टौदहमा समुद्री पक्षी

टौदहमा समुद्री पक्षी देखिनु पक्षीप्रेमीका लागि सुखद अनुभूति हो, नेपालका लागि एक दुर्लभ समुद्री पक्षी टौदहमा कहिलेकाहीँ देख्न पाइन्छ

हिउँदमा काठमाडौंस्थित टौदहमा विभिन्न प्रजातिका साइबेरियन पक्षी आउँछन् । त्यहाँ साइबेरियन हाँस त थिए नै, हाँसको बथाननजिक हाँसभन्दा अलि सानो, सेतो र हल्का खरानी रङको अर्को जलपक्षी देखियो । कहिले हाँसको बथाननजिक, कहिले एक्लै पानीमा तैरिने त्यो समुद्री पक्षी अर्थात् सी–गअल् भएको चिन्न समय लागेन । पानीमा बसेको ५–७ मिनेटमै उडिहाल्थ्यो । उडिरहँदा साँघुरिएको लामो पखेटा देखिन्थे । यही पक्षीको तस्बिर टौदहमा वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर दशरथ श्रेष्ठ बिजुक्छे, उत्सवजंग थापा, शेर्पा फ्रेन्च तेम्बा, सुगम ताम्राकार, सर्वेन्द्र पछैलगायतले खिचेका छन् । पक्षीको नाम ब्ल्याक–हेडेड गअल् भनेर नाम दिइएको छ । 

पंक्तिकार भने यो ब्ल्याक–हेडेड गअल् नभई यसको जस्तै रूपरङ भएको एउटा अर्को प्रजाति ब्राउन–हेडेड गअल् भन्ठान्छ । नियालेर हेर्दा पनि ब्ल्याक–हेडेड गअल् र ब्राउन–हेडेड गअल् हुबहु उस्तै देखिन्छन् । ‘द स्टेट्स अफ नेपाल्स बर्डस् : द नेसनल रेड लिस्ट सेरिज’ (सन् २०१६) शीर्षकको पुस्तकमा अहिलेसम्म काठमाडौं उपत्यकामा यो पक्षी करिब ६ दशकअघि एकपटक मात्र देखिएको उल्लेख छ । तर, यो पक्षी त्यसयता काठमाडौं उपत्यकामा आई नै रहेको भए पनि यसलाई ब्ल्याक–हेडेड गअल् भन्ठानियो । जे होस्, टौदहमा समुद्री पक्षी देखिनु पक्षीप्रेमीका लागि सुखद अनुभूति हो । अब यो जानकारी सर्वसाधारणमा पुग्नुपर्छ– नेपालका लागि दुर्लभ एक समुद्री पक्षी टौदहमा कहिलेकाहीँ देख्न पाइन्छ । यो लेखमा सी–गअल्को चर्चासहित नेपालको पक्षी सम्बद्ध लेखिएका पुस्तकमा यसबारे परेका जानकारी विश्लेषण गर्ने जमर्को छ ।

सी–गअल् : सी–गअल्ले ल्यारिडी पक्षी परिवारअन्तर्गतका करिब एक दर्जनजति जातिका जलपक्षी जनाउँछ । सातवटै महादेशमा यसका ५० प्रजाति छन् । यिनको शारीरिक बनावट र आनीबानी अचम्मको हुन्छ । शरीरभन्दा पखेटा लामो, खुट्टा छोटो, औँलाको टुप्पोभन्दा मुनिको भागचाहिँ हाँसकै जस्तो हुन्छ । यस्तो आकृतिका कारण यसको विचरण गर्ने मुख्य स्थल पानी हुने नै भयो । तर, यसको पेट र छातीको बनावट हाँसभन्दा फरक भएकाले हाँसजसरी तैरिन अलि असजिलो मान्छ । अर्कोतिर, यो पक्षी हाँसको तुलनामा जमिनमा सजिलै हिँडडुल गर्ने भएकाले यसलाई समुद्र, तलाउ, खोलाबाहेक जमिनमा पनि उत्तिकै देखिन्छ । 

