अरुणाचल प्रदेशमा जन्मिएको कथित आरोपमा सांघाईमा एक भारतीय नागरिकलाई हालै पक्राउ गरिएको घटना ब्युरोक्रेसीमा सानो घटना भए पनि सभ्यताका हिसाबले यो उजागर गर्नैपर्ने खालको छ । यो कुनै संकट थिएन । यो एउटा संकेत थियो । यसले भारत–चीन सम्बन्धमा जारी तनावलाई उजागर गर्यो, जहाँ सामान्य घटनाले पनि अचानक रणनीतिक अर्थ दिन्छ र पहिचान स्वयं द्वन्द्वको कारण बन्छ ।
सतहमा आप्रवासनको मामिलाको रूपमा देखा परेको कुरा वास्तवमा लामो सम्बन्ध बिग्रिएको प्रतिध्वनि थियो, जुन कुनै पनि पक्षले निर्णायक रूपमा समाधान गर्न भाषा फेला पारेको छैन । हिमालयले आफ्नो आधुनिक जीवन सशस्त्र टकरावको ‘फल्ट लाइन’को रूपमा सुरु गरेको थिएन । शताब्दीयौँदेखि यसले गतिविधि र आदानप्रदानको क्षेत्रको रूपमा काम गर्यो । आज हामी जुन कुरालाई कडा सीमाको रूपमा देख्छौँ, त्यो इतिहासको धेरैजसो भागका लागि बरफको पर्खालभन्दा पनि सभ्यताको कोरिडोर थियो ।
सम्बन्धको त्यो पुरानो परिदृश्यले गर्दा समकालीन भारत–चीन असमझदारीलाई सामान्य बनाउन यति गाह्रो भएको छ । अरुणाचल प्रदेश र अक्साई चीन अब केवल जमिनका भूभाग मात्र रहेनन् । तिनीहरू शंका, असुरक्षा र गर्वका भण्डार बनेका छन् । सीमा जीवित छ, केवल सीमांकन गरिएको छैन । प्रत्येक गस्ती, सडक, नयाँ प्रशासनिक दाबी सैन्य गणनामा मात्र होइन, बरु ऐतिहासिक चेतनामा पनि प्रतिध्वनित हुन्छ । सन् १९६२ को आघातले अझै पनि वर्तमानलाई आकार दिन्छ । द्वन्द्वले चीनको लागि क्षमता र पहुँचलाई पुष्टि गर्यो भने भारतका लागि यसले जोखिम उजागर गर्यो । त्यो क्षणले मात्र कुनै पनि देश परिवर्तन भएन, दुवैलाई पुनर्लेखन गरिएको थियो । त्यसपछिको कुरा निष्कर्ष थिएन, बरु संयम र अविश्वासको विस्तृत कोरियोग्राफी थियो, जुन आजसम्म पनि जारी छ ।
त्यसैले, सिमाना अब घाउको सट्टा ट्याटुजस्तो देखिन्छ । यो सम्बन्धको मांसपेशीमा कुँदिएको स्थायी छाप हो । राजनीतिक मौसम परिवर्तन हुँदा यो झनझनाउँछ, छुँदा चिलाउँछ र समय–समयमा यसले दुवै पक्षलाई पीडाको सम्झना गराउँछ । सतही अध्ययनमा प्रायः छुटेको कुरा के हो भने कुनै पनि पक्षले आफूलाई आक्रमणकारीको रूपमा अनुभव गर्दैन । प्रत्येकले बचाउको दृढ विश्वासमा कदम चाल्छ ।
दुई देशबिचको सिमाना शरीरमा खोपिएको ट्याटुजस्तो देखिन्छ । यो सम्बन्धको मांसपेशीमा कुँदिएको स्थायी छाप हो । राजनीतिक मौसम परिवर्तन हुँदा यो झनझनाउँछ, छुँदा चिलाउँछ र समय–समयमा यसले दुवै पक्षलाई पीडाबोध गराउँछ ।
चीनका लागि अक्साई चीन (चीन र भारतबिचको विवादित भूमि) माथिको नियन्त्रण आन्तरिक एकता र रणनीतिक निरन्तरताको विषयको रूपमा अनुभव गरिन्छ । भारतका लागि अरुणाचल प्रदेशको रक्षा राजनीतिक अखण्डता र राष्ट्रिय सार्वभौमिकताको प्रश्नको रूपमा अनुभव गरिन्छ । पहिले नै कमजोर यो समीकरणमा तेस्रो संरचनात्मक वास्तविकता प्रवेश गर्छ, चीन–पाकिस्तान सम्बन्ध । यो बन्धन भावनात्मक छैन । यो वास्तुकला हो । पाकिस्तानले चीनको पश्चिमी अभिमुखीकरणमा रणनीतिक पुल र दबाब बिन्दुको रूपमा काम गरेको छ भने चीनले पाकिस्तानलाई एक्लो पार्नेविरुद्धको ग्यारेन्टीको रूपमा काम गरेको छ । पूर्वाधार, रक्षा सहयोग र कूटनीतिक समर्थनद्वारा बलियो बनाइएको यो सम्बन्धले हिमालयको भंगमा ज्यामितीय जटिलता थप्छ ।
