पछिल्लो इबोला प्रकोपले अहिलेसम्म कमजोर हुने कुनै संकेत देखाएको छैन । २४ अप्रिलमा डेमोक्रेटिक रिपक्लिब अफ द कंगो (डिआरसी)मा इबोलाको दुर्लभ भेरिएन्ट ‘बुन्डिबुग्यो स्ट्रेन’को पहिलो शंकास्पद ‘केस’ भेटिएको थियो । मे १७ सम्ममा विश्व स्वास्थ्य संगठनले सो प्रकोपलाई ‘अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिन्ताजनक सार्वजनिक स्वास्थ्य संकटकाल’ घोषणा गर्यो । यो प्रकोप रेकर्ड राख्न थालिएपछिको तेस्रो सबैभन्दा ठुलो हो । २७ मेसम्म यसका ९०६ शंकास्पद केस र २२३ मृत्यको रेकर्ड छ । भाइरस अफ्रिकाबाहिर पनि फैलिएको हुन सक्छ ।
स्वास्थ्य अधिकारीले अहिले इटालीमा एक शंकास्पद केस र ब्राजिलमा दुई सम्भावित केसमाथि अनुसन्धान गरिरहेका छन् । तीनैजना डिआरसी वा युगान्डा घुमेर फर्किएका यात्रु हुन् । इबोला भाइरस पोजेटिभ देखिएका एकजना अमेरिकी पुरुषको हाल जर्मनीमा उपचार भइरहेको छ । चिन्ता बढ्दै जाँदा, महामारी तयारीसम्बन्धी ‘कोलिसन अफ एपिडेमिक प्रिपेर्डनेस इन्नोभेसन्स’ले बुन्डिबुग्यो स्ट्रेनलाई लक्षित गर्दै तीन सम्भावित खोपलाई छिटो बनाउन ६ करोड अमेरिकी डलरभन्दा बढी कोष प्रदान गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ ।
इबोला दुर्लभ तर घातक भाइरस हो । यो मुख्यतया संक्रमित व्यक्तिको रगत, र्याल, दिसा र बान्ताका छिटाजस्ता शरीरबाट निस्कने तरल पदार्थसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा आएका मानिसमा सर्छ । संक्रमितमा प्रारम्भिक रूपमा घाँटी र टाउको दुख्ने, ज्वरो आउने, थकान लाग्ने र शरीर दुख्ने लक्षण देखिन्छ । गम्भीर अवस्थामा संक्रमितमा छालामा दाग देखिने, सास फेर्न गाह्रो हुने, बान्ता भइरहने, पखाला लाग्ने, पेट दुख्ने समस्या आउँछ । इबोला पहिलोपटक सन् १९७६ मा मानिसमा पहिचान गरिएको थियो । त्यसवेलादेखि, विश्वभर ४० भन्दा बढी ससाना प्रकोप देखिइसकेका छन्, जसमध्ये धेरैजसो अफ्रिकी महादेशमै देखिएका छन् ।
हाल डिआरसी र युगान्डाको सिमानामा फैलिएको तेस्रो प्रकोप हो । विगतका अधिकांश प्रकोप योभन्दा थप घातक ‘जायर स्ट्रेन’बाट हुने गर्थ्यो । ‘बुन्डिबुग्यो स्ट्रेन’बाट संक्रमितमध्ये ३४ प्रतिशतको मृत्यु हुन्छ भने ‘जायर स्ट्रेन’बाट संक्रमितमध्ये ९० प्रतिशत मानिस पर्ने गरेको पाइएको छ । डिआरसी–युगान्डा सिमानामा अहिले देखिएको इबोलामा सुरुतिर प्रायः संक्रमितमा देखिने लक्षण नदेखिँदा यसले फैलने मौका पायो । यस्तै, अवस्था सन् २०१४–१६ को विनाशकारी पश्चिम अफ्रिकी प्रकोपमा पनि देखिएको थियो । प्रकोपका सुरुवाती केसमा रोग यकिन गर्न सकिने लक्षण नदेखिँदा सतर्कता अपनाउनु र प्रकोपको घोषणाअघि धेरैलाई संक्रमित बनाइसकेको थियो । सन् २०१४–१५ को प्रकोपमा
