एउटा शरीरको अंग झिकेर अर्कोमा जोडिदिने डाक्टरको अनुभव

शनिबार, २४ जेठ, २०८२
डिजिटल संस्करण

नेपालमा अंग प्रत्यारोपणका १७ वर्ष

नेपालमा अंग प्रत्यारोपण सन् १९९८ देखि सुरु भएको मानिए पनि यसले सरकारी तवरबाट सन् २००८ देखि मात्रै लय लिन थाल्यो । सन् २००८ मा वीर र त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा भएको अंग प्रत्यारोपणलाई पहिलो मान्दा यसले १७ वर्षे यात्रा पूरा गरेको छ । यही क्रममा सन् २०१३ मा भक्तपुरस्थित सहिद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्र्र स्थापनापछि अंग प्रत्यारोपणले अद्वितीय यात्रा गरिरहेको छ । कैयौँ मानिसले नयाँ जीवन पाइसकेका छन् भने कैयौँ नयाँ जीवन पाउने पर्खाइमा छन् । यो यात्राका मियो मानिएका डा. पुकारचन्द्र श्रेष्ठले नयाँ पत्रिकाकर्मी शिवहरि घिमिरेसँग सुनाएको अनुभव यस्तो छ:

यसरी सम्भव भएको थियो नेपालमा अंग प्रत्यारोपण

नाेभेम्बर २००८ मा बेलायतबाट ६ वर्षपछि नेपाल फर्किएको थिएँ । नेपाल आएपछि वीर अस्पतालमा काम गर्न थालेँ, त्यतिवेला स्वास्थ्यमन्त्री गिरिराजमणि पोखरेल हुनुहुन्थ्यो । मलाई नेपाल फर्कन उहाँले नै मद्दत गर्नुभयो र सरकारी प्रक्रिया सहज पारिदिनुभयो । वीर अस्पतालमा काम थालेपछि यहाँ अंग प्रत्यारोपण सफल हुन थालेको हो । केही वर्षअघि वीर अस्पतालमा मिर्गाैला प्रत्यारोपण प्रयास गरिए पनि सफल हुन नसकेको अवस्था थियो । नेपाल फर्किंदा नेपालमा पनि अंग प्रत्यारोपण सम्भव छ र ? यहाँ किन प्रत्यारोपण चाहियो ? सरकारी अस्पतालले प्रत्यारोपण गर्न सक्दैनन् भन्ने प्रश्न धेरै आए । म वीरमा आएपछि ट्रान्सप्लान्टका लागि बनाइएका युनिट सफा सुग्घर गर्ने, आवश्यक सामान किन्ने र थप व्यवस्थित बनाउने काममा म, सिनियर सर्जन विजयकुमार शर्मा, विश्वराज जोशी, एनेस्थेसियाका प्राडा. ब्रह्मदेव झा, नेफ्रोलोजिस्टद्वय डा. रजनी हाडा र डा. राजेन्द्र अग्रवाल लाग्यौँ । यो टिमबाट प्रत्यारोपण अघि बढेको थियो । 

डब्लुएचओको त्यो डरलाग्दो रिपोर्ट 

त्यतिवेला विश्व स्वास्थ्य संगठनको एउटा प्रतिवेदनमा लेखिएको थियो– नेपालजस्तो देशमा मिर्गाैला फेल भयो भने ९० प्रतिशतभन्दा बढी व्यक्ति केही महिनामै मर्छन् । यो रिपोर्ट निकै डरलाग्दो थियो । 

यसवेला वीरमा चार–पाँचवटा मात्रै डायलाइसिस मेसिन थिए । तर, डायलाइसिस गर्ने धेरै हुन्थे । पालो पाउन निकै कठिन थियो । डायलाइसिस सेवा भएका निजी अस्पताल निकै महँगा थिए । हुन त विदेशमा पनि अंग प्रत्यारोपण, डायलाइसिस महँगो नै हुन्थ्यो । 

