२३ भदौको जेन–जी आन्दोलनमा केपी ओली नेतृत्वको सरकारको बर्बर दमनमा १९ निहत्था युवा मारिएपछि आक्रोशित प्रदर्शनकारीले २४ भदौमा सार्वजनिक सम्पत्ति मात्रै होइन, नेताका घर नै ध्वस्त बनाएपछि उनीहरूको सुरक्षामै चुनौती निम्तियो । त्यस दिन शीर्ष नेताहरू कहाँ के गर्दै थिए, सेनाले कसरी उद्धार गर्यो ? प्रमुख भौतिक संरचना कसरी ध्वस्त भए ? नयाँ पत्रिकाकर्मी शुरोजंग पाण्डे र टेकराज थामीले तयार गरेको रिपोर्ट :
केपी ओलीका साढे पाँच घण्टा
बिहान ९:०० बजे : पार्टीको कोर टिमसँग बैठक
२३ भदौमा १९ युवाको ज्यान गएपछि २४ भदौको बिहानैदेखि आन्दोलन चर्कियो । तर, सकेसम्म आन्दोलन मत्थर पार्ने रणनीति तय गर्न प्रधानमन्त्री केपी ओलीले ९ बजे पार्टी उपाध्यक्षसमेत रहेका अर्थमन्त्री विष्णु पौडेल, महासचिव शंकर पोखरेल, उपमहासचिव प्रदीप ज्ञवाली र राजनीतिक सल्लाहकार विष्णु रिमालसँग छलफल गरे । पौडेलले आन्दोलन नियन्त्रणबाहिर जाँदै गरेको संकेत गर्दै विभिन्न विकल्पबाट सोच्नुपर्ने सुझाव राख्न थालेका थिए । तर, पोखरेल, ज्ञवाली र रिमालले प्रतिवाद गरे । प्रधानमन्त्री ओलीले पनि सुनेको नसुनेझैं गरे ।
बिहान ९:४५ बजे : देउवासँग टेलिफोन संवाद
एमाले नेताहरू बालुवाटारमा छँदै ओलीलाई कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवाले फोन गरेका थिए । बुढानीलकण्ठ निवास प्रदर्शनकारीले घेरेकाले थप सुरक्षा व्यवस्था मिलाइदिन आग्रह गरेका थिए । तर, त्यतिवेलासम्म पनि ओलीले जटिल परिस्थितिलाई नजरअन्दाज गरिरहेका थिए ।
बिहान १०:०० बजे : सुरक्षा प्रमुखहरूको सुझावमा पनि ओलीको बेवास्ता
देउवाको फोनपछि ओलीले चारवटै सुरक्षा निकायका प्रमुखहरूसँग छलफल गरे । छलफलमा ओलीले भनेका थिए, ‘शेरबहादुरजीले फोन गर्नुभएको थियो, बाहिर (निवासबाहिर) मान्छे भेला भएर प्रदर्शन गरिरहेका रहेछन्, त्यहाँ सुरक्षाकर्मी पठाइदिनुपर्यो ।’ मुख्यसचिव एकनारायण अर्याल र चार सुरक्षा प्रमुख त्यसअघि नै गृह मन्त्रालयमा बैठक बसेर प्रधानमन्त्रीसँग छलफलका लागि बालुवाटार पुगेका थिए । उनीहरूले पनि परिस्थिति असामान्य बन्दै गएकाले राजनीतिक निकासका लागि सुझाव दिए । तर, ओली उल्टै झोक्किए । ओलीलाई उद्धृत गर्दै स्रोतले भन्यो, ‘तपाईंहरू परिभाषित जिम्मेवारी पूरा गर्नुस्, राष्ट्रलाई निकास दिने मेरो अभिभारा म पूरा गर्छु । त्यसो गर्यो भने स्थिति ठिक हुन्छ ।’ राजीनामा दिएर निकास दिन प्रधानसेनापतिले आग्रह गरेपछि ओली थप आक्रोशित बनेका थिए । उनीहरूबिचको संवाद नै असहज बनेको थियो । पछि अर्थमन्त्री पौडेल र ओलीका राजनीतिक सल्लाहकार रिमाललगायतले पनि सिग्देलसँग अलग्लै छलफल गरेका थिए ।
