इरान युद्धले सिकाएको पाठ

• युद्धमा विजय अब गति वा प्रारम्भिक प्रभुत्वबाट नभई सहनशीलता, अनुकूलनशीलता र जटिल वातावरणभित्र सञ्चालन गर्ने क्षमताले परिभाषित हुनेछ

शनिबार संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानले एक दशकभन्दा बढी समयपछि पहिलोपटक प्रत्यक्ष वार्ता गरे । अमेरिका र इरान आआफ्ना अडानमा अडिग रहेकाले वार्ता विनासम्झौता समाप्त भयो । अब के हुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट नभए पनि विगत डेढ महिनाको लडाइँले यस द्वन्द्वबारे मात्र नभई आधुनिक युद्धको प्रकृतिबारे पनि सिक्नुपर्ने महत्वपूर्ण पाठ प्रकाश पारेको छ । यी कुरा वासिंटनका निर्णयकर्ताका लागि प्रमुख विचारमा परिणत हुन सक्छन्, किनकि उनीहरूले आगामी दिनमा अब के गर्ने भनेर निर्धारण गर्छन् ।

मात्रा र भूगोलले राख्छ महत्व
इरानले त्यस्तो स्केलमा काम गर्छ, जसले कुनै पनि प्रत्यक्ष टकरावलाई तुरुन्तै जटिल बनाउँछ । लगभग १.६४ मिलियन वर्गकिलोमिटर (६ लाख ३३ हजार दुई सय वर्गमाइलभन्दा बढी) को भूभाग र नौ करोडभन्दा बढी जनसंख्या भएको यो देश हालसालै ठुला युद्ध भएका वातावरणको तुलनामा नगण्य छ । तुलनात्मक रूपमा २००३ मा अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धनद्वारा आक्रमण गरिएको इराकमा इरानको लगभग एकचौथाइ भूभाग र आधा जनसंख्या छ । अफगानिस्तान र युक्रेन आकारमा ठुला भए पनि क्षेत्रफल र जनसांख्यिकीय दुवैमा अझै पनि उल्लेखनीय रूपमा साना छन् ।

यो कुरा महत्वपूर्ण छ, किनकि सैन्य कारबाही गैररेखीय रूपमा बढ्छन् । ठुलो क्षेत्रलाई केवल थप सेना र हतियार आवश्यक पर्दैन, बरु थप रसद, लामो आपूर्ति लाइन र विस्तारित गुप्तचर कभरेज आवश्यक पर्छ । स्केलले युद्धको योजनालाई जटिल बनाउँछ भने भूगोलले यसलाई अझ जटिल बनाउँछ ।

इराकमा अमेरिकी आक्रमणले अनुकूल भूभागबाट फाइदा उठायो । गठबन्धन सेना अपेक्षाकृत समतल दक्षिणी मरुभूमि र नदी उपत्यका हुँदै द्रुत गतिमा अगाडि बढे, जसले गर्दा बग्दादतिर द्रुत गतिमा धकेल्न सम्भव भयो । अब यहाँ युक्रेनको पनि सन्दर्भ जोडौँ । रुसी सेनाले युक्रेनको तुलनात्मक रूपमा समतल भूदृश्यबाट पनि फाइदा उठाए । समतल भूभागको समस्या यो हो कि यसले सेनालाई शत्रुको आक्रमणमा पार्छ, किनकि तिनीहरूको चाल सजिलै पत्ता लगाउन सकिन्छ ।

अफगानिस्तानले विपरीत चुनौती प्रस्तुत गर्यो– पहाडी भूभाग, जसले परम्परागत सञ्चालनलाई सीमित गर्यो र हवाई शक्ति, विशेष बल र स्थानीय सहयोगीमा निर्भरता हुन बाध्य पार्यो । यद्यपि, इरानले दुवै वातावरणको सबैभन्दा खराब पक्षलाई धेरै ठुलो मात्रामा संयोजन गर्छ । जाग्रोस पर्वतहरू इरानको पश्चिमी सिमानामा फैलिएका छन्, जसले प्राकृतिक रूपमा रक्षात्मक बनाउँछ । उत्तरमा रहेको अल्बोर्ज पर्वतहरूले तेहरानसहित प्रमुख जनसंख्या केन्द्रलाई सुरक्षा दिन्छन् । केन्द्रीय पठारले विशाल मरुभूमि विस्तार प्रस्तुत गर्छ, जसले सैन्य चालबाजीलाई जटिल बनाउन सक्छ । यसैबिच, खाडी र ओमानको खाडीमा इरानको लामो तटरेखाले समुद्री जोखिम बढाउँछ ।