यस्तो अवस्थामा नेपालमा प्रत्यारोपण कसरी थालौँ, कहाँबाट थालौँ, कसरी सम्भव होला भनेर अन्योलमा थिएँ । तर पनि सबैसँग छलफल गर्दै गएँ । यही क्रममा पहिलोपटक देशमा मिर्गाैला प्रत्यारोपण सुरु गर्दा विदेशबाट सिनियर कोही बोलाउन पाए सहज हुन्थ्यो भन्ने लाग्यो । दिल्लीको अल इन्डिया इन्स्टिच्युट अफ मेडिकल साइन्सेसका प्रोफेसर डा. सन्दीप गुलरियालाई बोलाउने निधो गर्यौँ । उहाँले हाम्रो आग्रह मान्नु पनि भयो । हामीले वीरमा अंग प्रत्यारोपण बनाउने योजना बनाउँदा टिचिङ अस्पतालमा पनि अस्ट्रेलियन चिकित्सकलाई बोलाएर प्रत्यारोपण अघि बढाइएको थियो । 

सुरुवातमै दुई सफल प्रत्यारोपण

वीर अस्पतालमा सुरुमा अंग प्रत्यारोपण गर्न डराउने अवस्था थियो । छुट्टै विभाग नभएकाले त्यतिवेला वीरको मुटुको अप्रेसन गर्ने थिएटरबाट प्रत्यारोपण सुरु गर्यौँ । डिसेम्बर २००८ मा पाटन अस्पतालमा काम गर्ने मेरो चिनजानकी एक नर्स दिदीको छोराको मिर्गाैला प्रत्यारोपण गर्यौँ । उहाँले डा. पुकारकै हातबाट छोराको अंग प्रत्यारोपण गराउँछु भन्नु भएकाले सहज भयो । होइन भने त्यतिवेला अंग प्रत्यारोपण गराउँछु भन्नै डराउँथे । नेपालमा अंग प्रत्यरोपण गराउनुहुँदैन भन्ने भाष्य थियो । दिल्लीस्थित अल इन्डिया इन्स्टिच्युट अफ मेडिकल साइन्सका प्रा.डा. सन्दीप गुलेरियाको सहयोगमा उक्त प्रत्यारोपण सफल भयो । त्यही दिन दोस्रो प्रत्यारोपण सुनसरीदेखि आएका एकजना युवाले गराए । दोस्रो प्रत्यारोपणमा पनि डा. गुलेरियाबाटै सहयोग माग्यौँ । किनकि, हामी कुनै अप्रिय घटना नहोस् भन्ने चाहन्थ्यौँ । दोस्रो प्रत्यारोपण पनि मुटु विभागकै अप्रेसन थिएटरमा भयो । डा. गुलरियालाई मैले नजिकबाट सहयोग गरेँ । अन्य चिकित्सकले पनि सघाउनुभयो । यसरी एकपछि अर्को गरेर दुईवटा अप्रेसन एकैदिन सकियो ।

डा. गुलरिया अप्रेसन सकिएको भोलिपल्ट बिहानै फर्किएपछि सबै जिम्मेवारी मेरै काँधमा आयो । मैले दुवै प्रत्यारोपितको ड्युटी गरेँ । बेलायतमा ६ वर्ष प्रत्यारोपणसम्बन्धी अध्ययन र तालिम लिएको र कामको अनुभव हासिल गरेकाले म ढुक्क थिएँ । दुवै बिरामी पाँच दिनमै डिस्चार्ज भए । त्यतिवेला अंग प्रत्यारोपण गर्दा सुरुदेखि अन्तिमसम्मको सबै जिम्मेवारी आफैँ लिनुपर्ने बाध्यता थियो, अहिले धेरै सुधार भइसकेको छ । ती दुवै बिरामी डिस्चार्ज भएपछि वीरमा पत्रकार सम्मेलन गरियो । पत्रकारले बिरामीको नाम सोधे । तर, बेलायतमा काम गर्दा बिरामीको गोपनीयता राख्नुपर्छ भन्ने बुझेकाले नाम खुलाइएन । पत्रकार साथीहरूले चित्त बुझाउनुभएन र विवाद पनि भयो ।