सी–गअल्को पुच्छर परेवाको जस्तो र ठुँडो भने झन्डै चिलको जस्तो हुन्छ । माछा, साना पक्षी, ठूला पक्षीका बचेरा यसका आहारा हुन् । कहिलेकाहीँ यसले उडेका पक्षीलाई समाएर सिकार पनि गर्न सक्छ । यसैले यसलाई गंगाचिल भन्ने गरिन्छ । तर, पानीभित्रको माछा समाउन यसले ठुँडो प्रयोग गर्छ, जब कि चिलले नंग्राले समात्छ । यो पक्षी युरोप तथा अमेरिकाको समुद्री किनारामा प्रशस्त देखिन्छन् । समुद्री किनाराका पर्यटकीय स्थलमा यो पक्षीको चहलपहल अन्यत्रभन्दा निकै हुन्छ ।

बागमती टौदह : डच नागरिक एरेन वान रिइसेन लिखित ‘द बर्डस् अफ द बागमती एन्ड टौदह एरिया, २००३–२०१६’ शीर्षक पुस्तकमा बागमती र टौदहमा उल्लेखित १३ वर्षको अन्तरालमा के कति पक्षी प्रजाति कुन–कुन महिनामा देखिएका थिए भन्ने विवरण छ । पुस्तकअनुसार ब्ल्याक–हेडेड गअल् सन् २००३–२०१६ मा मार्च र नोभेम्बर महिनामा जम्मा तीनवटा बागमती–टौदह क्षेत्रमा देखिएका थिए । ३८ सेन्टिमिटरसम्म लामो हुने यो पक्षीलाई कमन ब्ल्याक–हेडेड गअल् पनि भनिन्छ । यो पक्षी युरोप, मध्यएसिया, साइबेरिया, उत्तर अफ्रिकालगायत एसियाका समुद्री किनारका देशमा पाइन्छ । यो टौदहमा उत्तरबाट समुद्रतर्फ लाग्दा नोभेम्बरमा केही दिन विचरण गर्दोरहेछ । पुनः जाडो कम भएपछि समुद्रतिरबाट उत्तरतर्फ लाग्दा पनि टौदहमा केही दिन बिताउँछ भनेर बुझ्दा अन्यथा हुन्न । यसकारण यो काठमाडौं उपत्यकाका निम्ति बटुवा पक्षी हो ।

एरेनले ब्ल्याक–हेडेड गअल्बाहेक पल्लास गअल् र लेसर ब्ल्याक–हेडेड गअल् पनि देखेको विवरण पुस्तकमा छ । उनले अघिल्लो प्रजाति सेप्टेम्बर महिनामा जम्मा तीनपटक र पछिल्लो जनवरी महिनामा एकपटक देखेका थिए । यसको टाउको केही गोलाकार हुन्छ । शरीरको रङ सेतो, खरानी रङ र पखेटाको टुप्पोतिर थोरै भाग कालो हुन्छ । वाइल्डलाइफ फोटोग्राफरले यो वर्ष टौदहमा खिचेका तस्बिरमा पखेटाको रङ स्पष्ट देखिन्छ । तस्बिरमा पखेटाको छोटा प्वाँखको टुप्पोतिर एकतिहाइजति भाग एकसरो कालो छ । कालो भाग लामा प्वाँखतर्फ बढ्दै गएको छ । लामो प्वाँखमा करिब दुईतिहाइ भाग कालो छ । यसका आधारमा यो वर्ष टौदहमा देखिएको उल्लेखित पक्षी ब्ल्याक–हेडेड गअल् नभई ब्राउन–हेडेड गअल् हो । ब्ल्याक–हेडेड गअल् र ब्राउन–हेडेड गअल् सजिलै छुट्याउन सकिन्न । गुगल डटकममा आइडेन्टिफिकेसन, ब्राउन हेडेड गअल् भर्सेस ब्ल्याक हेडेड गअल् टाइप गरेर खोजी गर्दा यी दुईबीचका भिन्नता सचित्र रूपमै उपलब्ध हुन्छ ।