मध्यान्ह १२:०० बजे : सर्वदलीय बैठक आह्वान
दिउँसोसम्म अपूरणीय क्षति मात्रै भएको थिएन, समय पनि धेरै घर्किसकेको थियो । ओलीले भने बल्ल छलफलका लागि सर्वदलीय बैठक आह्वान गरे । मानवीय र भौतिक क्षतिप्रति दु:ख व्यक्त गर्दै वार्ता र छलफलका माध्यमबाट आन्दोलनका माग सम्बोधनबारे छलफल गर्न साँझ ६ बजे बैठक बोलाएका थिए । तर, यो बैठक नै हुन पाएन, ओली बहिर्गमन भए ।
दिउँसो ०१:०० बजे : ओलीको राजीनामा ड्राफ्ट तयार
प्रधानसेनापतिसहितका सुरक्षा प्रमुखहरूले निकास दिन पटक–पटक आग्रह गर्दा पनि ओलीले बेवास्ता गरिरहे । जब प्रदर्शनकारीले संसद् भवन, सिंहदरबार, मन्त्रीनिवासदेखि शीर्ष नेतासहितका निवासमा आगजनी र तोडफोड गरेको तथा आन्दोलन नियन्त्रणबाहिर गएको प्रत्यक्ष थाहा पाए । अनि बल्ल दिउँसो १ बजे राजीनामा दिन तयार भए । त्यो पनि अर्थमन्त्री पौडेल र प्रधानसेनापति सिग्देलले बल्लतल्ल मनाउनुपर्यो । सिग्देलले त राजीनामा नदिने हो भने झन् विध्वंस हुने र सेनाले पनि सुरक्षा दिन नसक्ने स्थिति आउन सक्ने चेतावनी नै दिए । त्यसपछि पौडेलले ओलीलाई ‘कन्भिन्स’ गराए । मुख्यसचिव अर्याललगायतले राजीनामाको ड्राफ्ट तयार पारेका थिए ।
दिउँसो ०२:०० बजे : अनि बल्ल गरे ओलीले राजीनामापत्रमा हस्ताक्षर
यतिवेलासम्म पनि ओली राजीनामापत्रमा हस्ताक्षर नगर्ने मनस्थितिमै थिए । तर, आन्दोलनकारीले बालुवाटारसमेत घेर्न थालिसकेका थिए । उनी राजीनामा नदिएरै बालुवाटारबाट सुरक्षित स्थानतिर जाने तयारीमा थिए । तर, सेनाले राजीनामा नदिई उनलाई रेस्क्यु गर्न मानेन । अनि बल्ल २ बजेतिर ओलीले राजीनामापत्रमा हस्ताक्षर गरे । राजीनामापत्र सेनामार्फत राष्ट्रपतिलाई बुझाए । लगत्तै उनको राजीनामा स्वीकृत भएपछि मुख्यसचिव र प्रधानसेनापतिसहितका सुरक्षा प्रमुखहरू हेलिकोप्टरबाट सैनिक मुख्यालय गए ।
दिउँसो ०२:३० बजे : सैनिक हेलिकोप्टरबाट ओलीलाई जोगाएर लगियो शिवपुरितिर
राजीनामालगत्तै ओली, उनकी पत्नी राधिका शाक्य र राजनीतिक सल्लाहकार विष्णु रिमाललाई सेनाले हेलिकोप्टरमा शिवपुरीस्थित स्टाफ कलेजको ब्यारेकमा पुर्यायो । बालुवाटारमै रहेका उपप्रधानमन्त्री पौडेल, महासचिव पोखरेल र उपमहासचिव ज्ञवालीलाई भने माथिको आदेश भन्दै त्यहीँ छाडिदियो । उनीहरू प्रहरीको सहयोगमा प्रहरी प्रधान कार्यालय पुगेर सुरक्षित भएका थिए ।
शेरबहादुर देउवा : प्रदर्शनकारीले निवास नघेर्दासम्म ढुक्कै थिए
बिहान ०९:०० बजे : कर्फ्यु कारण केन्द्रीय कार्यसम्पादन बैठक स्थगित