एकै व्यक्तिको दोस्रो प्रत्यारोपण

सन् २०१२ मा एकजना यस्ता व्यक्ति आए, जसले भारत पुगेर मिर्गाैला प्रत्यारोपण गराएका रहेछन् । धादिङका ती व्यक्तिको प्रत्यारोपण गरेको दुई वर्षमै मिर्गाैलाले काम गर्न छाडेछ । उनी बैंकमा काम गर्थे । दुई वर्षमै मिर्गौला बिग्रिएपछि छटपटीमा थिए । पहिलोपटकको प्रत्यारोपणमै भएभरको पैसा सकाएका रहेछन् । दोस्रोपटक प्रत्यारोपण गराउन फेरि भारत जान सक्ने अवस्थामा थिएनन् । यही कारण उनी वीर अस्पताल आइपुगेका रहेछन् । यतिवेलासम्म पनि वीरमा अंग प्रत्यारोपणका निकै कम केस आउँथे । हामी फुर्सदमै हुन्थ्यौँ । महिनाको एक–दुईवटा मात्रै प्रत्यारोपण हुन्थे । मैले बेलायतका काम गर्दा एकै व्यक्तिलाई तीन–चारपटकसम्म मिर्गौला फेरेको छु । वीरमा आएका ती बिरामीको दोस्रोपटकको प्रत्यारोपण मेरो लागि नौलो थिएन । उनको प्रत्यारोपण सफल भयो र १३ वर्षसम्म काम गर्यो ।

प्रत्यारोपित मिर्गाैला शरीरले अस्वीकार गर्दा...

म वीरमै छँदा एकजना खोटाङका शिक्षक मिर्गाैला बिग्रिएर तड्पिँदै आइपुगे । त्यो सन् २००९ तिरकै कुरा हो । त्यो वेला प्रत्यारोपण गरेपछि जाँच्ने विधि, औषधि सेवन, त्यसको मात्रालगायतबारे पनि जाँच गर्न निकै कठिन थियो । बायप्सी जाँचका लागि भारत पठाउनुपर्ने अवस्था थियो । त्यसको रिपोर्ट आउन पनि सात–आठ दिन लाग्थ्यो । मिर्गाैला बिग्रिएर आएका ती शिक्षक २३ वर्षका मात्रै थिए । उनको मिर्गाैला प्रत्यारोपण त भयो तर काम गरेन । शरीरले अस्वीकार गर्यो । त्यसको कन्फर्म गर्न फेरि बायप्सी गर्नुपर्ने भयो । विकल्पमा औषधि त थियो, तर विष निकाल्ने प्रविधि (प्लाज्मा एक्सचेन्ज) हामीसँग थिएन । सुरुमा साधारण औषधि चलायौँ । तर काम गरेन । अनि बायप्सीका लागि भारतमा स्याम्पल पठायौँ । १० दिनपछि रिपोर्ट आयो, जसबाट कडा किसिमको रिजेक्सन भएको थाहा भयो । कडा किसिमको औषधि (एटिजी) चलाएपछि काम गर्यो । बिरामी निको भएर डिस्चार्ज भए ।

चारवटा नसा भएको प्रत्यारोपणको कठिनाइ

सहिद धर्मभक्त अंग प्रत्यारोपण केन्द्रमा एक वर्षअघि एकजना बिरामीको मिर्गौला प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने भयो । ती बिरामीको सिटी स्क्यान बाहिर गरेको रहेछ । निजी अस्पतालमा प्रत्यारोपण नगर्ने भन्दै हामीकहाँ आएका थिए । सिटी स्क्यानको रिपोर्टमा एउटा मात्रै नसा छ भन्ने उल्लेख थियो । तर, अप्रेसन गर्दा चारवटा नसा फेला पर्यो । मसिना चारवटा नसा जोड्न दुई घण्टा लाग्यो । यस्तो केसमा उच्च जोखिम हुने भएकाले निकै तनाव भएको थियो । तर, ती बिरामी ठिक भए र डिस्चार्ज भए । दुई वर्षअघि उपत्यकाकै अन्य कुनै अस्पतालमा यस्तै कम्लिकेसन भएर चिकित्सक भागेकोसमेत घटना सार्वजनिक भएको थियो ।

ब्रेनडेथ भएकाबाट पहिलोपटक मिर्गौला प्रत्यारोपण

वैशाख ०७४ मा चुनाव प्रचारप्रसारमा हिँडेका एक युवाको ब्रेनडेथपछि अंग प्रत्यारोपण गरेका थियौँ । तीनकुनेस्थित कान्तिपुर अस्पतालबाट ब्रेनडेथका व्यक्तिका आफन्तलाई निरन्तर काउन्सिलिङ गर्दा परिवार मञ्जुर भएको थियो । दुईवटा मिर्गाैला दुईजनामा प्रत्यारोपण भयो । यो नै ब्रेनडेथबाट प्राप्त मिर्गाैला प्रत्यारोपणको पहिलो उदाहरण हो । ब्रेनडेथबाट मिर्गाैला प्रत्यारोपण गरिएका १५ वर्षे युवा स्नातक तह पढाइ सकेर स्नातकोत्तर गर्न विदेश जाने तयारीमा छन् भने ३२ वर्षीय वयस्क अहिले पनि स्वस्थ जीवन बिताइरहेका छन् ।

बिरामीले पैसा नतिरेको त्यो घटना...

