नयाँ शैक्षिक सत्र सुरु हुनुभन्दा अगाडि नै न्युजिल्यान्डभरका अभिभावकले अनिवार्य विद्यालय पोसाकको मूल्यबारेमा चिन्ता व्यक्त गर्न थालेका छन् । नयाँ पोसाकको मूल्य एकजना विद्यार्थीका लागि लगभग न्युजिल्यान्ड डलर ८० देखि १,२०० भन्दा बढी हुन सक्छ । हो, विद्यालय पोसाकका खर्च भनेको धेरै वर्षसम्म टिक्ने लुगामा लगानी हो र यो लामो समय टिकाउ हुन सक्छ । तर, जीवनयापनमा बढ्दो लागतबिच मध्यम तथा न्यून वर्गका अभिभावक भने महँगो पोसाक शुल्कको चपेटामा परेका छन् । यस विषयमा हामीले एउटा वृहत् अध्ययन गरेका थियौँ । हाम्रो जारी अनुसन्धानले न्युजिल्यान्डमा पोसाक र समानताको जाँच गरेको छ । अध्ययनमा तीनवटा विद्यालयका विद्यालय नेता र विद्यार्थीहरूसँग गरेको अन्तर्वार्ता समावेश छ ।
विद्यालयको ‘इक्विटी इन्डेक्स रेटिङ’ अर्थात् समानता सूचांक दर्जा जे भए पनि हामीले अन्तर्वार्ता लिएका विद्यालयका नेताहरूले पोसाकको लागतले अभिभावक चिन्तित देखिएको बताए । उच्च सामाजिक–आर्थिक क्षेत्रको एउटा विद्यालयका विद्यार्थीबारे हाम्रो सर्वेक्षणमा ६३० जना उत्तरदाताहरूमध्ये लगभग २० प्रतिशत विद्यार्थी आफ्नो पोसाक किन्ने विषयमा अभिभावकहरू निकै चिन्तित रहेको बताए । सर्वेक्षण गरिएका तीन स्कुलमा धेरैजसो विद्यालय कर्मचारीले विद्यालयमा आवश्यक सामग्री किन्न मुस्किल पर्ने केही विद्यार्थी पहिचान गरे ।
उच्च लागत र समुदायको आशा
देशमा बहस केवल पोसाकको बारेमा मात्र हुँदैनन् । राजनीति, शक्ति, वर्ग र परम्पराले अनिवार्य पोसाकको बारेमा विद्यालयले गर्ने निर्णयलाई प्रभाव पार्न सक्छ । कुनै पनि राम्रोसँग डिजाइन गरिएको पोसाकले विद्यार्थीलाई कक्षाकोठाका अवरोध समाधान गर्न सहयोग गर्ने विभिन्न प्रमाणले देखाउँछन् । पोसाकमा विद्यार्थीहरू शारीरिक रूपमा आरामदायी, सक्रिय हुन्छन्, आफूलाई फिट भएको महसुस गर्छन् र कक्षा कोठामा सिक्न तयार हुन्छन् । त्यहाँ एक दृढ विश्वास छ कि औपचारिक ब्लेजर र टाई साधारण पोसाकभन्दा राम्रो सहज हुन्छ । यस्तो पोसाकले विद्यार्थीलाई ‘स्मार्ट’ देखाउँछ यद्यपि विद्यालय पोसाकको प्रकारले शैक्षिक उपलब्धिलाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्छ भन्ने कुनै प्रमाण छैन ।
विद्यालयको पोसाकबारे कसले निर्णय गर्छ ?