जेन–जी आन्दोलनबाट भएको क्षतिको समीक्षा गर्न बिहान ९ बजे कांग्रेस सभापति देउवाले केन्द्रीय कार्यसम्पादन समिति बैठक राखेका थिए । उनका स्वकीय सचिव भानु देउवाका अनुसार कर्फ्युका कारण बैठक बस्न सकेन, स्थगित गरियो ।
बिहान ०९:३० बजे : निवास घेराउ, प्रधानमन्त्रीसँग गुहार
अघिल्लो राति अबेरसम्म प्रधानमन्त्री ओलीसँग संवादमा रहेका देउवाले पनि परिस्थिति असामान्य बन्ने सोचेकै थिएनन् । गृहमन्त्री रमेश लेखकले राजीनामा दिन खोज्दा पनि सम्झाएर रोक्न खोजेका थिए । ओलीमाथि राजीनामाको दबाब बढ्दा पनि मौन थिए, ढुक्क थिए । तर, बिहान ९ बजेपछि प्रदर्शनकारीले चारैतिरबाट निवास घेरा हालेपछि मात्रै उनी झस्किए । ओलीलाई फोन गरेर थप सुरक्षाकर्मी पठाइदिन गुहारे ।
बिहान ११:०० बजे : प्रदर्शनकारीबाट आक्रमण, सेनाले पुर्यायो सैनिक अस्पताल
बाहिर नाराबाजी गरेका केही प्रदर्शनकारी निवासभित्रै छिरे । देउवा र उनकी पत्नी परराष्ट्रमन्त्री डा. आरजु राणा देउवालाई आक्रमण गरे । लछारपछार गर्दै कुटपिट गरे, धारिला हतियार प्रयोग गरे । सुरक्षामा खटिएको सेना, सशस्त्र प्रहरी र जनपदको टोलीले बाहिर चौरमा ल्याउँदा पनि आक्रमण जारी थियो । लामो प्रयासपछि सेनाले प्रदर्शनकारीबाट छुटाएर देउवादम्पतीलाई सैनिक अस्पताल पुर्यायो ।
प्रचण्ड र माधवलाई सिंहदरबारबाटै रेस्क्यु
प्रमुख प्रतिपक्षी दल माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड र एकीकृत समाजवादीका अध्यक्ष माधवकुमार नेपाल बिहान ८ बजे विपक्षी दलहरूको संयुक्त बैठकका लागि सिंहदरबार आइपुगेका थिए । माओवादी संसदीय दलको कार्यालयमा बसेको बैठकले अघिल्लो दिनको आन्दोलनको समीक्षा गर्दै प्रधानमन्त्री ओलीले राजीनामा दिनुपर्ने निष्कर्ष निकालेको थियो । प्रचण्डले बैठकबाटै देउवालाई फोन गरेर सरकार फेल भइसकेकाले तत्काल राजीनामा दिन भनेका थिए । त्यतिवेलासम्म बाहिर नेताका घरहरूमा आगजनी र तोडफोड व्यापक भइसकेको थियो । सिंहदरबारलगायत सार्वजनिक निकायमा पनि प्रदर्शनकारीले आक्रमणको तयारी गरिसकेको सूचना पाएपछि उनीहरू सतर्क भए ।
माधव नेपाललाई उद्धृत गर्दै एकीकृत समाजवादीका एक नेताका अनुसार दुवैलाई सेनाले बैठक बसेकै स्थानबाट उद्धार गरेको थियो । तर, नेपाललाई सिंहदरबारभित्रै रहेको गणमा राखियो । प्रचण्डलाई सुरुमा आर्मी हेडक्वार्टर पुर्याएको थियो । पछि उनलाई शीतलनिवासनजिक कतै सुरक्षित स्थानमा राखिएको नेता नेपालको ब्रिफिङ थियो । २६ भदौमा राष्ट्रपतिले गरेको ‘म्याराथन’ छलफलमा प्रचण्ड र नेपाल दुवै सहभागी थिए ।
अनि जलाउन थाले सरकारी भवन
पहिलो प्रहार तीनकुने प्रहरी वृत्त (बिहान ११ बजे)
