इजरायलले लेबनानमाथि अतिक्रमण सुरु गर्नुअघि अमेरिकाले उसलाई संयमता अपनाउन आग्रह गरेको थियो । तर, इजरायलले अमेरिकी आह्वान बेवास्ता गर्यो । इजरायलले लेबनानमा आक्रमण गरेपछि पत्रकारहरूले अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनसँग त्यस कदममा कत्तिको सहज महसुस भइरहेको छ भन्ने प्रश्न गरेका थिए । बाइडेनले ठाडो उत्तर दिँदै भनेका थिए, ‘खासमा म युद्ध रोकिएको भए सहज महसुस गर्ने थिएँ । अहिलेसम्म युद्धविराम भइसक्नुपर्ने थियो ।’
इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतान्याहुले बाइडेनलाई पेलेर अघि बढेको यो अर्को घटना हो । राजनीतिशास्त्री इयान ब्रेमरले मध्यपूर्वमा जारी पछिल्लो युद्धमा बाइडेन सरकारको प्रभाव ‘शून्य’ रहेको त्यसै भनेका होइनन् । तर, यसमा गल्ती बाइडेनको पनि छ ।
बाइडेन एकातर्फ इजरायललाई युद्धमा थप तनाव नबढाउन र संयमता कायम गर्न आह्वान गरिरहेका छन्, अर्कोतर्फ इजरायललाई हतियार दिइरहेका छन् । यसले गर्दा, मध्यपूर्व क्षेत्रमा ऐतिहासिक शान्ति प्रयासको नेतृत्व गर्नुको साटो बाइडेन गाजाको विध्वंशमा इजरायलका प्रमुख मतियार बनेका छन्, इजरायलको मुख्य हतियार आपूर्तिकर्ता बनेर । बाइडेनको गलत नीतिको कारण गाजामा अभूतपूर्व विनाश निम्तिएको छ । गाजामा पछिल्लो एक वर्षमा मारिएका महिला तथा बालबालिको संख्या पछिल्लो दुई दशकको अवधिमा विश्वभरका युद्धमा मारिएको बराबर भएको अक्सफामको तथ्यांकले देखाउँछ ।
बाइडेन सरकारले युक्रेनलाई पनि हतियार सहयोग गरिरहेको छ, तर तिनमा कैयौँ सर्त राखेका छन् । तर, इजरायलको हकमा भने उनले कहिल्यै कुनै सर्त राखेनन् । सायद त्यस्तो सर्तले हेजबोल्लाहलाई इजरायलमाथि आक्रमणका लागि प्रोत्साहित गर्न सक्ने चिन्ताले पनि काम गर्यो होला । २००० पाउन्ड तौलको बम ढुवानीमा एकपटक अवरोध गरेबाहेक उनले हतियार आपूर्तिमा कुनै गम्भीर रोक लगाएनन् । यसले नेतान्याहुमा बाइडेनलाई सहजै बेवास्ता गर्न सकिने विश्वास बढायो । परिणामस्वरूप बाइडेनले क्षत्रीय शान्ति होइन, क्षेत्रीय युद्धलाई बढावा दिए, जुन द्वन्द्वमा अमेरिकासमेत तानिने जोखिम बढेको छ ।
बाइडेन सरकारले युक्रेनलाई पनि हतियार सहयोग गरिरहेको छ, तर तिनमा कैयौँ सर्त राखेको छ । तर, इजरायलको हकमा भने उनले कहिल्यै कुनै सर्त राखेनन् ।
‘मध्यपूर्वमा हामी स्पष्टतः नीतिगत रूपमा असफल देखिएका छौँ,’ म्यारिल्यान्ड राज्यका डेमोक्रेट सिनेटर क्रिस भान होलेनले भने । विदेश मामिलाका अन्य मुद्दामा बाइडेनका प्रशंसक रहेका होलेन गाजा युद्धमा लिएको नीतिका आलोचक हुन् । बाइडेन इजरायलमाथिको अमेरिकी प्रभाव प्रयोग गर्न अनिच्छुक रहेकाले यस्तो स्थिति आएको उनको विश्वास छ । ‘समस्या प्रवृत्तिमा छ, अहिलेको प्रवृत्ति हेर्दा प्रधानमन्त्री नेतान्याहुले निरन्तर अमेरिकालाई बेवास्ता गरिरहेका छन्, जसबापत उनले कुनै मूल्य चुकाउनु परेको छैन,’ होलेनेले भने । स्विडेनका पूर्वविदेशमन्त्री तथा शीर्ष संयुक्त राष्ट्रसंघीय अधिकारी जन एलियासन पनि नेतन्याहुबाट अमेरिकी राष्ट्रपति तथा सरकारको निरन्तरको अपमान भइरहेको बताउँछन् ।