सन् २०१० तिरकै कुरा हो । चितवनका एक युवाको मिर्गाैला प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने भयो । शिवरात्रिका दिन थियो । सबै कार्यालय बन्द थिए । ती बिरामीको प्रत्यारोपणका लागि पाँच लाखबराबरको औषधि किन्नुपर्ने भयो । बैंक बन्द भएका कारण पैसा निकाल्न सकिएन भन्दै बिरामीका आफन्तले अर्को दिन पैसा दिने भनी उधारोमा फार्मेसीमा औषधि दिलाइदिन भने । मैँ जमानी बसेर फार्मेसीमा भनिदिएँ । ती बिरामीको प्रत्यारोपण भयो । पाँच दिनसम्म पनि उनले त्यो पैसा तिरेनन् । त्यसका लागि अस्पताललाई डिस्जार्च नगर भन्न पनि मिलेन । ती व्यक्ति डिस्चार्ज भएपछि पैसा तिर्न कहिल्यै आएनन् । पछि मैले नै त्यो हिसाब मिलाएँ । कहिलेकाहीँ विश्वास गर्दा पनि झन्झटमा फसेको छु । 

प्रत्यारोपण गरेका पहिलो युवालाई जागिर लगाइदिएँ 

सन् २००८ मै नुवाकोटका १८ वर्षीय एक युवा र उनकी आमा अंग प्रत्यारोपणका लागि वीर अस्पताल आइपुगे । उनीहरू हेर्दै मायालाग्दा देखिन्थे । आमाले मिर्गाैला दिएर युवामा प्रत्यारोपण गरियो । यो अप्रेसनको मैले नै नेतृत्व गरेको थिएँ । तर, प्रत्यारोपणको तीन दिनपछि युवाको खुट्टामा रगत जम्यो । जमेको रगत मिर्गाैलासम्म पुग्यो भने मिर्गाैला नै ड्यामेज होला भनेर निकै डर लागेको थियो । अलि कडा किसिमको औषधि चलाएपछि ठिक भयो । मिर्गौला प्रत्यारोपण गरेका युवालाई पछि एउटा संस्थामा लगेर मैले नै काममा लगाइदिएँ । नियमित औषधि खानुपर्ने भएकाले सहज होस् भनेर काममा लगाइदिएको हुँ ।

प्रत्यारोपणपश्चात् निरन्तर रक्तस्राव भएपछि...

सुरुवाती चरणमा केन्द्रमा गरिएका केही प्रत्यारोपणपछि पनि पाँच–६ घण्टासम्म रक्तस्राव हुने गर्थ्यो । एक रात कहाँनेर गडबड भयो होला भनेर मैले रातभरि सोेचेँ । सोचेकोजस्तै रगत पातलो गर्ने औषधिमा समस्या भएको रहेछ । थोरै मात्रामा दिनुपर्ने औषधि अत्यधिक मात्रामा दिएपछि समस्या भएको रहेछ । औषधिको मात्रा मिलाउनेबित्तिकै समस्याको सामाधान भयो । बिरामी डिस्चार्ज भएर गए । यो अनुभवबाट हरेक तहको व्यवस्थापन त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने सिद्ध भयो । 

