कृत्रिम बौद्धिकताको (एआई) तीव्र विकासले कामको परम्परागत धारणालाई मात्र धक्का दिएको छैन, मानव पहिचानको सारतत्वलाई समेत परिवर्तन गरिरहेको छ । अघिल्ला प्रविधिक विकासले मानव व्यवहार र अवस्थालाई परिवर्तन गरेका थिए, एआईले चाहिँ राज्यको प्रकृति र भूमिकाका साथै व्यक्तिको मूलभूत सामाजिक एवं राजनीतिक विश्वासलाई समेत आधारभूत रूपले नै नयाँ आकार दिँदै छ ।
उन्नाइसौँ शताब्दीको औद्योगिक क्रान्तिमा यन्त्रशक्तिले मानव एवं पशुशक्तिलाई प्रतिस्थापन गर्यो र यान्त्रिक शक्ति भौतिक पूर्वाधार, औद्योगिक तथा उपभोग्य वस्तुहरूको उत्पादनमा प्रयोग हुन थाल्यो । बीसौँ शताब्दीमा औद्योगिक क्रान्ति परिपक्व हुँदै जाँदा कडा शारीरिक श्रम एकाध पेसा वा व्यवसायमा मात्रै सीमित हुन पुग्यो । पूर्व–औद्योगिक युगका कामको झल्को पाउन अहिले छाना लगाउने कामलाई हेर्न सकिन्छ । यो काममा आज पनि कडा शारीरिक मिहिनेतसहित विभिन्न आसनमा बसेर थकित हुने गरी श्रम गर्नुपर्छ । एक्काइसौँ शताब्दीमा श्रमप्रधान कामको अनुभव यस्तै एकाध पेसाले मात्र देखिन्छ ।
बीसौँ शताब्दीको सुरुवातका अटोमोबाइलका कामदारहरू मरिमरी आफ्ना औजार चलाइरहेका हुन्थे । ती गह्रौँ वस्तु उचाल्थे र ठूलो बलको प्रयोग गर्थे । एक्काइसौँ शताब्दीका तिनका समकक्षीचाहिँ मोनिटरहरूमा हेर्दै भारी शारीरिक कार्य सम्हाल्ने रोबोट सञ्चालन गर्छन् । पसिना(श्रम) प्रधान अर्थव्यवस्था लोप हुँदै जाँदा श्रमको महत्व घट्दै गएर श्रमजीवीहरू कमजोर बन्दै गएका छन्, तर साथमा स्वस्थ पनि भएका छन् । शारीरिक शक्तिलाई कायम राख्न चाहनेहरू अहिले जिम जान्छन् ।
यस सूचना–प्रविधि क्रान्तिले मानव विकासको अर्को खुड्किलोको प्रतिनिधित्व गर्छ । सीपयुक्त अथवा अधिक संज्ञानात्मक कार्य मेसिनले लिँदै गर्दा कम्प्युटरले शारीरिक काम गरिरहेका रोबोटको निगरानी गर्छन् । मानसिक श्रमको पनि उन्मूलन हुँदै गएको छ । धेरै मानिसले कामबारे सोच्नै छाडेका छन् र त्यो ऊर्जा क्रसवर्ड पजल, सुडोकु वा वर्डलमा समर्पित गरेका छन् ।
फ्रान्सेली क्रान्तिपछि विश्वभरका सेनामा आमजनताको सहभागिता बढेसँगै युद्ध र राजनीति दुवैको लोकतान्त्रीकरण भयो । तर, अहिले प्रविधिको माध्यमबाट युद्ध लडिरहँदा सत्ता फेरि आमजनताबाट टाढिँदै गएको छ ।
आगामी एआई क्रान्ति धेरै अघि बढ्नेछ, किनकि यसले सामूहिक गतिविधिको अवधारणालाई नै प्रभावित बनाउँदै छ । यो विकासक्रम सम्भवतः सैन्य क्षेत्रमा अधिक प्रकट हुनेछ, तर यसले राजनीतिक सहभागिता र वैध अधिकारबारे हाम्रो बुझाइलाई पनि प्रभावित पार्नेछ । बीसौँ शताब्दीमा मानव इतिहासका सबैभन्दा विनाशकारी युद्धहरू भए । यही सदीमा विश्वमा लोकतान्त्रीकरणको नयाँ लहर पनि उत्पन्न भयो । सैनिक र तिनका परिवारले आफ्नो बलिदानको पुरस्कार पाउनुपर्ने हँुदा दुवै विश्वयुद्धले मताधिकारको विस्तार गर्यो ।
