभेटेको बताए । ‘राति हुँडार देखिएको भन्दै भिडियो सामाजिक सञ्जालमा हाल्ने मान्छेलाई पनि बोलाएको छु, भेटेपछि मात्र यकिन गर्न सकिएला,’ उनले भने ।
मण्डलका अनुसार भारतको पिपरामा दुईजना घाइते भएपछि सीमा क्षेत्रका बासिन्दा त्रासकै कारण नेपालमा पनि स्याललाई हुँडार देखिएको भनेर हल्ला व्यापक भएको हुन सक्छ । वडा नम्बर ४ का वडासदस्य रामेश्वर मण्डलले गाउँमा हुँडार देखिएको दाबी गर्दै दुईजना घाइते भएको बताए । तर, प्रहरीले भने यसको पुष्टि गरेको छैन ।
इप्रका रंगेली र नगरपालिकाले नेपालतर्फ राति हुँडार देखिएको हल्लाले त्रास फैलाएपछि सतर्क भएर बस्न सीमा क्षेत्रका बासिन्दालाई आग्रह गरेका छन् । सोही कारण स्थानीय रातभरि घरका साथै सडकको बत्ती ननिभाउने र राति घरबाहिर निस्कन छाडेका छन् । ‘हुँडारको हल्लाले त्रास व्यापक भएपछि मैले पनि वडाका सबै पोलमा बिजुली बाल्न लगाएको छु,’ वडाध्यक्ष महानन्द मण्डलले भने ।
मोरङका प्रमुख वन अधिकृत उत्सव थापाले रंगेलीको सीमा क्षेत्रमा हुँडार देखिएको र भारततर्फ दुईजना घाइते भएको सूचना गाउँलेले दिएपछि सबडिभिजन कार्यालयमार्फत निगरानी थालेको, तर तीन दिन बित्दा पनि अझैसम्म लोकेट हुन नसकेको बताए । ‘रंगेलीमा राति हुँडारको बथान नै देखिएको सूचना आएपछि उद्धारका लागि वन्यजन्तु आरक्षण केन्द्र कोशी टप्पुलाई जानकारी दिएका छौँ । फेला परेमा उद्धार गरेर निकुञ्जमा पठाइदिनेछौँ, त्रासले गर्दा स्यालको बथानलाई हुँडार भनिएको हुन पनि सक्छ, त्यो लोकेट भएपछि मात्र थाहा हुनेछ,’ उनले भने ।
कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्षका संरक्षण अधिकृत भूपेन्द्र यादवले रंगेलीमा हुँडार देखिनु दुर्लभ घटना भएको र लोकेट गरेर उद्धार गर्न टोली खटाइसकेको बताए । यादवका अनुसार सन् २०११ मा भएको अध्ययनमा नेपालका २५ जिल्लामा हाइना पाइने देखाइएको थियो । तर, त्यसपछि भने हाइना कतै देखिएको छैन । पछिल्लो अध्ययनअनुसार नेपालमा हाइनाको संख्या करिब सयको हाराहारीमा रहेको अनुमान छ ।
कस्तो जनावर हो हुँडार ?
वन्यजन्तु विज्ञका अनुसार हुँडार मांसाहारी जनावर सामान्यतया कुकुरजस्तै देखिए पनि वैज्ञानिक दृष्टिले छुट्टै वर्गमा पर्दछ । अध्ययनका अनुसार अफ्रिका र एसियाका केही भू–भागमा बढी पाइन्छन् । बलियो जबडा, हाँसोजस्तै सुनिने आवाज र अनुशासित समूहमा बस्ने स्वभाव यसको प्रमुख पहिचान मानिन्छ । विशेषगरी हुुँडारलाई खुला स्थानमा मातृसत्तात्मक समूहमा बस्ने जनावरका रूपमा चिनिन्छ ।
विशेषज्ञहरूले हुँडारलाई प्रायः मृत जनावर खोजेर खाने जनावरका रूपमा बुझाइए पनि त्यसमा मात्र सीमित नरहेको बताएका छन् । उनीहरू अत्यन्तै सक्षम सिकारीसमेत भएको अध्ययनमा उल्लेख छ । अगाडिको खुट्टा लामो र पछाडिको छोटो भएकाले हुँडारको शरीर अघिल्तिर झुकेसरि देखिन्छ ।
शक्तिशाली जबडाका कारण हड्डीसम्म चुँडेर खाने क्षमताको संसारमै उदाहरणीय जनावरका रूपमा हुँडारलाई वैज्ञानिकहरूले वर्णन गरेका छन् । साथै, समूहभित्र सूचना आदानप्रदानका लागि निकालिने विशिष्ट आवाज यसको अर्को आकर्षक विशेषता मानिन्छ । यिनीहरू समूहमा सिकार गर्ने गर्दछन् । खरायो, स्याल, बाख्रा, हरिण, अर्ना, बँदेल खान रुचाउने हुँडारले विशेष अवस्थामा मान्छेमाथि समेत आक्रमण गरेर खाने गर्दछ । नेपाल सरकारले हुँडारलाई राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ अन्तर्गत संरक्षित वन्यजन्तुको सूचीमा राखेको छ । यसलाई मार्न वा कुनै पनि प्रकारले हानी पु¥याउनु गैरकानुनी मानिन्छ ।