ब्रेनडेथको मिर्गाैला र कलेजो एकै व्यक्तिमा प्रत्यारोपण 

हालै हामीले एउटा नयाँ रेकर्ड बनाएका छौँ । सडक दुर्घटनामा परी ब्रेनडेथ भएका १८ वर्षीय युवाको परिवारसँग अंगदानका लागि मञ्जुरी गराउन निकैबेरको अनुरोधपछि सम्भव भयो । देशमै पहिलोपटक मस्तिष्क मृत (ब्रेनडेथ) व्यक्तिबाट प्राप्त मिर्गाैला र कलेजो एकै व्यक्तिमा प्रत्यारोपण गर्न करिब २० घण्टा लागेको थियो । यस्तो उदाहरण संसारमै बिरलै पाइन्छ । हेटौँडाका ५० वर्षीय शिव महर्जनले कलेजो र मिर्गौला पाए भने अर्की एक ४२ वर्षीया महिलाले मिर्गौला पाइन् । जटिल प्रक्रिया, अनगिन्ती परीक्षण र निरन्तर चिकित्सकीय निगरानीपछि मात्र प्रत्यारोपण सफल भएको हो । देशकै पहिलो मस्तिस्क मृत्यु भएको व्यक्तिबाट प्राप्त मिर्गाैला प्रत्यारोपण २८ वैशाख ०७४ र मस्तिस्क मृत्यु भएको व्यक्तिबाट प्राप्त कलेजो कात्तिक ०७५ मा प्रत्यारोपण गरिएको थियो । 

गैरनातेदारबिच आपसी अंग साटासाटबाट प्रत्यारोपण 

प्रत्यारोपण ऐन संशोधन ०७२ मा कुनै नातेदारबाट अंग लिन–दिन खोज्दा ‘म्याचिङ’ भएन भने त्यस्तै समस्या भएको अर्को परिवारसँग लिन–दिन सकिने भयो । नाता नपर्ने गैरनातेदारबिच पनि साटासाट गरेर अंगदान र प्रत्यारोपण गर्ने व्यवस्था भएपश्चात् देशकै पहिलो पियर एक्सचेन्ज मिर्गाैला प्रत्यारोपण १२ साउन ०७३ मा गरियो । हालसम्म ५२ जोडी गैरनातेदारले अंग साटासाट गरी मिर्गौला प्रत्यारोपण गराइसकेका छन् ।

कानुनमा झमेलै झमेला 

सुरुवातदेखि नै अंग प्रत्यारोपणमा कानुनी समस्या र झमेला थियो । कानुन संशोधन गर्न सबैसँग हारगुहार गर्दागर्दा आठ वर्ष लाग्यो । सबै सांसद तथा नीति निर्माण तहका व्यक्तिलाई एक–एक गरी भेटेर विभिन्न अंग प्रत्यारोपण तथा ब्रेन डेथबाट अंग प्रत्यारोपणबारे जानकारी गराएँ । कानुन निर्माणमा सहयोग गरिदिन अनुरोध गरेँ ।

सरकारीमा प्रत्यारोपण भएको देख्न नसक्नेहरू 

नेपाल फर्किंदा यहाँको राजनीतिक अवस्था निकै अस्तव्यस्त थियो । देश द्वन्द्वको चपेटामा थियो । १८ घण्टा लोडसेडिङ र बन्द हडतालको हैरानी थियो । खानेपानी र बाटोघाटोको उस्तै दुरवस्था थियो । त्यस्तो अवस्थामा पनि नेपालमै काम गर्नुपर्छ, मैले सिकेको र पढेको विज्ञतालाई यहीँ प्रयोग गर्नुपर्छ, नेपालीको ज्यान बचाउनुपर्छ भन्ने निधोसहित नेपाल फर्किएँ । तर, कतिपयले नेपाल फर्केपछि बेलायतमा काम नपाएर आएछ, सिक्न त आएको होला भन्ने जस्तो प्रश्न गर्थे । यहाँ फर्किएकोमा मलाई कहिल्यै कुनै पछुतो लागेन । त्यतिवेला नेपालमा अंग प्रत्यारोपण भएको देख्न नचाहने, त्यसमा पनि सरकारी अस्पतालमा सुरु हुन दिनैहुँदैन भन्ने स्वार्थी समूह पनि थिए । तर, मलाई लाग्यो, अंग प्रत्यारोपण सेवा त सरकारीमा पो हुनुपर्छ, यहाँ भयो भने सर्वसाधारणको बलबुताले भ्याउँछ । 

