हानियेको हत्याले युद्ध भड्काउन सक्छ मध्यपूर्वमा

बिहिबार, १७ साउन, २०८१
डिजिटल संस्करण

हानियेको मृत्युले ठूलो आक्रोश निम्त्याउने सम्भावना भएकाले इरानले इजरायलविरुद्ध हमासमार्फत तुरुन्त बदला लिन सक्छ

प्यालेस्टिनी लडाकु समूह हमासले आफ्ना शीर्ष राजनीतिक नेता इस्माइल हानियेको तेहरानस्थित निवासमा हत्या भएको जनाएको छ । हमासले हत्याका लागि इजरायल जिम्मेवार रहेको बताएको छ । हमासका अनुसार इरानका नयाँ राष्ट्रपतिको पदबहाली समारोहमा भाग लिएपछि तेहरानस्थित उनको निवासमा जायनिस्ट (उग्र–यहुदी राष्ट्रवादी एवं सर्वोच्चतावादी) को हवाई आक्रमण’ भएको हो । इरानले हानियेको हत्या कसरी भयो भन्नेबारे अहिलेसम्म कुनै विवरण दिएको छैन । तर, अनुसन्धान भइरहेको बताएको छ । गाजामा युद्ध रोकिने कुनै संकेत नदेखिएको र पूरै मध्यपूर्व तरबारको धारमा अडिएको अवस्थामा यो हत्याले बृहत् क्षेत्रीय युद्ध भड्काउन सक्ने आशंका गरिएको छ ।

को हुन् इस्माइल हानिये ? : कतारको दोहामा बसोवास गरिरहेका हानिये हमासका सबैभन्दा वरिष्ठ राजनीतिक नेता हुन् । गाजा युद्धमा अमेरिका, इजिप्ट र कतारको मध्यस्थतामा इजरायलसँग युद्धविराम वार्तामा बस्ने उनी वरिष्ठ हमास नेता थिए । हत्यापछि स्वभावतः यी वार्ता निष्क्रिय हुनेछन् । उसो त इजरायलले अहिलेसम्म उनको हत्याको जिम्मेवारी लिएको छैन र इजरायलले गुप्तचरी कारबाहीका लागि कहिल्यै जिम्मेवारी लिने गरेको पनि छैन । तर, हत्या इजरायली पक्षले नै गरेको देखिन्छ, किनभने हमासका प्रभावशाली नेता हानिये लामो समयदेखि इजरायली लक्ष्यको सूचीमा थिए । 

अचम्मको कुरा के छ भने यो हत्या कहाँ र कसरी गरियो ? हानिये इरानका नयाँ राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानको शपथ ग्रहण समारोहमा सहभागी हुन तेहरान पुगेका थिए । वास्तविक विवरण अझै पनि अस्पष्ट छ, तर हानिये आफ्नो एक अंगरक्षकका साथ निवास गरिरहेको भवनमा भएको विस्फोटमा मारिएका थिए भन्ने देखिन्छ । इरानको इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर (आइआरजिसी) ले हत्याको अनुसन्धान गरिरहेको छ ।

हत्याले बृहत् क्षेत्रीय युद्ध भड्काउने सम्भावना :  हाल दुई महत्वपूर्ण मुद्दा छन्, जसमाथि आगामी घन्टा र दिनमा विस्तृत रूपमा छानबिन हुनेछ । पहिलो इजरायल हानियेको हत्याका लागि जिम्मेवार छ भनेर मान्ने हो भने यसले इरानले बदला लिने कि नलिने भन्ने प्रश्न खडा गर्छ, किनभने हानियेको मृत्यु हुँदा उनी इरानी संरक्षणमा थिए । उनको मृत्युले इरानमा ठूलो आक्रोश निम्त्याउने सम्भावना छ । नतिजा इरानले इजरायलविरुद्ध हमासको माध्यमबाट तुरुन्त बदला लिन सक्छ । यसले बढ्दो तनाव र क्षेत्रीय अस्थिरताको सम्भावनामाथि जोड दिन्छ, किनभने इरानको प्रतिक्रियाले व्यापक भूराजनीतिक परिदृश्यलाई प्रभाव पार्न सक्छ । इरान र इजरायलबीच लामो समयदेखि तनाव रहँदै आएको छ । अप्रिलमा इरानले सिरियाको दमास्कसस्थित इरानी वाणिज्य दूतावासमा गरेको आक्रमणको बदलास्वरूप इजरायलमा तीन सयभन्दा बढी क्षेप्यास्त्र र ड्रोन प्रहार गरेको थियो । इजरायलले वाणिज्य दूतावासमा गरेको आक्रमणमा कैयौँ वरिष्ठ आइआरजिसी नेता मारिएका थिए ।

