- एआईले हाम्रो जीवनको लगभग हरेक पक्षलाई रूपान्तरण गरिरहेको छ, तर यो शक्तिशाली प्रविधि अघि बढ्दै जाँदा महिला भने पछि पर्दै गएका छन्
गत वर्ष लैंगिक समानताका लागि एक ऐतिहासिक वर्ष थियो । बेइजिङ घोषणापत्र र कार्य प्लेटफर्मको ३०औँ वार्षिकोत्सव मनाउँदै गर्दा विश्वले लैंगिक समानताप्रतिको ऐतिहासिक विश्वव्यापी प्रतिबद्धता जनायो । यसलाई स्वीकार गर्दै विश्वव्यापी नेता र विज्ञले सन् २०२५ मा ‘कमिसन अन द स्टाटस अफ वुमन’ अर्थात् महिलाको स्थितिसम्बन्धी आयोगको ६९औँ बैठकमा भेला भए ।
हामी सन् २०२६ मा प्रवेश गर्दै गर्दा यो ध्यान अझ समयसापेक्ष हुन सक्दैन, विशेषगरी कृत्रिम बुद्धिमत्ताको द्रुत विकासका साथ । आज, एआईले हाम्रो जीवनको लगभग हरेक पक्षलाई रूपान्तरण गरिरहेको छ । तर, यो शक्तिशाली प्रविधि अगाडि बढ्दै जाँदा महिलाहरू पछाडि पर्दै गएका छन् ।
विश्वव्यापी रूपमा एआई पेसेवरहरूको एकचौथाइभन्दा कम र एसटिइएम (विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणित क्षेत्रहरूमा नवप्रवर्तन, सहकार्य र विकासलाई मार्गदर्शन र प्रेरणा दिने व्यक्ति) कामदारहरूको एकतिहाइभन्दा कम महिला छन् । यो खाडल बढ्दै गइरहेको छ ।
वास्तवमा, आजको तुलनामा सन् १९८० को दशकमा धेरै महिलाहरू प्राविधि क्षेत्रमा नेतृत्वदायी भूमिकामा थिए । नतिजा स्पष्ट छ– आजको दिनमा भोलिको उपकरणलाई आकार दिने अधिकांश निर्णय पुरुषले गरिरहेका छन् । तिनीहरू नै एआई मोडेल डिजाइन गर्छन्, तिनीहरू नै कसरी परीक्षण गरिन्छन् भनेर निर्धारण गर्छन्, प्रशिक्षण तथ्याङ्क चयन गर्छन् र हामीबाट लिइएका ती तथ्याङ्क कसरी प्रयोग गरिन्छ भनेर निर्णय गर्छन् । समानता र मानवताका लागि धेरै महिला एआई निर्णय निर्माता बन्नु महत्वपूर्ण छ ।
पहिलो, जब पुरुष र महिलाले सँगै एआई विकास गर्छन्, प्रविधिले सबैलाई थप सटिक रूपमा प्रतिनिधित्व गर्छ । महिलाहरूको पर्याप्त प्रयत्नविना स्वास्थ्यजस्ता महत्वपूर्ण मुद्दामा पनि एआई प्राय: उनीहरूका लागि गलत हुन्छ । उदाहरणका लागि, फिटबिट उपकरण छोटो प्रयोगकर्ताका लागि सही परिणाम रेकर्ड गर्न कम सक्षम छन् भनी रिपोर्ट गरिएको छ ।
दोस्रो, प्रमाणले महिलाहरूले बनाएका प्रविधि सबैप्रति बढी जवाफदेही हुने देखाउँछ । अनुसन्धानकर्ताले पत्ता लगाएका छन् कि महिलाले निर्णय लिँदा औसतमा धेरै मानिसलाई विचार गर्छन् र गलत जानकारीसहित धेरै जोखिम पनि विचार गर्छन् ।
तेस्रो, जब महिलाले एआई–सञ्चालित समाधान विकास गर्छन्, तिनीहरूले सामना गर्ने चुनौतीमा प्राय: गहिरो प्रभाव पार्छन् । दक्षिण अफ्रिकाकी १६ वर्षीया बोहले म्फाहलेलाई नै हेर्नुहोस् । उनले मानव बेचबिखन र लैंगिक हिंसाविरुद्ध लड्न गोप्य क्यामेरा र जिपिएस भएको झुम्का आविष्कार गरेकी थिइन् ।
स्पष्ट रूपमा महिलाले सबैका लागि एआईलाई बलियो बनाउन सक्छन् । तर, त्यहाँ पुग्न उनीहरूले अद्वितीय र निरन्तर अवरोधको सामना गर्छन्, जसलाई समाजले तुरुन्तै सम्बोधन गर्नुपर्छ ।
एउटा जोखिम के छ भने स्टिम (एसटिइएम) मा महिलाको न्यून प्रतिनिधित्व एआईमार्फत नै स्थापित हुन्छ । उदाहरणका लागि एल्गोरिदमले ऐतिहासिक ढाँचाबाट सिक्छन् । पुरुष सिभी प्राप्त गरेको एक दशकपछि एउटा इ–वाणिज्य फर्मको भर्ती प्रणालीले प्राय: ‘महिला’ शब्द समावेश गर्ने अन्यथा योग्य आवेदनलाई बहिष्कार गर्न थाल्यो । प्रणाली अन्तत: विघटन भयो । तर, कम्पनीले पूर्वाग्रहविरुद्ध सक्रिय रूपमा कार्यक्रम गरेमा मात्र एआई–सञ्चालित असमानतालाई व्यापक रूपमा उल्ट्याउन सकिन्छ (पुरानालाई बलियो नबनाई, नयाँ ढाँचालाई सक्षम बनाएर) ।