शास्त्रीय राजनीतिक उदारवादले जनताको सरोकारको विषयमा ऊबाट बलिदानको अपेक्षा गर्छ । तर, प्रविधिले यो प्रक्रियालाई बिथोल्न खोजेको छ । रुसलाई नै लिऔँ । रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले युक्रेनमा युद्ध गर्न अर्ध–स्वायत्त भाडाका समूह, ग्रामीण जनता र अझ कैदीहरूमा निर्भर देखिएका छन् । किनकि उनलाई थाहा छ, मस्को र सेन्ट पिटर्सबर्गको शहरी जनसंख्या शारीरिक रूपमा र अझ मनोवैज्ञानिक रूपमा यस कार्यका लागि अनुपयुक्त छ ।
निःसन्देह, यो नयाँ समस्या होइन । आधुनिक औद्योगिक जीवनशैलीका कारण धेरैजसो मानिस शारीरिक तवरमा सैन्यसेवाका लागि अयोग्य भएको हुँदा प्रथम विश्वयुद्धअघि युरोपका ठूला मुलुकका सैन्य अधिकारी ठूलो संख्यामा सेनाको जोहो कसरी गर्ने भनेर चिन्तित हुन्थे । आज पनि सैन्य योजनाकार त्यही चिन्तामा छन् । पेन्टागनले सन् २०१७ मा १७ देखि २४ वर्ष उमेर समूहका ७१ प्रतिशत युवा अमेरिकाको सैन्यसेवाका लागि अयोग्य रहेको अनुमान गरेको थियो । अहिले यो हिस्सा बढेर ७७ प्रतिशत पुगेको छ । तर, अहिले यस्ता प्रविधि छन्, जुन पहिलेका पुस्ताले कल्पना पनि गर्न सक्थेनन् । युद्धमा स्वचालित ड्रोनजस्ता मानवरहित उपकरणको प्रधानता बढेको छ, पहिले औद्योगिक र कार्यालयका काममा मेसिनको प्रधानता रहेझैँ ।
युद्धको स्वचालितीकरणको राजनीतिक परिणाम बुझ्न, अहिले समग्र समाज कसरी परिवर्तन भएको छ भन्ने कुरा हेर्नुपर्छ । मध्ययुगीन समाजमा मानिसलाई सामान्यतया तीन समूहमा विभाजित गरिन्थ्यो– प्रार्थना गर्नेहरू, युद्ध गर्नेहरू र काम गर्नेहरू । जसले प्रवचन दिन्थे वा प्रार्थना गर्थे ती पादरीवर्ग, जो लड्थे (अभिजात वर्ग) र बाँकी, जसले वास्तवमा शारिरिक श्रमको रूपमा साँच्चै केही काम गर्थे ।
युद्ध क्षमता भएका अभिजात वर्गले राजनीतिक शक्तिको दाबी गर्थे । तर, जब लडाइँ तिनको मात्र विशेषाधिकार क्षेत्र रहेन, शासनमाथिको तिनको एकल वैधता अत्तरको सुगन्धझैँ गायब भयो । फ्रान्सेली क्रान्तिपछि गठन भएका सेनामा आमजनताको सहभागिताले युद्ध र राजनीति दुवैको लोकतान्त्रीकरण गर्यो । तर, अहिले प्रविधिको माध्यमबाट युद्ध लडिरहँदा सत्ता फेरि आमजनताबाट टाढिँदै गएको छ ।
बाँकी रहेका सामाजिक समूहको के हुनेछ ? जसरी औद्योगिक क्रान्तिले शारीरिक श्रमको आवश्यकतालाई कम ग¥यो, त्यसरी नै एआई क्रान्तिले मानिसलाई सैन्य क्षेत्रमा औचित्यहिन बनाइरहेको छ । अहिले मेसिनहरू सेना बनिरहेका छन् । यसले प्रवचन दिने वा प्रार्थना गर्ने (पादरी) वा धर्मगुरुहरूलाई भने अझै छोइसकेको छैन ।
उनीहरूलाई अझै पनि विशिष्ट मानवीय कार्यलाई निरन्तरता दिने जिम्मेवारी छ । के ती पनि प्रविधिको हातबाट प्रायोजनहिन हुने र अन्ततः अस्तित्वकै संकटमा पर्लान् त ? एकदमै डराएर, केही आलोचक र प्रविधि नेताहरू एआई विकासमा ‘विराम लगाउन’ आह्वान गरिरहेका छन् । तर, प्रविधि कहिल्यै रोकिने गरेको छैन, किनभने केही उत्सुक मानिस सधैँ नै यिनको विकासमा तल्लीन रहन्छन् ।
– प्रोजेक्ट सिन्डिकेटबाट
