- कांग्रेसले अब पार्टीमा रुपान्तरण गरी जनतासित पुन: जोडिन युवा, महिला र नीतिकेन्द्रित कार्यकर्तालाई नेतृत्व तहमा ल्याउनुपर्छ
नेपाल अहिले पुन: एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ, जहाँ लोकतन्त्रको भविष्य, जनविश्वास र राष्ट्रिय स्थायित्व एकैसाथ कठोर परीक्षामा छन् । दशकौँ लामो संघर्ष, बलिदान र राजनीतिक संक्रमणपछि प्राप्त लोकतन्त्र अहिले व्यवहारगत असफलता, सत्ता–संघर्ष र नैतिक संकटको दलदलमा फसेको छ । संविधानले नागरिक अधिकार सुनिश्चित गरेको भए पनि शासनको चरित्रले जनतालाई निराश तुल्याएको छ । दलगत प्रतिस्पर्धा, गुटगत द्वन्द्व र स्वार्थकेन्द्रित सत्ता खेलले लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको आधार ध्वस्त पारेको छ ।
यस्तो सन्दर्भमा नेपाली कांग्रेस पुन: राष्ट्रिय दिशा निर्धारणको केन्द्रमा आइपुगेको छ । कांग्रेस केवल ऐतिहासिक दल होइन, यो नेपालको स्वतन्त्रता, लोकतन्त्र र नागरिक अधिकारको आत्मा पनि हो । तर, इतिहासको गौरवले मात्र भविष्य सुरक्षित गर्न सकिँदैन । आज कांग्रेसको प्रमुख चुनौती भनेकै जनताको भरोसा पुन: आर्जन गर्नु, शासनलाई परिणाममुखी बनाउनु र राज्य सञ्चालनमा जनभावनालाई प्रतिबिम्बित गर्नु हो ।
नेपालको राजनीति अहिले दिशाहीन र मूल्यविहीन बन्दै गएको छ । विचारभन्दा बढी सत्ताको गणितले दलहरूलाई बाँधेको छ । गठबन्धनको राजनीति अब आदर्श र नीति होइन, पद र शक्ति बाँडफाँटको गणनामा सीमित हुँदै गएको छ । बेरोजगारी, युवा पलायन, महँगी, आर्थिक असमानता र भ्रष्टाचारले जनजीवन संकटग्रस्त बनेको छ । यस्ता समस्याले केवल आर्थिक असन्तुलन होइन, राजनीतिक निराशा पनि बढाएको छ ।
विभिन्न अध्ययनले देखाउँछ, युवा पुस्ताको ठुलो हिस्सा अब दलबाट टाढिँदै गएको छ । उनीहरू भाषण होइन, परिणाम खोज्छन् । उनीहरू पारदर्शिता, दक्षता र डिजिटल जवाफदेहिता चाहन्छन् । त्यसैले कांग्रेसले अब पुरानो आन्दोलनकारी छविमा मात्र सीमित नरही नयाँ पुस्ताको आकांक्षा, प्रविधिमैत्री सोचसँग सन्तुलन कायम गर्दै व्यावहारिक सुधारको बाटो रोज्नुपर्छ ।
लोकतन्त्र केवल प्रणाली होइन, यो व्यवहार र संस्कार पनि हो । त्यसैले कांग्रेसले आज आफ्नो ऐतिहासिक मूल्यलाई व्यावहारिक शासनमा रुपान्तरण गर्न जरुरी छ । सिद्धान्तमा स्थिरता र कार्यशैलीमा नवीनताविना जनताको मन जित्न सकिन्न । नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहास संघर्ष, सहनशीलता र आदर्शको इतिहास हो । तर, पछिल्ला वर्षमा लोकतन्त्रको नैतिक बल कमजोर हुँदै गएको छ । सत्ता–समीकरणले जनभावनालाई पछाडि पार्दै आएको छ । यसले लोकतन्त्रमा जनविश्वास घटाएको छ र लोकतन्त्र स्वयं ‘विश्वासको संकट’मा फसेको छ ।
यस्तो वेला पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीको नेतृत्वको वर्तमान सरकार नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नैतिकता र पारदर्शिताको प्रतीक प्रयोग बनेको छ । दलहरू सत्ता–संघर्षमा डुबिरहेका वेला वर्तमान सरकारले सत्यनिष्ठा र उत्तरदायित्वको सन्देश दिएको छ । आज पनि त्यो सन्देश उत्तिकै सान्दर्भिक छ, लोकतन्त्रको शक्ति बहुमतमा होइन, विश्वास र संयममा हुन्छ ।