इरानको पहाडी भूभागले स्थल आक्रमणलाई लगभग असम्भव मात्र बनाउँदैन, बरु मिसाइल प्रक्षेपणकर्ता, सैन्य उत्पादन सुविधा र हवाई प्रतिरक्षा लुकाउने प्रशस्त अवसर पनि प्रदान गर्छ । यसको अर्थ हवाई अभियानमा सीमित द्वन्द्व पनि धेरै महिनासम्म लम्बिन सक्छ, किनकि इरानले बदला लिने क्षमता राख्छ । 

बलियो र एकताबद्ध रक्षा
आन्तरिक विविधताले जोखिम निम्त्याउछ भन्ने धारणालाई प्रायः बढाइचढाइ गरेको पाइन्छ । इरान जातीय रूपमा विविध छ । अजरबैजानी, कुर्द, अरब, बलुच र अन्य अल्पसंख्यकले यसको जनसंख्याको एक महत्वपूर्ण हिस्सा ओगटेका छन् । तैपनि, ऐतिहासिक अनुभवले सुझाव दिन्छ कि बाह्य खतराले राष्ट्रिय एकतालाई टुटाउनुको सट्टा बलियो बनाउँछ । युक्रेन यसको पछिल्लो उदाहरण हो । भाषिक र क्षेत्रीय भिन्नताका बाबजुद रुसी हमलाले युक्रेनी राष्ट्रिय पहिचान र प्रतिरोधलाई बलियो बनायो । 

इरानले पनि यस्तै मार्ग पछ्यायो । बाह्य सैन्य दबाबले राज्यलाई विघटन गरेन, बरु झन् सुदृढ बनायो । नियमित सेना र इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कोर्प्स (आइआरजिसी) गरी आठ लाखभन्दा बढी सक्रिय कर्मचारीसहित इरानसँग परम्परागत र असममित युद्ध दुवैका लागि डिजाइन गरिएको तहयुक्त रक्षा प्रणाली छ । यसको सिद्धान्तले फैलावट, बाँच्न सक्ने क्षमता र दीर्घकालीन प्रतिरोधमा जोड दिन्छ ।

२००३ मा इराकको अवस्था (जसको सेना प्रतिबन्ध र पहिलेको द्वन्द्वका कारण कमजोर भएको थियो) को विपरीत इरानले एक सक्रिय राज्य उपकरण, एकीकृत कमान्ड संरचना, व्यापक मिसाइल र ड्रोन क्षमता कायम राखेको छ । यहाँ, युक्रेनले अर्को महत्वपूर्ण पाठ प्रदान गर्छ, ठुलो, आधुनिक सेनाले पनि सानो तर दृढ र व्यवस्थित रक्षकविरुद्ध निर्णायक नतिजा निकाल्न असफल हुन सक्छ । रुसले द्रुत विजय र शासन परिवर्तनको आशामा ठुलो शक्तिका साथ युक्रेनमा प्रवेश गर्यो । तैपनि युद्ध चाँडै उच्च लागत र सीमित रणनीतिक लाभसहित लामो द्वन्द्वमा विकसित भयो ।

परम्परागत हतियारका सीमा
परम्परागत हतियारको प्रभावकारिताबारे सिक्नुपर्ने पाठ पनि छन् । विगत डेढ महिनाको तथ्यांकले देखाएको छ कि आक्रमण अवशोषित गर्न र टिक्न अत्यधिक वायु श्रेष्ठता पनि निर्णायक बन्न सक्दैन । इरानको ब्यालिस्टिक मिसाइल र ड्रोन क्षमता यस गतिशीलताका केन्द्रबिन्दु हुन् । छिट्टै निष्क्रिय पार्न सकिने तीव्र, उच्च मूल्यवान सम्पत्तिमा भर पर्नुको सट्टा इरानले छरिएको र तहबद्ध प्रणाली विकास गरेको छ । मिसाइल प्रक्षेपणकर्ता, भण्डारण सुविधा र उत्पादन स्थल पहाडी भूभाग वा कडा भूमिगत पूर्वाधारमा जडान गरिएका छन्, जसले गर्दा तिनीहरूलाई पत्ता लगाउन र हटाउन गाह्रो छ । यसले फराकिलो बुँदालाई बलियो बनाउँछ, भूगोल द्वन्द्वको पृष्ठभूमि मात्र होइन, यो इरानको रक्षात्मक रणनीतिमा सक्रिय रूपमा एकीकृत छ ।

