अमेरिकी विदेश नीतिमा हालको परिवर्तनले विश्वमा अमेरिकाको भूमिकाको महत्वपूर्ण पुनः मूल्यांकनलाई प्रतिबिम्बत गर्छ । परिवर्तित अमेरिकी विदेश नीति आफैँमा विवादपूर्ण भए पनि उसका साझेदारले ठुलो क्षेत्रीय जिम्मेवारी बताउने गर्छन् । ट्रम्प प्रशासनको ‘अमेरिका पहिलो’ सिद्धान्तअन्तर्गत सुरु भएको र नाटकीय रूपमा विकसित हुँदै गएको यो रूपान्तरणले अन्तर्राष्ट्रिय भूराजनीति, गठबन्धन संरचना र विश्वव्यापी स्थिरतामा गहिरो प्रभाव पार्छ । संयुक्त राज्य अमेरिकाले आफ्नो रणनीतिक प्राथमिकतालाई पुनः परिभाषित गर्दै जाँदा चीनलगायत अन्य राष्ट्र आफ्नै विदेश नीति र विश्वव्यापी स्थितिको पुनर्मूल्यांकन गर्न बाध्य छन् । ट्रम्प युगमा प्रमुख निर्णयहरूले बहुपक्षीय सहयोगभन्दा अमेरिकी हितलाई प्राथमिकता दिने लेनदेन दृष्टिकोणलाई जोड दिएको छ । यी कार्यले विश्वव्यापी संस्थाप्रति व्यापक शंका र परम्परागत गठबन्धन फलदायी हुुनुको सट्टा बोझिलो भएको विश्वासलाई प्रतिबिम्बित गरेका छन् ।
ट्रम्प प्रशासनले बाइडेनका केही बयानबाजीलाई कम गर्दै साझेदारसँगको दायित्वलाई पुनर्विचार गर्ने प्रवृत्तिलाई धेरै हदसम्म निरन्तरता दिएको छ । यो परिवर्तन अमेरिकी शक्तिको सीमाको मान्यताबाट प्रेरित छ । यद्यपि, यसले पश्चिमा प्रभावशाली विश्वव्यापी प्रणालीको समर्थकको रूपमा अमेरिकाको परम्परागत भूमिकाबाट पछि हट्ने संकेत पनि गर्छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको भविष्यबारे प्रश्न उठाउँछ । इतिहासले देखाउँछ कि विश्वव्यापी शक्ति गतिशीलतामा संक्रमणले प्रायः अस्थिरता निम्त्याउँछ । उदाहरणका लागि युरोपमा नाटोभित्र ठुलो बोझ बाँडफाँड गरिनुपर्ने अमेरिकी जोडबलले ट्रान्सएट्लान्टिक सम्बन्धलाई तनावपूर्ण बनाएको छ र युरोपेली सहयोगीले सुरक्षा सुनिश्चितकर्ताको रूपमा अमेरिकाको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाएका छन् ।
यस परिवर्तनशील परिदृश्यमा चीनको दृष्टिकोण रणनीतिक व्यावहारिकता र यसको प्राचीन परम्परामा आधारित दार्शनिक सिद्धान्तहरूको संयोजनले आकार दिएको छ । तियानसिया (सबै स्वर्गमुनि)को अवधारणाले एक सामञ्जस्यपूर्ण विश्व–व्यवस्थाको परिकल्पना गर्छ, जहाँ राज्यहरू साझा नैतिक ढाँचाअन्तर्गत सहअस्तित्वमा रहन्छन् । यो विश्व दृष्टिकोणले स्थिरता र पारस्परिक सम्मानलाई जोड दिन्छ, जुन अमेरिकाको लेनदेन र प्रायः टकरावको दृष्टिकोणसँग तीव्र रूपमा भिन्न छ । कन्फ्युसियन मूल्य–मान्यताले चीनको कूटनीतिलाई थप जानकारी दिन्छ, नैतिक नेतृत्व, परोपकार र राज्यबिचको सद्गुण सम्बन्धमा जोड दिन्छ । व्यवहारमा, यो जबर्जस्तीभन्दा संवाद र सहयोगका लागि प्राथमिकतामा रूपान्तरण भएको छ । उदाहरणका लागि युक्रेन द्वन्द्वमा चीनले अमेरिकाको अधिक हस्तक्षेपकारी अडानविपरीत शान्तिपूर्ण वार्ताको वकालत गर्दै र बाह्य हस्तक्षेपको विरोध गर्दै एक अद्वितीय अडान कायम राखेको छ ।