कांग्रेसले यही मूल्य आत्मसात् गर्दै शक्ति–साझेदारी होइन, नीति–साझेदारीको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । स्थायित्वको बाटो सत्ताको बाँडफाँडमा होइन, सुशासन र सहकार्यमा खोज्नुपर्छ । बिपी कोइरालाले भनेका थिए, ‘लोकतन्त्रको विकल्प लोकतन्त्र नै हो ।’ यो वाक्य आज पनि नेपालको राजनीतिक चेतनाको केन्द्रमा छ । जनता लोकतन्त्रका हर्ताकर्ताका गलत क्रियाकलापबाट निराश हुन सक्छन्, तर लोकतन्त्रकै विकल्प खोज्न तयार हुनेछैनन् । समस्या लोकतन्त्रमा होइन, लोकतन्त्रको अभ्यासमा छ ।
नेपालको लोकतन्त्र अहिले अधोगतिको सामना गर्दै छ । ढिलासुस्ती, भ्रष्टाचार, असमानता र नीतिगत अन्योलले यसको आत्मा कमजोर बनाएको छ । यसको समाधान अधिनायकवाद होइन, उत्तरदायी र परिणाममुखी लोकतन्त्र नै हो । लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने बाटो जनतासँगको प्रत्यक्ष उत्तरदायित्व र परिणाम आधारित शासन हो । कांग्रेसले यही बाटो रोज्नुपर्छ, जहाँ नागरिकले राज्यको सेवा, न्याय र अवसर प्रत्यक्ष महसुस गर्न सकून् ।
कांग्रेसले अब खुलेर आत्मसमीक्षा गर्नैपर्छ । पार्टीभित्रको गुटबन्दी, निष्क्रियता र नेतृत्व–एकाधिकारले संगठनलाई कमजोर बनाएको छ । यही कारणले जनताको भरोसा घट्दै गएको हो । अबको आवश्यकता हो, आन्तरिक लोकतन्त्र मजबुत बनाउने अभियान र संगठनात्मक पुनर्जागरण । कांग्रेसले अब आफू जनतासित जोडिन युवा, महिला र नीति–केन्द्रित कार्यकर्तालाई नेतृत्व तहमा ल्याउनुपर्छ । नयाँ पुस्ता कांग्रेसको शक्ति मात्र होइन, भविष्य पनि हो । कांग्रेस नयाँ विचार, नयाँ ऊर्जासँग एकाकार हुन सकेन भने लोकतन्त्रप्रतिको विश्वास पुन: जगाउन कठिन हुनेछ ।
जनताको मन जित्ने बाटो अब भावनात्मक नारामा होइन, व्यावहारिक सुधार र सेवामुखी नतिजामा छ । कांग्रेसले विगतको गौरव होइन, भविष्यको परिणाम प्रस्तुत गर्नुपर्छ । जनताको अपेक्षा स्पष्ट छ, सफा राजनीति, पारदर्शी शासन र नतिजा दिने नेतृत्व । कांग्रेसले अबका दिन आफूलाई यसमा खरो रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ ।
कांग्रेसका तीन आत्मजागरणका स्तम्भ
१. नीति स्पष्टता र वैकल्पिक शासन दृष्टि
कांग्रेसले अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सुशासनमा ठोस नीति प्रस्तुत गर्नुपर्छ । केवल विरोध होइन, वैकल्पिक शासन मोडेल प्रस्ताव गर्नुपर्छ । नीति स्पष्ट नभएसम्म जनविश्वास फर्किंदैन । कांग्रेसले निजी क्षेत्रसँग सहकार्य, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र र रोजगारी–केन्द्रित नीति अघि बढाउनुपर्छ ।
२. नैतिक पुनर्जागरण र शुद्ध राजनीतिक संस्कार
गुटबन्दी, व्यक्तिगत स्वार्थ र राजनीतिक व्यापार अन्त्य गर्नुपर्छ । कांग्रेसले नैतिक राजनीतिलाई आन्दोलनका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ, जहाँ पारदर्शिता, जवाफदेहिता र शुद्ध आचरण पार्टीको मूल मूल्य बन्न सकोस् । राजनीतिक शुद्धता नै जनविश्वासको पहिलो सर्त हो ।
३. परिणाममुखी शासन र नागरिक अनुभवको सुधार
जनतालाई प्रत्यक्ष सुधार महसुस गराउने शासन प्रणाली, रोजगारी सिर्जना, स्थानीय सेवा सुधार, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र न्यायिक पारदर्शितालगायत विषय कांग्रेस नीतिको केन्द्रमा रहनुपर्छ । परिणामको राजनीति नै जनताको मन जित्ने बाटो हो ।
विश्व राजनीति अहिले पुन: ध्रुवीकरणको दिशामा छ । अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धा, भारतको क्षेत्रीय प्रभाव र रुस–युक्रेन युद्धले शक्ति सन्तुलन फेरिँदै छ । यस्तो अवस्थामा नेपालजस्तो भूराजनीतिक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील देशले सन्तुलन, स्वाभिमान र व्यावहारिक कूटनीति अपनाउनुपर्छ ।