सीमा अब दुई राज्यबिचको रेखा मात्र रहेन, यो रणनीतिक अंश पनि हो, जहाँ एकातर्फको हरेक गतिविधिले अर्कोतर्फ छाया पार्छ । जब सम्बन्ध त्रिपक्षीय हुन्छ, अस्थिरता दोब्बर हुन्छ । एक मोर्चामा गलत गणना अर्कोतर्फ प्रतिध्वनित हुन्छ । शंका तहबद्ध हुन्छ । संकेत अस्पष्ट हुन्छ । अबको खतरा भनेको नियतले युद्ध होइन, बरु गलत बुझाइले युद्ध हुनु हो । इतिहासले यहाँ एउटा पाठ सिकाउँछ । टिकेका सिमानाहरू केवल संकल्पले मात्र होइन, व्यवस्थापनको बानीले गर्दा नै यो सम्भव भएको हो ।
एक समय हिमाली संसार आफैँमा आवास र गतिशीलताको अभ्यासद्वारा शासित थियो, जहाँ सांस्कृतिक सीमा राजनीतिक सीमाभन्दा धेरै थिए र सहअस्तित्व सैद्धान्तिकभन्दा बढी व्यावहारिक थियो । आधुनिक कार्य त्यो संसारलाई पुनः सिर्जना गर्नु होइन, बरु व्यावहारिकताका लागि यसको प्रवृत्तिलाई पुनः प्राप्ति गर्नु र यसलाई समकालीन राज्यकलामा रूपान्तरण गर्नु हो । अगाडि बढ्ने बाटो भव्य सौदाबाजी वा मेलमिलापको नाटकीय संस्कारमा निहित छैन । यो दिनचर्याको कम देखिने वास्तुकलामा निहित छ । लाइन अफ एक्चुअल कन्ट्रोलले स्थायी उत्तेजनाको रूपमा होइन, काम गर्ने रेखाको रूपमा काम गर्नुपर्छ ।
गस्ती ढाँचाहरू नाटकीयभन्दा अपेक्षाअनुसारको हुनुपर्छ । सञ्चार माध्यमलाई भावनात्मक विश्वासका कारणले होइन कि बरु बारम्बार प्रयोग र संस्थागत बानीका कारण विश्वास गर्नुपर्छ । जब चीन–भारत सीमामा स्थिरताले जरा गाड्छ, पश्चिमी बलको उपयोगिता कमजोर हुन्छ । त्रिपक्षीय सम्बन्धले तीक्ष्णता प्राप्त गर्छ । जब प्राथमिक सम्बन्धले अनुशासन प्राप्त गर्छ, सहायक दबाब विन्दुहरूले आफ्नो जबर्जस्ती मूल्य गुमाउँछन् । सांघाईमा थुनामा राखिएकी भारतीय नागरिकको अनुभव यस तर्कको मानवीय किनारमा उभिएको छ । उनी कुनै रणनीतिको हिस्सा थिइनन् । तैपनि, उनले आफूलाई एक अविस्मरणीय क्षणमा नसुल्झेको सीमाको भार बोकेको पाइन् । यो ठ्याक्कै त्यही हो, जहाँ भूराजनीतिक भंगले उनीहरूको सामान्य जीवनमा मौन क्षति पुर्याउँछ ।
चीन–पाकिस्तान सम्बन्ध जारी रहनेछ । यद्यपि, भारतको रणनीतिक कल्पनामा यो सम्बन्धको प्रभावलाई कम गर्न सकिन्छ (यदि यसलाई स्थायी संकटको रूपमा नभई स्थिर रूपमा व्यवहार गरियो भने) । आर्थिक अन्तरनिर्भरता, शान्त कूटनीतिक प्रोटोकल र दिगो सैन्य समझदारी भावनात्मक औजार होइनन् । तिनीहरू विश्वासका संयन्त्र हुन् । यस्ता परिदृश्यमा शान्ति विश्वासबाट जन्मिएको हुँदैन, यो निश्चितताबाट जन्मिएको हुन्छ । अरुणाचल प्रदेश र अक्साई चीन इतिहासबाट मेटिनेछैनन् । तिनीहरूको रूपरेखा अब दुई राज्यको चेतनामा स्थायी चिह्नका रूपमा ट्याटु गरिएको छ, जसलाई मेट्नुको सट्टा बचाउनुपर्छ । दुवै देशको अगाडिको काम मसी सफा गर्नु होइन, तर प्रत्येकपटक दाग सफा गर्दा छाला नउप्कियोस् भनेर सुनिश्चित गर्नु हो ।
शिखर सम्मेलनका तस्बिर वा संयुक्त विज्ञप्तिमार्फत यहाँको शान्ति मापन गरिनेछैन । यसलाई शान्त मापदण्डद्वारा मापन गरिनेछ, साधारण नागरिक नसुल्झेका विवादको बोझ बोकेर हिँड्न सक्छन् कि सक्दैनन्, नोकरशाही प्रतिक्रियाले संयम सिक्छन् कि सिक्दैनन् र इतिहासलाई नीति बन्नेभन्दा स्मृतिमा रहन अनुमति दिइन्छ कि दिइँदैन ।
– द टाइम्स अफ इन्डियाबाट