साथै, ड्रोन र कम लागतको मिसाइल प्रणालीमा इरानको बढ्दो निर्भरताले फरक प्रकारको चुनौती दिन्छ । यी प्रणालीलाई सटिकता वा प्रभुत्व प्राप्त गर्न आवश्यक छैन, तिनीहरूलाई समयसँगै टिकाउन र शत्रुलाई दबाब कायम राख्न मात्र आवश्यक छ । यसो गर्दा तिनीहरूले सबैभन्दा उन्नत वायु रक्षा प्रणालीमा पनि निरन्तर सञ्चालन भार थोपर्छन् । यसले संरचनात्मक असन्तुलन सिर्जना गर्छ । अत्यधिक परिष्कृत र महँगो सैन्य प्लेटफर्म हतियारहरूको प्रतिरोध गर्न प्रयोग गरिन्छ, जुन उल्लेखनीय रूपमा सस्तो र पुनः उत्पादन गर्न सजिलो छ ।

युद्धको रणनीतिक अर्थ 
इरान २००१ को अफगानिस्तान होइन, न २००३ को इराक हो, न त २०२२ को युक्रेन नै । यी तीनवटैको मिश्रण हो– मात्रा, जटिलता र लचिलोपनको संयोजन । एकसाथ लिँदा यी कारकले यस द्वन्द्वको केन्द्रीय निष्कर्षलाई बलियो बनाउँछन्, इरान केवल एक कठिन लक्ष्य होइन, यसले युद्धको रणनीतिक गणनालाई मौलिक रूपमा परिवर्तन गर्छ । स्केल, भूगोल र लचिलोपनको संयोजनको अर्थ कुनै पनि द्वन्द्व लामो, महँगो र परिणाममा अनिश्चित हुने सम्भावना हुन्छ । यसले व्याख्या गर्न सक्छ कि निरन्तर सैन्य दबाबका बाबजुद युद्धले जमिनमा निर्णायक परिवर्तन ल्याएन । बरु, यो अस्थायी विरामतिर सर्यो । यसले भविष्यमा हुने द्वन्द्व असम्भव छ भन्ने संकेत गर्दैन ।

बरु, यसले यस्तो द्वन्द्वको प्रकृति हामीले यस डेढ महिनामा देखेकोभन्दा फरक हुन सक्छ भन्ने संकेत गर्छ । द्रुत विजयको सम्भावना कम हुँदा र तनाव वृद्धिको लागत उच्च हुँदा प्रत्यक्ष, ठुलो स्तरको टकराव कम आकर्षक हुन्छ । अमेरिका र अन्य प्रमुख शक्तिका लागि यसको प्रभाव उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । २००३ मा इराकमा देखिएको द्रुत, निर्णायक अभियानको अपेक्षा यस सन्दर्भमा धेरै कम लागू हुन्छ । सैन्य श्रेष्ठताले अझै पनि युद्धभूमिलाई आकार दिन सक्छ, तर यसले समयलाई सजिलै संकुचित गर्न वा परिणामको सुनिश्चित गर्न सक्दैन ।

अन्ततः, द्वन्द्वले आधुनिक युद्धको प्रकृतिमा व्यापक परिवर्तनलाई औँल्याउँछ । विजय अब गति वा प्रारम्भिक प्रभुत्वद्वारा परिभाषित गरिएको छैन, बरु सहनशीलता, अनुकूलनशीलता र जटिल वातावरणभित्र प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने क्षमताद्वारा परिभाषित गरिएको छ । यो युद्ध पुनः सुरु गर्ने कि नगर्ने भन्नेबारे अमेरिका द्विविधामा परेको हुन सक्छ ।

अल इतैबी कतार विश्वविद्यालयको कलेज अफ आर्टस् एन्ड साइन्सका सहायक प्राध्यापक हुन् ।
– अलजजिराबाट