इरान युद्धले निम्त्याउन सक्छ मध्यपूर्वमा पानीको संकट

• भारत र पाकिस्तानदेखि युक्रेन र गाजा हुँदै अहिले इरानको आधुनिक द्वन्द्वमा पानीलाई फेरि एकपटक बनाइएको छ हतियार

संयुक्त राज्य अमेरिका–इजरायल र इरानबिचको द्रुत गतिमा बढ्दो युद्धले विश्वव्यापी ध्यान खिचेको छ, किनकि यसले फारसी खाडीबाट तेल र ग्यास आपूर्तिलाई अवरुद्ध गरिरहेको छ । यस क्षेत्रका समाजको अस्तित्वका लागि अहिले अर्को महत्वपूर्ण स्रोत देखा पर्दै छ, पानी । बहराइन, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुवेत र इरानमा डिसेलिनेसन प्लान्टहरू ( मानव उपभोग, सिँचाइ वा औद्योगिक प्रयोजनका लागि समुद्री पानीबाट नुन र अनावश्यक खनिज हटाएर पिउन योग्य पानी बनाउने औद्योगिक प्लान्ट) सँग सम्बन्धित हालैका आक्रमण र आक्रमणका प्रयासले एउटा असहज वास्तविकतालाई उजागर गरेको छ । खाडी राज्यहरू ऊर्जा निर्यातकर्ता मात्र होइनन्, बरु पानीमा निर्भर समाज पनि हुन्, जसको अस्तित्व तटीय डिसेलिनेसन प्लान्टको कमजोर नेटवर्कमा निर्भर छ ।

दशकौँसम्म खाडी राजतन्त्रहरूले तेलबाट प्राप्त हुने ठुलो धनराशिलाई पृथ्वीको सबैभन्दा सुक्खा क्षेत्रमा डिसेलिनेस पूर्वाधार निर्माणमा लगानी गरे । अरबी प्रायद्वीपको धेरैजसो भागमा प्राकृतिक ताजा पानी लगभग अस्तित्वमा छैन । वर्षा सीमित र अनियमित छ, नदीहरू लगभग छैनन् र दशकौँको निकासीको माध्यमबाट भूमिगत पानीका भण्डार भारी मात्रामा घटेका छन् । त्यसकारण डिसेलिनेसन प्राविधिक समाधान बन्यो, जसले दुबई, दोहा र रियादजस्ता मरुभूमि सहरलाई विश्वव्यापी सहरी केन्द्रमा रूपान्तरण गर्न सहयोग गर्यो । तेल र ग्यासले खाडी अर्थतन्त्रलाई मजबुत गरायो, तर प्लान्टमा निर्मलीकरण गरिएको समुद्री पानीले त्यहाँ बसोवास गर्ने जनसंख्यालाई धान्न सहयोग गरेको छ ।

आज यो निर्भरताको मात्रा अचम्मलाग्दो छ । फारसी खाडीको किनारमा सयौँ डिसेलिनेसन प्लान्ट छन्, जसले विश्वको स्वच्छ पानीको ठुलो हिस्सा उत्पादन गर्छ । कुवेतमा लगभग ९० प्रतिशत पिउने पानी डिसेलिनेसन ( समुद्री पानीबाट नुन हटाउने प्रक्रिया)बाट आउँछ । ओमानले आफ्नो आपूर्तिको लगभग ८६ प्रतिशतका लागि यसमा निर्भर गर्छ । साउदी अरेबियाले विश्वको अन्य कुनै पनि देशभन्दा बढी डिसेलिनेटेड पानी उत्पादन गर्छ, यी सुविधामार्फत आफ्नो पिउने पानीको लगभग ७० प्रतिशत आपूर्ति गर्छ । संयुक्त अरब इमिरेट्सजस्ता केही भुजल भण्डार भएका देश पनि अझै पनि आफ्ना सहर र उद्योगलाई टिकाउन डिसेलिनेसनमा धेरै निर्भर छन् ।

युद्धले अब यो प्रणाली कति कमजोर छ भन्ने कुरा देखाइसकेको छ । द्वन्द्वको पहिलो दिनमा इरानी क्षेप्यास्त्र दुबईको जेबेल अली बन्दरगाहवरपरको विशाल डिसेलिनेसन पूर्वाधारनजिकै खसेका थिए । प्रमुख परिसरनजिकै ड्रोनहरूबाट भग्नावशेष खसेपछि डिसेलिनेसनसम्बन्धी सुविधामा क्षति पुगेको कुवेत र युएईले जनाएका छन् । बहराइनले पछि पुष्टि गर्यो कि ड्रोन आक्रमणले यसको एउटा डिसेलिनेसन प्लान्टमा क्षति पुर्याएको छ । इरानले संयुक्त राज्य अमेरिकालाई केस्म टापुमा रहेको डिसेलिनेसन सुविधामा प्रहार गरेको आरोप लगाएको छ, जसका कारण दर्जनौँ गाउँमा पानी आपूर्ति अवरुद्ध भएको छ ।