न्युजिल्यान्डमा स्कुल बोर्डले विद्यार्थीले लगाउने पोसाक र नियम निर्धारण गर्छन् । नैतिक दृष्टिकोणबाट पनि बोर्डले विद्यालय पोसाकले शिक्षामा अनावश्यक लागत उत्पन्न नगर्ने सुनिश्चित गर्नुपर्छ । स्पष्ट रूपमा बोर्डले पोसाक बनाइने कच्चा पदार्थको लागत नियन्त्रण गर्न सक्दैनन् । तर, तिनीहरूले स्कुल पोसाक र आपूर्तिमा वाणिज्य आयोगको दिशानिर्देश र स्कुल पोसाकसम्बन्धी नियमलाई नियन्त्रण गर्न सक्छन् । नयाँ स्कुल पोसाक सामान्यतया विशेषज्ञ आपूर्तिकर्ताबाट प्रत्यक्ष वा स्कुलमार्फत खरिद गरिन्छ । न्युजिल्यान्डमा ठुला कर्पोरेटदेखि साना पारिवारिक व्यवसायसम्म आपूर्तिकर्ताको व्यापक विकल्प छ ।अहिलेको प्रतिस्पर्धात्मक बजारमा विद्यालयहरूले आयोगको निर्देशनको पालना गरेर मूल्यमा वास्तविक प्रभाव पार्न सक्छन् । यसमा विद्यालयहरूको पोसाकको नियमित समीक्षा गर्नेदेखि आपूर्तिकर्ता गुणस्तर अनुगमन समावेश छ ।
पोसाक नियम अनुगमन होस्
सबैले स्कुल पोसाक किन्न सक्छन् भन्ने सुनिश्चित गर्न आयोगको दिशानिर्देशमा भरपर्नु मात्र पर्याप्त छैन । पोसाकसम्बन्धी नियमको सक्रिय रूपमा अनुगमन भएको देखिँदैन र अभिभावकबाट आउने गुनासा धेरै छन् । बरु, पोसाक र शिक्षामा पहुँच सुधार गर्न सरकारले थप हस्तक्षेप गर्ने समय आएको छ । आपूर्ति प्रक्रिया सकेसम्म निष्पक्ष छ भनी सुनिश्चित गर्न सरकारले अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड पालन र उचित कानुन लागू गर्न आवश्यक छ ।
संयुक्त अधिराज्यको शिक्षा (विद्यालय पोसाकको लागतबारे मार्गदर्शन) ऐन २०२१ ले विद्यालयहरूले आफ्नो पोसाक नीति र आपूर्तिकर्ता व्यवस्थामा कस्तो विचार गर्नुपर्छ भनेर रूपरेखा प्रस्तुत गर्दछ । यस कानुनअन्तर्गत धेरैजसो पोसाकका कपडा कुनै पनि पसलमा उपलब्ध हुनुपर्छ केवल विशिष्ट खुद्रा विक्रेताबाट मात्र होइन । यस्तो कानुन हाम्रो सन्दर्भमा खासै राम्रो उपाय नभए पनि यसले अधिकारीहरूलाई स्कुल पोसाकको लागत र नीति जाँच र अनुगमन गर्न सहयोग गर्दछ ।
धेरै पहल आवश्यक
विद्यालय पोसाकको सन्दर्भमा न्युजिल्यान्ड सरकारले धेरै कदम चाल्न सक्छ, जसमा पोसाकको लागतमा अनुदानलाई अझ सुलभ र कम महँगो बनाउने समावेश छ । सरकारले अधिक आवश्यकता भएका विद्यार्थीका लागि स्कुल पोसाक राज्यले उपलब्ध गराउने कानुन बनाउन सक्छ ।हाल कम आय भएका परिवारहरूले वर्क एन्ड इनकम न्युजिल्यान्डबाट अनिवार्य रूपमा ऋण लिनुपर्छ । यसले यी परिवारलाई ऋण फिर्ता गर्दै कम आम्दानीमा निर्वाह गर्न दबाब दिन्छ । सरकारले राष्ट्रिय औषधि खरिद एजेन्सी फरम्याकजस्तै राष्ट्रिय पोसाक थोक खरिददर पनि स्थापना गर्न सक्छ । तर, यो स्कुल पोसाकको लागतको मुद्दामा व्यावहारिक दृष्टिकोण भए पनि यसलाई व्यापक रूपमा समर्थन नहुन सक्छ ।
यसो भनिए पनि सरकारले के निर्णय गर्छ भन्ने कुरा शक्तिको अभ्यासमा पनि निर्भर गर्दछ । यस मुद्दामा सरोकारवाला– विद्यार्थी, विद्यालय, शिक्षक, परोपकारी संस्था र समुदायले आफ्ना स्थानीय राजनीतिज्ञहरूलाई सम्पर्क गर्न आवश्यक छ ताकि उनीहरू यो मुद्दा र सम्भावित समाधानबारे सचेत छन् भनी सुनिश्चित गर्न सकियोस् । विद्यालयस्तरमा बोर्डसँग मानव अधिकारलाई समर्थन गर्ने र विद्यालयको मूल्यमान्यता प्रतिबिम्बित गर्ने विस्तृत एकरुपता कायम गर्ने नीति हुनुपर्छ । तर, विस्तृत समीक्षा प्रक्रियासँगै यो नीति पारदर्शी र अनुकूलन हुनुपर्छ ।
विद्यालयहरूले आवधिक रूपमा आफ्नो पोसाकले विद्यार्थी र समुदायको आवश्यकता पूरा गर्छ कि गर्दैन भनेर जाँच गर्नुपर्छ, जसमा अनिवार्य सामग्रीको संख्या र लागत (उदाहरणका लागि ब्लेजर आवश्यक छ कि छैन) वा विद्यालयले विद्यार्थीको आवश्यकता पूरा गर्न पोसाकका लागि कोष दिने निर्णय गर्छ कि गर्दैन भन्ने कुरा समावेश छ । दृष्टिकोण जेसुकै भए पनि विद्यार्थीहरूको शिक्षामा लगानी अनुकूलन गर्न सकियोस् भनेर स्कुल पोसाकको लागतलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ ।
(कन्भर्सेसनबाट)