नेपालले आफ्नो शासन प्रणालीलाई तीन आधारमा उभ्याउनुपर्छ, १. संविधानको आत्मा व्यवहारमा उतार्ने राजनीतिक संस्कार । संविधान केवल कानुनी दस्ताबेज होइन, नैतिक प्रतिबद्धता हो । दलहरूले यसको भावनाअनुसार शासन गर्नुपर्छ । २. संवैधानिक निकायको स्वतन्त्रता र शक्ति सन्तुलनको सम्मान, न्यायपालिका, निर्वाचन आयोग, अख्तियार र अन्य संवैधानिक संस्थाहरूलाई राजनीतिक हस्तक्षेपबाट मुक्त राख्नुपर्छ । ३. राष्ट्रिय हित–केन्द्रित परराष्ट्र नीति, नेपालले भारत, चीन, अमेरिका वा अन्य शक्तिप्रति झुकाव होइन, समान दूरी र पारस्परिक हितमा आधारित नीति अपनाउनुपर्छ । नेपालको सर्वोच्च प्राथमिकता सधैँ आफ्नो स्वाभिमान र आर्थिक स्थायित्व हुनुपर्छ । कांग्रेसले यी सिद्धान्तलाई नीतिगत तहमा स्पष्ट रूपले स्थापित गर्न सके नेपालको परराष्ट्र नीति सन्तुलित र दीर्घकालीन दिशामा अगाडि बढ्नेछ ।
२१औँ शताब्दीको लोकतन्त्र केवल मतदान र पार्टीगत सदस्यतामा सीमित छैन । आजका नागरिक विशेषगरी युवा पुस्ता नीति निर्माण र निर्णय प्रक्रियामा प्रत्यक्ष सहभागिता चाहन्छन् । त्यसैले कांग्रेसले डिजिटल लोकतन्त्रको अभ्यास सुरु गर्नुपर्छ, जहाँ नागरिकले नीति सुझाव, जनमत संकलन र निर्णय प्रक्रियामा प्रत्यक्ष योगदान दिन सकून् ।
युवा र महिलालाई नेतृत्व तहमा ल्याउनु केवल समावेशिता मात्र होइन, कांग्रेसको भविष्यको सुनिश्चितता पनि हो । कांग्रेसले यदि नयाँ पुस्ताको सोच, प्रविधि र नीतिगत दृष्टि आत्मसात् गर्न सक्यो भने त्यो लोकतन्त्रलाई डिजिटल युगसँग जोड्ने ऐतिहासिक कदम हुनेछ । डिजिटल लोकतन्त्रको अभ्यासले पारदर्शिता र जवाफदेहिता मात्र होइन, जनसहभागिताको नयाँ संस्कार पनि जन्माउनेछ । यसले लोकतन्त्रलाई पुस्तान्तरको भाषा र प्रविधिको गतिसँग जोड्नेछ ।
नेपाल अहिले संकट र सम्भावनाको दोबाटोमा छ । राजनीतिक अविश्वास, आर्थिक कठिनाइ र सामाजिक असन्तुलनबिच पनि जनताको लोकतन्त्रप्रतिको आस्था अझै मरेको छैन । यही आस्थालाई जीवन्त राख्नु कांग्रेसको ऐतिहासिक दायित्व हो । लोकतन्त्रको रक्षा, सुशासनको अभ्यास र राष्ट्रिय हितमा आधारित नीति निर्माण, यी तीन स्तम्भ कांग्रेसको नयाँ पहिचान बन्न सक्छन् । कांग्रेसले यदि आत्मसुधार, पारदर्शी नेतृत्व र परिणाममुखी शासनको अभ्यास गर्न सक्यो भने यसबाट केवल पार्टीको पुनर्जागरण होइन, नेपालको लोकतन्त्रको नयाँ युगको सुरुवात हुनेछ ।
कांग्रेसको इतिहास नेपालकै लोकतन्त्रको इतिहास हो । त्यसैले अहिलेको चुनौती विगतका उपलब्धि जोगाउनु मात्र होइन, नयाँ पुस्तामा लोकतन्त्रप्रतिको विश्वास पुन: जगाउनु पनि हो । लोकतन्त्र केवल शासन प्रणाली होइन, यो जनविश्वास, नैतिकता र उत्तरदायित्वको साझा मूल्य हो ।
नेपाललाई अहिले भाषण होइन, परिणाम चाहिएको छ र त्यो परिणाम दिने शक्ति अझै कांग्रेसमै छ, यदि पार्टीले आत्मजागरण, सुधार र साहसिक निर्णयको बाटो रोज्न सक्यो भने । कांग्रेसको आत्मजागरण केवल पार्टीको पुनर्जीवन होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक पुनर्जागरणको पूर्वसर्त पनि हो ।
जनताको आशा पुन: जगाउनु, शासनलाई नैतिक बल दिनु र लोकतन्त्रलाई व्यवहारमा उतार्नु, यही कांग्रेसको ऐतिहासिक जिम्मेवारी हो । विगतको गौरवलाई भविष्यको उपलब्धिमा रुपान्तरण गर्ने समय अब यही हो ।
(क्षेत्री नेपाली कांग्रेस शुभेच्छुक संस्था समन्वय विभागकी सचिव हुन्)