यीमध्ये केही घटना सुनियोजित आक्रमण नभए पनि तिनीहरूले आधुनिक युद्धका लागि यी पूर्वाधार कति जोखिममा छन् भनेर चित्रण गर्छन् । धेरैजसो डिसेलिनेसन प्लान्ट खुला तटरेखामा अवस्थित छन्, जहाँ तिनीहरूले समुद्री पानी तान्छन् र समुद्रमा नुनिलो पानी छोड्छन् । तिनीहरू ठुला, केन्द्रीकृत सुविधा हुन्, जुन पावर प्लान्ट र ऊर्जा पूर्वाधारसँग एकीकृत हुन्छन् । बिजुली नेटवर्क, बन्दरगाह वा नजिकैका सैन्य अड्डाविरुद्धको हमलाले पानी उत्पादनलाई सजिलै बाधा पुर्याउन सक्छ । धेरै खाडी सहरमा मुठीभर सुविधाले लाखौँ मानिसलाई आपूर्ति गर्छ । एउटा प्रमुख प्लान्टविरुद्धको सफल हमलाले केही दिनभित्र सम्पूर्ण महानगरीय क्षेत्रका लागि पानी आपूर्ति बन्द गर्न सक्छ ।

यो जोखिम नयाँ होइन । डेढ दशकभन्दा बढी समयअघि अमेरिकाले गरेको गुप्तचर मूल्यांकनले प्रमुख डिसेलिनेसन सुविधा नष्ट गर्दा धेरै खाडी राज्यमा पानीसम्बन्धी राष्ट्रिय संकट निम्त्याउन सक्ने चेतावनी दिएको थियो । चुहावट भएको कूटनीतिक केबलले एकपटक चेतावनी दिएको थियो कि यदि साउदी अरेबियाको जुबैल डिसेलिनेसन कम्प्लेक्स अक्षम पारियो भने राजधानी रियाद एक हप्ताभित्र खाली गर्नुपर्ने हुन सक्छ, किनभने यसको अधिकांश पिउने पानी त्यो प्लान्टबाट विशाल पाइपलाइन प्रणालीमार्फत पम्प गरिन्छ । यस्ता चेतावनीलाई प्राय: सैद्धान्तिक जोखिमको रूपमा लिइयो । हालको युद्धले तिनीहरूलाई तत्काल रणनीतिक चिन्तामा परिणत गरेको छ । साना खाडी राज्यले अझ ठुलो जोखिमको सामना गर्नुपर्नेछ । बहराइन, कतार र कुवेतजस्ता देशसँग सीमित रणनीतिक पानी भण्डार र आपूर्ति प्रणाली विविधीकरणका लागि सानो क्षेत्रीय ठाउँ छ । संयुक्त अरब इमिरेट्स र साउदी अरेबियाले सहरहरूलाई धेरै हप्तासम्म आपूर्ति गर्न सक्ने रिजर्भ जलाशयमा लगानी गरेका छन् । यदि लामो समयसम्मको द्वन्द्वको समयमा डिसेलिनेसन सुविधा गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भएमा पानीको अभाव तीव्र रूपमा देखा पर्न सक्छ ।