सरकारले २३ भदौमा बानेश्वरमा १९ युवाको नरसंहार गरेपछि जेन–जी प्रदर्शनकारीको निसानामा थियो संसद् भवन । २४ भदौको बिहानैदेखि उनीहरू बानेश्वरतर्फ अगाडि बढ्दै थिए । तीनकुने सडकमा जम्मा हुन थाले । १० बजेसम्म सडक उनीहरूको कब्जामा आइसकेको थियो । बानेश्वरतर्फ अगाडि बढ्न खोज्दा प्रहरी पुलमा रोक्ने प्रयासमा थियो । उत्तेजित भिड तीनकुनेस्थित प्रहरी वृत्ततर्फ अघि बढ्यो । वृत्तलाई घेरा हाल्यो । कार्यालयको गेट तोड्यो, कोही काँडेतार पन्छाएर पर्खाल नाघेरै कार्यालयमा छिरे । टेबुल, कुर्सी र कागजात बाहिर निकालेर आगो लगाए । पार्किङ गरिएका गाडी र मोटरसाइकलमा पनि आगो झोसे । प्रदर्शनकारीलाई संसद् भवनतर्फ जान नदिन तैनाथ प्रहरी आफ्नै कार्यालय जोगाउन असमर्थ बन्यो ।
कार्यालय ध्वस्त पारेपछि प्रदर्शनकारीले प्रहरीको बर्दी उतारेर अर्धनग्न अवस्थामा सडकमा मार्च गर्न लगाए । ज्यान जोगाउन केही सुरक्षाकर्मी बागमती नदीमा हामफाले । अझै पनि ढुंगा हान्दै खोलैखोला लगार्न छाडेनन् । विजयीभावमा उनीहरू फेरि बानेश्वर सडकमा उत्रिए, त्यतिवेलासम्म सडक पूर्ण रूपमा आन्दोलनकारीको नियन्त्रणमा थियो ।
दन्किन थाल्यो संसद् भवन (१:३० बजे)
तीनकुनेबाट बानेश्वरतिर अगाडि बढेको भिड विनाकुनै अवरोध संसद् भवनको दक्षिण गेटमा गएर रोकियो । गेट बन्द थियो । सडकमा नभए पनि संसद् भवन सुरक्षाका लागि भित्र सुरक्षाकर्मी थिए । सुरक्षाकर्मीले भिड रोक्न तागत लगाए । केहीबेर घम्साघम्सी चल्यो, तर भिडसामु सुरक्षाकर्मीको जोड चलेन । गेट ढलाएर प्रदर्शनकारी संसद् भवनपरिसरमा प्रवेश गरे । प्रदर्शनकारीले भवनभित्र छिरेर टेबुल, कुर्सी, कागजातलगायत जम्मा गरे । बोतलमा बोकेको पेट्रोल छर्किएर आगो लगाए । दिउँसो १:३० बजेदेखि आगो दन्किन थाल्यो । २:०० बज्दासम्म धुवाँको मुस्लोले संसद् भवनको आकाश भरिसकेको थियो ।
सिंहदरबार पनि जोगिएन (अपराह्न २:३० बजे)
संसद् भवन जलाएपछि प्रदर्शनकारी थप उग्र बने । अब सिंहदरबार पनि जलाउने भन्दै अगाडि बढ्यो । २:०० बजेसम्म चारैतिरबाट सिंहदरबार घेरिसकेका थिए । तर, भित्र छिर्न सुरक्षाकर्मीको अवरोध थियो । हातमा पेट्रोलका बोतल बोकेका प्रदर्शनकारीले आगो सल्काउँदै सुरक्षाकर्मीतिर फाल्न थाले, जवाफमा अश्रुग्यास पाए । त्यतिवेलासम्म सिंहदरबार पश्चिम गेटसामुन्ने रहेको काठमाडौं उपत्यका ट्राफिक प्रहरी कार्यालय आगजनीपछि ध्वस्त भइसकेको थियो ।