प्रत्यारोपण ९९ प्रतिशत सफल 

संसारका मै हुँ भन्ने देशमा जस्तै हाम्रोमा पनि अंग प्रत्यारोपण सफल छ । हामीकहाँ प्रत्यारोपण इतिहास ९९ प्रतिशत सफल छ । केन्द्रमा सन् २०१३ देखि अंग प्रत्यारोपण सुरु भयो । सुरुवाती केसमा वीरकै टिम ल्याएर काम गरेँ । त्यसपछि यहीँको टिम पोख्त हुँदै गयो । यही क्षेत्रमा अहोरात्र खटिँदा म बिरामीसँग नजिक भएँ । चिनजान बढ्यो । मेरो अंग प्रत्यारोपण गर्ने यही रहेछ भन्ने धेरैलाई भयो । त्यसले मलाई स्थापित हुन मद्दत पुग्यो । अंग प्रत्यारोपणसम्बन्धी हाम्रा धेरै पूर्वाधार विकास र विस्तार गर्न बाँकी छ । 

यसरी सफल भएको थियो कलेजो प्रत्यारोपण 

कलेजो प्रत्यारोपणबाटै मैले बेलायतमा तालिम सुरु गरेको थिएँ । त्यहाँ बे्रनडेथसम्बन्धी धेरै काम हुन्थ्यो । नेपालमा पनि ब्रेन डेथबाट कसरी अंग प्रत्यारोपण गर्ने भन्ने भइरहेको थियो । तर, गर्दै जाँदा सम्भव पनि हुने रहेछ भन्ने लाग्यो । नेपाल फर्किएपछि मिर्गौला प्रत्यारोपण बढी गरियो । तर, कलेजो प्रत्यारोपण पनि गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने लागिराखेको थियो । मिर्गाैला प्रत्यारोपण स्थापित भएपछि कलेजोमा पनि अब अब्बल हुनुपर्छ भन्ने लागेर काम थालेँ ।

सन् २०१६ मा मैले कलेजो प्रत्यारोपण गर्ने भनेर सबैजसो उपकरण किनेँ । सन् २०१६ मै कलेजो प्रत्यारोपणसम्बन्धी सिंगापुरमा एउटा कन्फेरेन्स थियो । त्यहाँ पनि गएँ । यही क्रममा दक्षिण कोरियाका सर्जन डा. डेबिट क्वानसँग भेट भयो । उनले नेपालमा कलेजो प्रत्यारोपणबारे मलाई सोधे । नेपालमा अझै सुरु हुन सकेको छैन, तपाईंले सहयोग गर्ने भए थाल्छौँ भनेँ । उनले सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाए । त्यतिवेला स्वास्थ्यमन्त्री गगन थापा हुनुहुन्थ्यो । कलेजो प्रत्यारोपणबारे कानुन बनाउनेबारे पहल भइरहेको थियो । सर्जन क्वानको टिम कलेजो प्रत्यारोपणका लागि सहयोग गर्न आउँदै थियो । तर, यता मन्त्रिपरिषद्बाट नियामावली, कार्यविधि र मापदण्डसम्बन्धी कुनै निर्णय हुन सकेको थिएन । पटक–पटक पहल गर्दागर्दा क्वानको टिम आउनुभन्दा दुई दिनअघि मात्रै कानुन बन्यो । त्यसपछि कलेजो प्रत्यारोपणको बाटो खुल्यो । कलेजो प्रत्यारोपणको पहिलो सर्जनको रूपमा मैले लाइसेन्स लिएँ । क्वानको टिम आएपछि भक्तपुर सूर्यविनायकका एक युवामा कलेजो प्रत्यारोपण भयो । उक्त प्रत्यारोपण सफल भयो । प्रत्यारोपणको दोस्रो दिन सर्जन डा. क्वानको टिम स्वदेश फर्कियो । त्यो टिम गएपछि कलेजो प्रत्यारोपण गरेका बिरामीको रगतको प्रवाहमा समस्या देखियो । विदेशी सहयोगमा भएको पहिलो कलेजो प्रत्यारोपण असफल होला भन्ने निकै डर भयो । त्यतिवेला हामीसँग सिटी स्क्यान थिएन । नजिकैको क्यान्सर अस्पतालमा लगेर सिटी स्क्यान गरायौँ । रगतको नसा (आर्टरी) मा रगत जमेको देखियो । कलेजो प्रत्यारोपणमा यो सबैभन्दा गम्भीर जटिलता हो । सर्जन क्वानलाई यसबारे जानकारी गराएँ । उनले आउँछु समेत भने, तर नआउनुस् हामीलाई गाइड गर्नुस् भन्यौँ । मुटुको शल्यचिकित्सक डा. मोहनदेव भण्डारी र मेरो प्रयासमा रगतको नसा सफा गरेपछि बिरामी ठिक भएर डिस्चार्ज भए ।