नीति र कार्यस्थल सुधारका पनि आवश्यक छ । नीति–निर्माता र रोजगारदाताले लचिलोपन विस्तार गरेर महिलालाई सहयोग गर्न सक्छन् । आवश्यक पर्दा कार्यलय नगई टाढैबाट गर्न सकिने कामका विकल्प महिलाका लागि परिवर्तनकारी हुन सक्छन् । महिलाले अझै पनि बच्चा र वृद्धवृद्धाको हेरचाहसहित पारिवारिक जिम्मेवारीको असमान हिस्सा समेट्ने भएकाले यी विकल्प प्रभावकारी हुन सक्छन् ।
धेरैजसो अवस्थामा, विशेषगरी केवल केही दिन मात्र बिदामा बस्ने पुरुषका लागि उनीहरूको अभिभावकीय बिदा विस्तार गरेर महिलाको घरायसी भार कम गर्न सकिन्छ । घरमा बढी समानता भएमा मात्र हामी काममा समानता प्राप्त गर्न सक्छौँ ।
यो अझ जरुरी हुँदै गइरहेको छ, किनकि मुख्यतया महिलाका जागिर पुरुषका जागिरको तुलनामा एआईका कारण गुमाउने सम्भावना दोब्बर हुन्छ । कारिन्दा र प्रशासनिक भूमिकामा केन्द्रित धेरै महिला अहिले सबैभन्दा जोखिममा छन् । त्यसकारण महिला र केटीहरूलाई एआईले प्रतिस्थापन गर्नुको सट्टा एआईसँग बढ्न प्रशिक्षित र प्रोत्साहित गर्नुपर्छ ।
अन्तमा, परिवर्तन तलबाट पनि आउनुपर्छ । नीति–निर्माताले शैक्षिक संस्था र रोजगारदातालाई एआईमा धेरै महिलालाई तालिम दिन र भर्ती गर्न प्रोत्साहित गर्न सक्छन् । स्कुलहरूले केटीहरूलाई एआई अन्वेषण गर्न सहयोग पुर्याउने पाठ्यक्रम र गतिविधि विकास गरेर प्रारम्भिक सम्पर्क बढाउन सक्छन् ।
युएनडिपी स्टिम शिक्षा र रोजगारीमा लैंगिक खाडल पूरा गर्न प्रतिबद्ध छ । चीनमा हामी २०२३ देखि हाम्रो एचइआर डिजिटल फ्युचर बुटक्याम्पमा गैरसरकारी संस्था र राष्ट्र संघका स्वयंसेवकसँग साझेदारी गर्छौं । अहिलेसम्म, ९० भन्दा बढी ग्रामीण विद्यालयमा पाँच हजारभन्दा बढी केटीहरूले उदीयमान प्रविधि र फोहोर व्यवस्थापनजस्ता स्थानीय समुदायका चुनौती सम्बोधन गर्न डिजिटल समाधान कसरी डिजाइन गर्ने भन्नेबारे सिकेका छन् ।
तर, घरमा पनि मानसिकता परिवर्तन हुनुपर्छ । आमाबाबुले छोरीहरूसँग कसरी कुरा गर्छन्, उनीहरूले परिचय गराउने किताब र गतिविधि, उनीहरूलाई सुम्पिएका जिम्मेवारीहरूले जिज्ञासा र आत्मविश्वासलाई गहिरो रूपमा आकार दिन सक्छन्, जुन भविष्यका कुनै पनि प्राविधिक नेताका लागि प्रमुख गुण हुन् ।
वास्तवमा, संसारको पहिलो कम्प्युटर प्रोग्रामर एक महिला थिइन्, जसका आमाबाबुले त्यसै प्रोत्साहन गरे । आमाबाबुबाट गणित पढ्न प्रोत्साहन पाएकी एडा लभलेसले एउटा यस्तो विचार प्रस्तुत गरिन्, जसले संसारलाई परिवर्तन गरिदियो, त्यो संख्याले मात्राबाहेक अरू केही प्रतिनिधित्व गर्न सक्थ्यो । यो अन्तर्दृष्टिले गणनाबाट गणनामा क्रान्ति ल्यायो । प्रत्येक वर्ष अक्टोबरमा एडा लभलेस दिवसले स्टिममा महिलाहरूको बेवास्ता गरिएका उपलब्धिको स्मरण गराउँछ, जसले हामीलाई अझै पनि खुलासा हुन बाँकी रहेको ठुलो सम्भावनाको सम्झना गराउँछ ।
हामीलाई प्राप्त गर्न सक्ने सबै स्टिम नेता चाहिन्छ । किनभने, विज्ञान र प्रविधि ग्रहको सबैभन्दा जटिल र तत्काल चुनौतीहरू समाधान गर्न महत्वपूर्ण छ । दिगो विकास लक्ष्य पूरा गर्न २०३० को समयसीमा नजिकिँदै गर्दा जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा खराब प्रभावलाई रोक्न हाम्रो समयसीमा अन्त्य हुँदै छ । दिगो विकासमा नवप्रवर्तनसम्बन्धी लक्ष्य नौ र लैंगिक समानतासम्बन्धी लक्ष्य पाँच समावेश छन् । हाम्रो भविष्यलाई परिभाषित गर्ने प्रविधिले साँच्चै सबैको प्रतिनिधित्व गर्छ र सबैसम्म पुग्छ भन्ने कुरा सुनिश्चित गरेर स्टिममा महिला र केटीहरूलाई सशक्तीकरण गर्नाले यी सबैमा प्रगतिलाई तीव्र बनाउनेछ ।
लेखिका युएनडिपी चीनका आवासीय प्रतिनिधि हुन् ।
चाइना डेलीबाट