त्यही समूह पश्चिम गेटमा जम्मा भयो । सँगै ल्याइएको टायर गेटमै राखेर पेट्रोल छर्किएर आगो लगायो । धुवाँको मुस्लोले आकाश ढाक्यो । त्यही वेला अर्को समूह गेट नाघेर भित्र छिर्यो । गेटमा दन्किएको आगो लगेर कोठा–कोठामा झोस्न थाल्यो । हेर्दाहेर्दै गेट पनि तोडे । सबै भिड सिंहदरबार छिरेपछि सुरक्षाकर्मीले रोक्न सकेन । पूर्वी, दक्षिण र पश्चिम गेटबाट ओइरिएका प्रदर्शनकारीले सिंहदरबारलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा लियो ।
उनीहरू गृह मन्त्रालय पनि प्रवेश गरे । सोफा, टेबुल, कुर्सी र कागजातमा आगो लगाए । पश्चिमतर्फबाट छिरेका प्रदर्शनकारी भने प्रधानमन्त्री कार्यालयभित्र प्रवेश गरे । कोठाकोठाका फर्निचरमा आगो झोस्दै अघि बढे । उनीहरूको आक्रोश सिंहदरबारभित्र पार्किङ गरिएका गाडी र मोटरसाइकलमाथि पनि पोखियो । ४:०० बजेसम्म प्रधानमन्त्री कार्यालय, संसद् सचिवालय, गृह, शिक्षा, कानुन, भूमि, भौतिकलगायत मन्त्रालय खरानी भइसकेका थिए ।
सिंहदरबारबाट निस्किएर सर्वोच्च अदालतमा प्रहार (४:३०)
सिंहदरबारबाट निस्किएका युवाले सर्वोच्च अदालत र महान्यायाधिवक्ताको कार्यालय पनि छाडेनन् । यतिवेलासम्म त रोक्ने सुरक्षाकर्मी पनि थिएनन् । बन्द गेट तोडेर सजिलै सर्वोच्च परिसरमा छिरे । पार्किङमा रहेका गाडी र मोटरसाइकलमा आगो लगाए । उही शैलीमा कोठाकोठा छिर्दै सबैतिर पेट्रोल छर्किँदै आगो लगाए । महान्यायाधिवक्ताको कार्यालयमा पनि त्यसै गरे । यही भिडले बबरमहलस्थित काठमाडौं जिल्ला अदालत र सडक विभागमा पनि आगो लगायो । सबै खरानीमा परिणत भयो ।
शीतलनिवास जलिरह्यो, सेना हेरिरह्यो (३:३० बजे)
महाराजगन्जस्थित प्रहरी वृत्त खरानी बनाएका आक्रोशित युवा शीतलनिवासस्थित राष्ट्रपतिनिवास आक्रमणमा होमिए । सेनाको परमाधिपतिसमेत रहेका राष्ट्रपतिको कार्यालयसमा हतियारसहितका सैनिक नै तैनाथ थिए । तर, उनीहरूलाई गोली चलाउने आदेश थिएन । प्रदर्शनकारीको ठुलो भिड उनीहरूले रोक्न सकेनन् । प्रदर्शनकारीले भित्रै छिरेर आगो लगाए । २५ भदौको बिहानसम्म पनि आगो दन्किरहेको थियो ।
प्रधानमन्त्रीनिवास बालुवाटारमा पनि जलाए एउटा भवन (१:३० बजे)
अघिल्लो दिन १९ युवा मारिएपछि प्रदर्शनकारी प्रधानमन्त्री केपी ओलीसँग बढी आक्रोशित थियो । अझ उनले राजीनामा दिन आनाकानी गरेपछि युवा थप उत्तेजित थिए । बिहान ११:०० बजेबाट उनीहरू बालुवाटारस्थित ३ नम्बर गेटमा जम्मा हुन थालिसकेका थिए । उनीहरूलाई रोक्न सुरक्षाकर्मी तैनाथ थिए । तर, १:३० तिर भिड गेट तोडेर अगाडि बढ्यो । ३ नम्बर गेटसँगै रहेको भवनमा आगो लगायो । प्रदर्शनकारी प्रधानमन्त्रीको निवासतर्फ अघि बढ्न बल गर्दैै थिए । त्यही वेला २:०० बजे ओलीले राजीनामा दिए । सेनाले हेलिकोप्टरमा राखेर बालुवाटारबाट शिवपुरीतिर लगेपछि युवाको आक्रोश मत्थर भयो । प्रधानमन्त्रीनिवास जल्नबाट बच्यो ।