सन् २०१७ मा ब्रेन डेथबाट आएको कलेजो प्रत्यारोपण आफैँले लिड गरे । बेलायतमा सिकेको एउटा मुख्य विषय ब्रेन डेथबाट प्रत्यारोपण पनि हो । एउटा ब्रेन डेथबाट आठवटा अंग प्राप्त हुन्छ । त्यसका लागि नेपालमा अंग लिने–दिनेमा जनचेतना फैलाउन आवश्यक छ । जनशक्ति र पूर्वाधार बलियो बनाउनुपर्छ । अंग निकाल्ने, राख्ने, औषधि चलाउने, काउन्सिलिङ गर्ने, सर्जरी गर्ने, केयर गर्ने, हरेक विभाग फरक–फरक हुन्छ । तर विडम्बना, अंगदाताको परिवारलाई बुझाउनेदेखि, कानुन बनाउने र प्रत्यारोपण गर्नेसम्ममा डाक्टरले नै अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने अवस्था छ ।  

कानुन संशोधनको कसरत 

मानव अंग प्रत्यारोपणसम्बन्धी ऐन ०५५ सालमै बनेको थियो । तर, त्यसमा धेरै सीमितता थिए । प्रत्यारोपण सेवा सञ्चालन गर्दै जाँदा कानुनी प्रावधान संशोधनको खाँचो झन् बढेको महसुस गर्दै गयौँ । मुख्यतः मिर्गौला प्रत्यारोपणमा अंगदाताको दायरा अत्यन्तै साँघुरो थियो । जम्मा १०–१२ जना नातेदारले मात्रै अंगदान गर्न पाउँथे । कानुनबमोजिमको नाताबाट मिर्गौला पाउन सकिएन भन्ने गुनासो बिरामीबाट धेरै आइरहेको थियो । अरू मुलुकले अभ्यास गरिरहेको ‘पेयर्ड एक्सचेन्ज’को व्यवस्था नेपालमा थिएन । त्यो भनेको कुनै परिवारमा एक सदस्यले अर्को सदस्यलाई मिर्गौला दिन खोज्दा ‘म्याचिङ’ भएन भने त्यस्तै समस्या भएको अर्को परिवारसँग लिन–दिन सकिने प्रावधान हो । यसले दाता नपाउने समस्यालाई केही हदसम्म टार्छ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा मस्तिष्क मत्यु (ब्रेन डेथ) भएको व्यक्तिबाट अंग निकालेर प्रत्यारोपण गर्नु हो । नेपालमा सडक दुर्घटनाबाट धेरैको मस्तिष्क मृत्यु हुने गर्छ । म बेलायतबाट फर्केदेखि नै ब्रेन डेथ व्यक्तिको अंगदानका विषयमा निरन्तर वकालत गरिरहेको थिएँ । विदेशबाट विज्ञ बोलाएर पनि कार्यशाला गोष्ठी गर्दै आएको थिएँ । त्यत्तिकै खेर जाने अंग अर्को कुनै व्यक्तिको ज्यान बचाउन उपयोग होस् भन्नेमा मेरो जोड हुन्थ्यो । तर, त्यस्तो अंग दान र प्रत्यारोपणका लागि कानुनी व्यवस्था थिएन ।

मैले कानुन संशोधनको आवश्यकताका विषयमा स्वास्थ्यमन्त्री र सचिवसँग कुरा राखेँ । उहाँहरूकै पहलकदमीमा प्रस्ताव मन्त्रिपरिषद् पुग्यो र ऐन संशोधन विधेयकको मस्यौदा गर्न सैद्धान्तिक स्वीकृति मिल्यो । त्यसपछि स्वास्थ्य सचिव डा. प्रवीण मिश्रले मस्यौदा समिति बनाएर काम अघि बढाउने जानकारी दिँदै त्यसमा मुख्य भूमिका निर्वाह गर्न मलाई भन्नुभयो । यो सन् २०१३ तिरको कुरा हो । समितिले छलफलमा स्वास्थ्य मन्त्रालयलाई बोलाएको वेला म पनि गएँ । बैठकमा एक सांसदले ‘डाक्टर साब, कार्यकर्ताले पनि अंगदान गर्ने प्रावधान राख्नुपर्यो, यहाँ भएका नाताभन्दा त हाम्रा कार्यकर्ता नजिक हुन्छन् भन्नुभयो । उहाँले व्यंग्य गरेको हो कि साँच्चै भन्नुभएको हो, मैले ठम्याउन सकिनँ । मैले माननीयज्यू, त्यसो नभनौँ । कार्यकर्ताबाट अंग दिने व्यवस्था गर्यो भने कुनै बन्धन रहँदैन । सबै नेपालीको कोही न कोहीको कार्यकर्ता हुन्छन् । यसले अंग बेचबिखन हुन्छ र देशकै शिर निहुरिने उत्तर दिएँ ।