आर्थिक रूपमा चीनले आफ्नो विश्वव्यापी संलग्नतालाई गहिरो बनाएर अमेरिकी संरक्षणवाद र रणनीतिक नियन्त्रणको प्रतिक्रिया दिएको छ । बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बिआरआई) र एसियाली पूर्वाधार लगानी बैंक (एआइआइबी)जस्ता पहलले चीनको व्यापार सम्बन्धलाई विविधीकरण गर्ने र पश्चिमी बजारमा यसको निर्भरता कम गर्ने लक्ष्य राखेको छ । यी प्रयासले चीनको आर्थिक लचिलोपनलाई मात्र बलियो बनाउँदैनन्, बरु यसलाई अझ समतामूलक विश्वव्यापी आर्थिक व्यवस्थालाई आकार दिन एक प्रमुख खेलाडीको रूपमा पनि उभ्याउँछ । साथै, चीनले आफ्नो रणनीतिक स्वायत्तता कायम राखिरहेको छ र विविध विदेश नीति अपनाउँदै छ । यो दृष्टिकोणले चीनको दीर्घकालीन दृष्टिकोणलाई प्रतिबिम्बित गर्छ, जहाँ यसले ठुला शक्ति प्रतिद्वन्द्वितामा फसेर आफ्नो प्रभाव जमाउन सक्छ ।
परम्परागत अमेरिकी सहयोगीहरूको रूपमा युरोप र जापान जटिल र अनिश्चित परिदृश्यमा अगाडि बढ्दै छन् । ठुलो बोझ बाँडफाँडका लागि अमेरिकी मागले आन्तरिक रूपमा विभाजित र आर्थिक चुनौतीसँग जुधिरहेका युरोपेली राष्ट्रमा चिन्ता सिर्जना गरेको छ । म्युनिख सुरक्षा सम्मेलनमा अमेरिकी उपराष्ट्रपति भान्सको हालैको टिप्पणी (भान्सले युरोपेली शासनको आलोचना गर्नुका साथै अमेरिकी सुरक्षाको मूल्यमाथि प्रश्न उठाए)ले ट्रान्सएट्लान्टिक सम्बन्धलाई अझ तनावपूर्ण बनाएको छ । यसैबिच, जापानले चीनसँगको आर्थिक सम्बन्धविरुद्ध अमेरिकासँगको आफ्नो गठबन्धनलाई सन्तुलनमा राख्ने नाजुक कार्यको सामना गरिरहेको छ । चीनबाट आर्थिक रूपमा अलग पार्ने अमेरिकी दबाबले जापानको लागि महत्वपूर्ण चुनौती खडा गरेको छ । जापान चिनियाँ बजार र आपूर्ति शृंखलामा अमेरिकामाथि धेरै निर्भर छ । फलस्वरूप, जापानले आफ्नो साझेदारीलाई विविधीकरण गर्न र क्षेत्रीय कूटनीतिमा थप सक्रिय भूमिका खेल्न खोजिरहेको छ ।
निष्कर्षमा, अमेरिकी विदेश नीतिको रूपान्तरणले विश्वव्यापी भूराजनीतिमा महत्वपूर्ण प्रभाव पार्छ । यसले बहुध्रुवीय विश्वको अनुकूलनलाई प्रतिबिम्बित गरे पनि क्षेत्रीय अस्थिरतादेखि बहुपक्षीय संस्थामा क्षयीकरणसम्मका जोखिम निम्त्याउँछ । चीनका लागि यो परिवर्तनले चुनौती र अवसर दुवै प्रस्तुत गर्छ । आफ्नो दार्शनिक परम्परा र रणनीतिक व्यावहारिकतालाई आत्मसात् गरी चीनले आफूलाई स्थिरीकरण गर्ने शक्ति र अझ समतामूलक विश्वव्यापी व्यवस्थाको विजेताको रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ । अमेरिकाले आफ्नो भूमिकालाई पुनः परिभाषित गर्दै जाँदा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको भविष्य प्रमुख शक्तिहरूको यो जटिल परिदृश्यलाई दूरदर्शिता र बुद्धिमत्ताका साथ अगाडि बढाउने क्षमतामा निर्भर हुनेछ । स्थिर र सामञ्जस्यपूर्ण विश्वव्यापी व्यवस्था सुनिश्चित गर्न संवाद, सहयोग र पारस्परिक सम्मानका सिद्धान्त आवश्यक हुनेछन् । अनिश्चितताको यस युगमा प्रमुख खेलाडीले गरेका छनोटले आगामी दर्शकका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको मार्गलाई आकार दिनेछन् । विश्व आफ्नो भूराजनीतिक कथामा एक नयाँ अध्यायमा प्रवेश गर्दै छ, जसले सावधानीपूर्वक मार्ग पहिचान गर्दै साझा समृद्धि र शान्तिका लागि प्रतिबद्धता व्यक्त गर्छ ।
– चाइना डेलीबाट