यसको प्रभाव राष्ट्रिय सिमानाभन्दा धेरै टाढासम्म फैलिएको छ । विश्वको धेरैजसो ध्यान युद्धले हर्मुजको जलमार्ग हुँदै तेल ढुवानीमा कसरी असर गरेको छ भन्ने कुरामा केन्द्रित छ । तैपनि, डिसेलिनेसन पूर्वाधारको लामो अवरोधले खाडीभरि मानवीय संकट निम्त्याउन सक्छ । तेलको उछालको समयमा बनाइएका सहरले चाँडै पानीको कोटा, जनसंख्या विस्थापन र आर्थिक पक्षाघातको सामना गर्न सक्छन् । आधुनिक खाडी समाजहरू प्राविधिक रूपमा उन्नत छन्, तर जलविज्ञानको रूपमा कमजोर छन् । हालैका दशकमा नागरिक बाँच्नका लागि आवश्यक पानी प्रणाली सीमाभन्दा बाहिर रहनुपर्छ भन्ने मान्यता बढ्दै गएको देखिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनले पहिले नै पिउने पानीका स्रोतसहित जनसंख्याको बाँच्नका लागि अपरिहार्य सुविधालाई जानाजानी लक्षित गर्न निषेध गरेको छ । तैपनि, विगत केही वर्षका द्वन्द्वले यो संयम कमजोर हुँदै गएको संकेत गर्छ । युक्रेनमा बाँध र ऊर्जा सञ्जालमा आक्रमण हुँदा पानी पूर्वाधार बारम्बार क्रसफायरको चपेटामा परेको छ । गाजामा तीव्र सहरी युद्धबिच इजरायलले पानी आपूर्ति प्रणालीलाई क्षतिग्रस्त वा नष्ट गरेको छ । भारत र पाकिस्तानबिचको दक्षिण एसियाली तनावले सिन्धु नदीको पानीलाई फेरि रणनीतिक दबाबको उपकरणको रूपमा प्रयोग गर्न बाध्य पारेको छ । उदीयमान ढाँचाले सुझाव दिन्छ कि आधुनिक द्वन्द्वमा पानीलाई फेरि एकपटक हतियार बनाइएको छ ।

हाल भइरहेको खाडी युद्धले अब यो प्रवृत्तिलाई अझ अगाडि बढाइरहेको छ । डिसेलिनेसन प्लान्टहरू मरुभूमि समाजका जीवनरेखा हुन्, जसले उनीहरूको अधिकांश ताजा पानी आपूर्ति गर्छ । तिनीहरूलाई लक्षित गर्दा वा त्यसो गर्ने धम्की दिँदा पनि ठुलो राजनीतिक दबाब उत्पन्न हुन सक्छ । इरानसँग संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलको संयुक्त सैन्य शक्तिलाई प्रत्यक्ष रूपमा चुनौती दिने पर्याप्त क्षमता नहुन सक्छ, तर यो रणनीतिलाई असीमित युद्धको रूपमा प्रयोग गरेर यसले अमेरिकी आधार रहेका खाडी देशमा उनीहरूको तीव्र पानी जोखिमलाई उजागर गरेर भारी मूल्य चुकाउन सक्छ । यी सुविधाविरुद्ध सीमित आक्रमणले त्यहाँको जनसंख्यामा व्यापक डर उत्पन्न गर्न सक्छ ।

रणनीतिक परिणाम गहिरा छन् । शक्ति र प्रभुत्वको टकरावको रूपमा सुरु भएको युद्ध चाँडै आधारभूत मानव अस्तित्वको संघर्षमा विकसित हुन सक्छ । यदि डिसेलिनेसन प्लान्टलाई व्यवस्थित रूपमा लक्षित गरियो भने परिणाम केवल आर्थिक संकट मात्र हुनेछैन, बरु अरब प्रायद्वीपमा मानवीय आपत्काल हुनेछ । लाखौँका लागि डिजाइन गरिएका सहरले केही दिनभित्रै आफ्नो पानी आपूर्ति गुमाउन सक्छन् । सरकारले सामाजिक आतंक र सम्भावित सामूहिक विस्थापनको सामना गर्नेछ ।
विडम्बनाको कुरा के छ भने इरान आफैँ पनि यस विशिष्ट खतराको कम जोखिममा छ । यद्यपि, यो देश गम्भीर पानीको अभाव र लामो खडेरीबाट ग्रस्त छ, यो अझै पनि तटीय डिसेलिनेसनको सट्टा नदी, जलाशय र भूमिगत जलभण्डारमा धेरै हदसम्म निर्भर छ । इरानले आफ्नो दक्षिणी तटमा डिसेलिनेसन क्षमता विस्तार गर्न थालेको छ, तर यसको पानी प्रणाली खाडी मुलुकको भन्दा भौगोलिक रूपमा बढी वितरित छ । यो भिन्नताले एक रणनीतिक असन्तुलन सिर्जना गर्छ, जसमा इरानले समान जोखिमको सामना नगरी आफ्ना छिमेकीको जीवनरेखालाई धम्की दिन सक्छ । त्यसैले, हालको युद्धले पश्चिम एसियामा प्राविधिक प्रगतिको गहिरो विरोधाभासलाई उजागर गर्छ । डिसेलिनेसनले दुर्गम मरुभूमि वातावरणमा समृद्ध सहरहरू निर्माण गर्न सम्भव बनायो । तर, यो रूपान्तरणलाई सक्षम बनाउने उही पूर्वाधारले जोखिमको नयाँ रूप पनि सिर्जना गरेको छ । 

भारतीय लेखक अशोक स्वैन स्विडेनका प्राज्ञिक हुन् ।

– स्क्रोल डटइनबाट