विधेयक संसद्मा करिब दुई वर्ष रुमल्लियो । यसबिच म विभिन्न छलफल, अन्तरक्रिया र प्रशासनिक कामका लागि करिब ५० पटकजति संसद् भवन धाएँ होला । कतिपय सांसदलाई त घरमै गएर पनि भेटेँ । प्रशासनिक काममा तत्कालीन लेखा समिति सचिव सोमबहादुर थापाले निकै सहयोग गर्नुभयो । उहाँ आफैँ मिर्गौला प्रत्यारोपण गरेका व्यक्ति हुनुहुन्छ । ‘तपाईंसँगै प्रत्यारोपण गर्न भक्तपुर गएको थिएँ, भेट नभएपछि मैले कोलकाता गएर प्रत्यारोपण गराएँ,’ उहाँ भन्नुहुन्थ्यो । व्यवस्थापिका संसद्भित्रका प्रक्रियागत चरण पार गरेर विधेयकले बल्ल सन् २०१५ मा ऐनको रूप लियो । यसले ५२ नाताभित्रबाट अंगदान गर्ने बाटो खुलायो ।

नि:शुल्क प्रत्यारोपण र डायलाइसिस 

मिर्गौला उपचार अत्यन्तै महँगो सेवा हो । अधिकांश नेपालीको पहुँचभन्दा बाहिर रहेकाले नि:शुल्क उपचारको व्यवस्था गर्न सरकारको ध्यानाकर्षण गर्ने तथा बिरामीलाई हडताल गर्नसम्म साथ नदिएको पनि होइन । फलस्वरूप विभिन्न कालखण्डका सरकारबाट पहिला डाइलाइसिस आंशिक नि:शुल्क, पछि पूर्ण नि:शुल्क तथा मिर्गौला प्रत्यारोपणसमेत पूर्ण रूपमा नि:शुल्क भएको अवस्था छ । अब यी सेवा देशभर विस्तार गरी सबैको पहुँचभित्र ल्याउन प्रयास भइरहेको छ । 

र आजसम्म आइपुग्दा... 

नेपाल सरकार, स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयको सहिद धर्मभक्त राष्ट्रिय प्रत्यारोपण केन्द्र भक्तपुरबाट प्रशिक्षित जनशक्तिबाट देशभरका कुनाकाप्चामा समेत डायलाइसिस सेवा विस्तार भई १०० भन्दा बढी केन्द्रबाट सेवा प्रवाह भइरहेको छ । मिर्गाैला प्रत्यारोपण सेवा सात प्रदेशमध्ये चारवटामा उपलब्ध छ । बाँकी तीन प्रदेशमा पनि प्रत्यारोपण सेवा विस्तार गर्ने तयारी छ । स्थापनाको १३ वर्ष पुग्दानपुग्दै यस केन्द्रले देशकै दुईतिहाइ अर्थात् एक हजार ४३४ जनाको मिर्गाैला र ३४ जनाको कलेजो प्रत्यारोपण गरिसकेको छ । केन्द्रमा उपचाररत मिर्गाैला फेल भएका रोगीहरू डायलाइसिसबाट ९३ प्रतिशत तथा प्रत्यारोपणबाट ९८ प्रतिशत बाँचिरहेका छन् । तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा र उहाँको मन्त्रिपरिषद्का सम्पूर्ण सदस्यहरू तथा पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डलगायत दुई हजार ६ सयभन्दा बढीले मृत्युपश्चात् अंगदानको घोषणा गरिसक्नुभएको छ । अंगदान तथा प्रत्यारोपण अभियानमा यस केन्द्र तथा केन्द्रका कर्मचारीको योगदान अतुलनीय छ ।

सुझावित समाचार