ब्राउन–हेडेड गअल् : ब्राउन–हेडेड गअल् ४२ सेन्टिमिटरसम्म लामो हुन्छ । माथि नै भनियो, यसको पखेटाका लामा प्वाँखको कालो रङको हिस्सा आधाभन्दा बढी हुन्छ । टाउको पनि ब्ल्याक–हेडेड गअल्को जस्तो गोलाकार हुँदैन । ठुँडोमुनि चिउँडोदेखि घाँटीसम्मको भाग ब्ल्याक–हेडेड गअल्को भन्दा केही खुला र लम्बाइ बढी हुन्छ । ब्राउन–हेडेड गअल्को टाउकोको रङ बर्खामा ब्ल्याक–हेडेड गअल्कै जस्तो कालो रङमा परिणत भएको देखिन्छ । प्रजननकालपछि काला प्वाँख बिस्तारै झर्दै जान्छ र अन्तमा दुवै पक्षी प्रजातिका आँखापछाडि थोरै भाग मात्र काला प्वाँख बाँकी रहन्छ । यसैले तिनका कानका पछाडि काला टाटा देखिन्छन् । यसको वासस्थान ब्ल्याक–हेडेड गअल्को जस्तो व्यापक छैन । ब्राउन–हेडेड गअल् दक्षिण–पश्चिम चीन, किर्गिस्तान, ताजकिस्तान, उज्वेकिस्तान, तिब्बत, मंगोलियालगायत दक्षिण र दक्षिण–पूर्व एसियामा रहन्छन् । बर्खामा दक्षिण–मध्यएसियामा पुग्छन् र त्यहीँ बचेरा काड्छन् । हिउँदमा भने जाडो छल्न भारत, श्रीलंकाको समुद्री तटसहित दक्षिण–पूर्वी एसियामा जान्छन् । यसक्रममा केही दिन नेपालका ठूला तलाउ, ताल तथा नदीमा केही दिन अडिन्छन् । ‘द स्टेट्स अफ नेपाल्स बर्डस् : द नेसनल रेड लिस्ट सेरिज’ शीर्षक पुस्तकमा लेखिएअनुसार यो पक्षी नेपालमा सर्वप्रथम सन् १९६३ को अक्टोबर महिनामा बागमती नदीमा देखिएको थियो । 

पक्षीसम्बन्धी एक अर्को सामग्रीले नेपालमा यो पक्षी करिब एक सय ८० वर्षअघि नै भेटिएको जानकारी दिन्छ । सन् १८४६ मा प्रकाशित ‘क्याटलग अफ द स्पेसिमेन्स एन्ड ड्रइङ्स अफ म्यामालिया एन्ड बर्डस् अफ नेपाल एन्ड तिब्बत बाई हड्सन’ शीर्षक पुस्तकमा यो पक्षी नेपालमा ब्राइन हड्सनले संकलन गरेको जानकारी छ । पुस्तकअनुसार हड्सनले यसको वैज्ञानिक नाम लरुस ब्रुनैसेफालस् लेखेर ड्रइङसहितको जानकारी सन् १८४० मा प्रकाशन गरेका थिए । ब्राउन–हेडेड गअल्कै पहिलेको वैज्ञानिक नाम लरुस ब्रुनैसेफालस् हो । 

यो पक्षी कोसी ब्यारेज, दुधकोसी, शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज, रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रसहित कास्की, विराटनगरमा देखिएको जानकारी पाइन्छ । वन्यजन्तु अध्येता नरेश कुसी र जेराल्डिन वेरहान लिखित ‘हुम्ला : जर्नी इन्टु द हिडेन सांग्रिला’ पुस्तकमा लिमी उपत्यकामा खिचिएको यसको तस्बिर समावेश छ । सञ्जय श्रेष्ठ, गोपी श्रेष्ठलगायतले यो पक्षीको तस्बिर अघिल्लो वर्ष भक्तपुरस्थित मनोहरामा खिचेका छन् । उनीहरूले पनि यसलाई ब्ल्याक–हेडेड गअल् नै भन्ठानेका छन् । तर, नेपालको धेरैजसो भूभागमा पक्षी अध्ययन गरेका हटन चौधरीको जानकारी भिन्न छ । चौधरीले उपलब्ध गराएको जानकारीअनुसार यो पक्षी काठमाडौं उपत्यकामा केही दशकयता देखिने गरेको छ ।