झन्डै ११ हजारभन्दा बढीको ज्यान गएको थियो ।
दुवै प्रकोपमा घनाबस्ती भएका सहरी क्षेत्र केन्द्र बने । त्यसबाहेक स्वास्थ्योपचार गर्ने केन्द्रभित्रै संक्रमणको व्यापक विस्तार प्रकोप फैलावटको कारण बनिरहेको छ । राजनीतिक अस्थिरता र सामाजिक अशान्तिले पनि दुवै प्रकोपमा योगदान पुर्याए । असन्तोषबिच डिआरसीमा यसपटक भिडले संक्रमितका लागि अस्पतालमा बनाइएका पालमा आगो लगायो । झडपका कारण केही बिरामी आइसोलेसन वार्डबाट भागे र फर्किएर आएनन् । त्यसबाहेक अफ्रिकी देशमा मृत्युसंस्कारमा अपनाइएका शवलाई सबै मलामीले छोएर बिदा गर्ने परम्परागत सांस्कृतिक अभ्यासले पनि दुवै प्रकोपको फैलावटलाई तीव्र बनाउन सघाएको हुन सक्छ ।
मुख्यतः पछिल्लो इबोला प्रकोप यात्रुका माध्यमबाट अन्य महादेशमा फैलिएको छ । डिआरसीमा काम गर्न गएका एकजना अमेरिकी पुरुषमा इबोला पोजेटिभ देखिएपछि उनलाई जर्मनीमा उपचार गरिएको छ । उनको अवस्था स्थिर रहेको बताइएको छ । इटालीमा पनि अधिकारीले डिआरसीबाट फर्केका एक यात्रुको निगरानी गरिरहेको बताएका छन् ।
केही समाचारअनुसार, ब्राजिलका अधिकारीले दुई संदिग्ध इबोला केसमाथि जाँच गरिरहेका छन् । दुईमध्ये एकजना डिआरसीबाट साओ पाउलो फर्केका थिए भने अर्का व्यक्ति युगान्डाबाट रियो दी जेनेरियो सहर गएका थिए । दुवै संदिग्ध अन्य रोगको उपचारका धलागि अस्पताल गएका बखत निगरानीमा परेका हुन् । साओ पाउलोका व्यक्ति गम्भीर मेनिन्जाइटिस र रियो दी जेनेरियोका व्यक्ति रुघाखोकी र पखालाको साथमा मलेरिया जचाउन अस्पताल गएका थिए । उनीहरूमा पहिलोपटक इबोलाको परीक्षण गर्दा नकारात्मक देखिए पनि निगरानीमा राखिएको अधिकारीले बताएका छन् ।
यसैबिच, धेरै देशले इबोलालाई आफ्नो सीमाभित्र आउन रोक्न यात्रामा प्रतिबन्ध लगाएका छन् । अमेरिका र क्यानडा दुवैले डिआरसी, युगान्डा र दक्षिण सुडानबाट आउने यात्रुको प्रवेशमा अस्थायी प्रतिबन्ध लगाएका छन् । केही देशले डिआरसीबाट फर्केका आफ्ना नागरिकका लागि २१–दिनको क्वारेन्टाइन अनिवार्य गरेका छन् । अमेरिका, भारत र मेक्सिकोजस्ता देशले पनि विशेषगरी विमानस्थलमा स्वास्थ्य परीक्षण र रोग निगरानीका उपाय बलियो बनाएका छन् ।
(चुगताई, सिल र इस्लाम तीनैजना लेखक अस्ट्रेलियाको ‘युनिभर्सिटी अफ न्यु साउथ वेल्सका अध्यापक हुन्)द कन्भरसेसनबाट