हानियेमाथि भएको आक्रमणले इजरायलको हाल इरानमा रहेको उल्लेखनीय गुप्तचरी र परिचालन पहुँचको संकेत गर्छ । हालैका वर्षमा आणविक कार्यक्रममा काम गर्ने इरानी वैज्ञानिकको शृंखलाबद्ध रूपमा हत्या भइरहेको छ । यी हत्यामा आणविक कार्यक्रमका ‘जनक’ भनेर चिनिने मोहसेन फख्रिजादेह पनि पर्छन् । उनको हत्या सन् २०२० मा परिष्कृत रिमोट–कन्ट्रोल मेसिनगनबाट गरिएको थियो ।

यद्यपि उपलब्ध जानकारीका आधारमा इरानमा अझै पनि धेरै हमास जीवितै छन् । तिनीहरू इजरायलको लक्ष्यको सूचीमा छन् । यी नेता हमास संगठनभित्रका प्रमुख व्यक्तित्व हुन् र यिनको निरन्तरको उपस्थिति इजरायली सुरक्षा बलका लागि चुनौती बनेको छ । गाजाका राजनीतिक नेता याह्या सिनवारले अझै पनि इरानबाट विद्रोहका कारबाहीको निर्देशन दिइरहेका छन् । यही जुलाईमा इजरायलले एक आक्रमण गरेको थियो, जहाँ भूमिगत सैन्य नेता मोहम्मद देफ मारिएको विश्वास गरिएको थियो । यद्यपि हमासले यसलाई स्वीकार गरेको छैन र देफ यसअघि पनि धेरै हत्या प्रयासबाट बाँच्न सफल भएका छन् ।

दोस्रो ठूलो प्रश्न के हो भने लेबनानमा आधारित हेजबुल्लाहले इरानका लागि इजरायलमा आक्रमण गर्न सक्छ । हानिये हत्या दक्षिणी बेरुतमा इजरायली हवाई आक्रमणको केही घन्टापछि भएको थियो, जसमा इजरायली अधिकारीले वरिष्ठ हेजबुल्लाह कमान्डर फुआद सुक्र मारिएको विश्वास गर्छन् । 

यदि इरानले बदला लिने हो भने उसले लेबनानबाट हेजबुल्लाहमार्फत लिन सक्छ । हेजबुल्लाहको एक प्रमुख क्षेप्यास्त्र ब्यारेजले छोटो अवधिमा ठूलो मात्रामा रकेट प्रक्षेपण गरेर इजरायलको आइरन डोम क्षेप्यास्त्र प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सम्भावित रूपमा पराजित गर्न सक्छ । स्मरण रहोस्, आइरन डोम छोटो दूरीका खतरालाई रोक्न र नष्ट गर्न निर्माण गरिएको हो । तर, उच्च–घनत्वको आक्रमणको सामना गर्दा यसको प्रभावकारितामा चुक हुन सक्छ ।

इरानसँग सिरिया र इराकमा सिया लडाकु समूहसहित अन्य सहयोगी पनि छन् । यसबाहेक यमनका हुथी, जसले गत साता तेलअभिभमा ड्रोन हमला सुरु गरिसकेका छन् (पछि इजरायलले तुरन्तै प्रत्याक्रमण गरेको थियो), ती पनि इरानका सहयोगीमध्ये एक हुन् । सहयोगीको यो सञ्जालले इरानलाई क्षेत्रीय गतिशीलतालाई प्रभाव पार्न र सम्भावित रूपमा द्वन्द्व बढाउन विभिन्न रणनीतिक विकल्प प्रदान गर्छ ।

थप जानकारी नआएसम्म अहिले नै के हुन्छ, भन्न गाह्रो छ । तर, हानियेको हत्याले गाजा युद्ध र सम्भवतः मध्यपूर्वमा व्यापक युद्ध भड्काउने सम्भावना छ ।

(पारमेटर अस्ट्रेलियन नेसनल विश्वविद्यालयका सेन्टर फर अरब एन्ड इस्लामिक स्टडिजका शोधार्थी हुन्) 
द कन्भर्सेसनबाट

सुझावित समाचार