नदीको चरम दोहनले झापाको अर्जुनधारा नगरपालिका–१ को पूरै वडा मरुभूमि बन्ने खतरामा पुगेको छ । बिरिङ नदीमा भइरहेको अवैध उत्खननले कृषकका लागि बनाइएको नहरमा पानी नचढ्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । अर्जुनधारा–१ का वडाध्यक्ष गजाधर खतिवडाका अनुसार वडाको दक्षिणी क्षेत्रका सयौँ बिघा खेतमा पानीको अभाव छ । ‘अवैध नदी उत्खननले हामी त हैरान भएका छौँ । रोक्नलाई प्रयास ग–यौँ । तर, सम्भव भएको छैन,’ उनी भन्छन्, ‘खोलाबाट नहरसम्म पानी आउनै छाड्यो । माथिल्लो क्षेत्रमा अलि–अलि खेती हुँदै छ । तल्लो क्षेत्रका खेत बाँझै छन् । यो वर्षौँदेखिको उत्खननको परिणाम हो ।’
स्थानीय कृषक यदुकुमार भट्टराई विगतमा मध्यअसारमा खेत रोपिसक्थे । तर, यसपटक खेतको बाँझो जोत्न पनि पाएका छैनन् । ‘खोला जेसिभी लगाएर जतिवेलै खनेर गहिरिएर पानी आउनै छाड्यो,’ उनी भन्छन्, ‘दुई–तीन वर्ष भयो, यस्तो समस्या आएको । वरिपरिका सबै खेत बाँझै छन् । गाउँ नै मरुभूमि बन्ने खतरा भयो ।’ मधुमाया भण्डारीको खेत पनि पानी नभएका कारण बाँझै छ । ‘खोला खनेका खन्यै गर्छन् । पानी कहाँबाट आउँछ ?’ उनले भनिन्, ‘पानी नभएर वर्षमा एकपटक मात्र खेती गर्छौँ । अब त त्यो पनि हुन छाड्यो ।’ बिरिङ नदीको दोहन नरोके अर्जुनधारा–१ को मदनपुर, सिस्ने र साधुटार क्षेत्रबाट मानवबस्ती नै हट्नुपर्ने खतरा रहेको स्थानीय युवा तिवेन्द्र काफ्ले बताउँछन् । ‘नदी दोहन नियन्त्रणका लागि कति प्रयास ग¥यौँ । तर, हामीले सकेनौँ,’ उनी भन्छन्, ‘मापदण्डले ढुंगा, बालुवा निकाले त केही असर पर्दैनथ्यो । तर, जथाभावी निकालेपछि गाउँ नै मरुभूमि हुने खतरा बढेको छ ।’
सरकारले नदीजन्य पदार्थ उत्खननमा रोक लगाएको असारदेखि असोजसम्म पनि उत्खनन भइरहेको वडाध्यक्ष खतिवडा बताउँछन् । ‘हामीले रोक्ने प्रयास गर्दागर्दै पनि सकेका छैनौँ । खोलाछेउका स्थानीयले बाढीले बगाएर ल्याएको ढुंगा उठाएर आफ्नो खेतमा राखेर स्टक भनेर बेच्छन्,’ उनी भन्छन् । जनप्रतिनिधि आएपछि नदीमा स्काभेटर प्रवेशमा रोक लगाइएको उनको दाबी छ । तर, सरकारले नदीजन्य सामग्री उत्खननमा रोक लगाएको समयबाहेक अन्य समयमा बिरिङमा दर्जनौँ स्काभेटर हुन्छन् । असारअघि स्थानीयले नदी दोहनविरुद्ध सर्वोच्चमा रिट हालेपछि स्थानीय तहले ठेक्का लगाउन पाएन । तर, नदी दोहन पनि रोकिएन । स्थानीय सरकारले ठेक्का नलगाए पनि अमानतमा राजस्व उठाएर नदी दोहन गर्न दियो ।
नदी दोहनले खानेपानी अभाव
नदी दोहनले खेत मात्र बाँझिएको छैन, घरमा खानेपानीको पनि अभाव भएको छ । दक्षिणी क्षेत्रका इनार र ट्युबेल सुक्न थालेका छन् । ‘पहिला त इनारमा प्रशस्त पानी हुन्थ्यो । तर, अघिल्लो सालदेखि त पानी नै सुक्यो,’ स्थानीय भीमादेवी तिम्सिनाले भनिन्, ‘हामी त जिउँदै मर्ने भयौँ । सरकारले पनि हेरेन ।’ बिरिङ नदीबाटै सञ्चालन भएको छ, खुदुनाबारी–अर्जुनधारा खानेपानी आयोजना । विगतमा नदीछेउको जरुवा पानीलाई प्रशोधन गरेर खानेपानी निकालिन्थ्यो । तर, नदी दोहनले पानी सुकेको छ । अहिले नदीबाटै पानी ल्याएर वितरण गरिँदै आएको वडाध्यक्ष खतिवडाले बताए । उनका अनुसार बर्खामा पानी धमिलो आउने र बिग्रिरहने समस्या रहेको छ ।