अक्टोबर ७ को हमास आक्रमणपछि सुरु भएको गाजा युद्ध एक वर्ष पुगेको अवस्थामा बाइडेनको मध्यपूर्वी नीति व्यवहारिक भए पनि नैतिक रूपमा असफल देखिन्छ । यो नीति राजनीतिक रूपमा समेत असफल देखिने जोखिम बढेको छ । किनकि आगामी राष्ट्रपतीय चुनावमा डेमोक्रेट पार्टीकी उम्मेदवार वर्तमान उपराष्ट्रपति कमला ह्यारिसलाई नकारात्मक असर गर्ने सम्भावना बढेको छ । र, यदि इरान–इजरायलबिच युद्ध भड्किएमा त्यसले निम्त्याउने विशाल मानवीय क्षति र तेलको मूल्यवृद्धिले सबैलाई असर गर्नेछ । त्यसो भए गल्ती कहाँ भयो ? शान्ति स्थापनाका लागि चिन्तित भनिने बाइडेनको शासनकालमा आखिर युद्ध कसरी यति धेरै विस्तार भयो ? समस्या दृष्टिकोण र प्रयासमा छैन ।
बाइडेनले धेरै पक्षलाई एकैपटक सम्बोधन गर्ने खालको बृहत्तर योजना तयार गरेका छन्, जसले गाजामा युद्धविराम गराउने, साउदी–इजरायल सम्बन्ध सामान्यीकरण गर्ने र प्यालेस्टाइनीहरूलाई राष्ट्र दिलाउने र चीनलाई यस क्षेत्रमा प्रभाव विस्तार गर्न रोक्ने गरी साउदी–अमेरिका समबन्ध सबल बनाउने लक्ष्य समेटेको छ । योजना त बन्यो, तर बाइडेन आफ्नो योजनाको लक्ष्यमा पुग्न उनीसँग रहेको सामथ्र्य प्रयोग गर्न अनिच्छुक रहे । त्यहीकारण नेतान्याहुले आफ्नो फाइदा हुने गरी बाइडेनलाई फनफनी घुमाउन सफल भए ।
युद्धअघि अलोकप्रिय रहेका नेतान्याहु आगामी निर्वाचनमा पुनः निर्वाचित हुन सक्ने गरी लोकप्रिय हुँदै गएको एक मतसर्वेक्षणले देखाएको छ । अहिले त उनी इरानमाथि आक्रमणको योजना बनाउन थालेका छन् । यदि इजरायल–इरानबिच युद्ध भड्कियो भने अमेरिका पनि मध्यपूर्वको युद्धमा तानिनेछ । ‘मेरो विचारमा प्रधानमन्त्री नेतान्याहुले लामो समयदेखि इरानसँगको द्वन्द्वमा अमेरिकालाई तान्न चाहिरहेका थिए,’ भोन ओलेनले भने ।
अमेरिकाका कट्टरपन्थीहरूमाझ ‘नयाँ लेबनान’ विकास गर्ने र त्यसमार्फत मध्यपूर्वलाई नयाँ आकारमा ढाल्ने स्वप्निल गफ सुरु भएको छ । को विनाशले इजरायको सुरक्षा केही समय लम्बाउनेछ । तर, त्यसबाहेक सम्पूर्ण परिस्थिति तिनले चाहेजस्तो काबुमा छैन । यस छलफलले मलाई एक वर्षअघि इजरायलले हमासलाई केही महिनाभित्रै नष्ट गर्ने सम्झना दिलाइरहेको छ । त्यस्तै, २१ वर्षअघि इराक आक्रमणअघि पनि यस्तै स्वप्निल भविष्यवाणी गरिएका थिए : सद्दाम हुसेनलाई सत्ताच्यूत भए पनि मध्यपूर्वभरि प्रजातन्त्र र शान्तिको नयाँ युद्ध सुरु हुनेछ ।
अझ पछाडि जाने हो भने सन् १९८२ मा इजरायलले गरेको लेबनानको अतिक्रमणसम्म जानुपर्ने हुन्छ । सो अतिक्रमणको उद्देश्य दक्षिण लेबनान र इजरायलबिच ‘बफर’ क्षेत्र निर्माण गर्ने र बेरुतमा इजरायलमैत्री सरकार गठन गर्ने भन्ने थियो । तर, त्यसवेला इजरायल लेबनानमा नराम्ररी फस्यो, जसका कारण त्यस अवधिको युद्धलाई इजरायलको ‘भियनाम’ पनि भन्ने गरिन्छ । त्यही युद्धपछि हेजबोल्लाहको जन्म भयो । १० वर्षपछि इजरायल हेजबोल्लाहका नेता अब्बास अल–मुसाबीको हत्या गर्दा उसले राहतको सास फेरेको थियो । तर, अल–मुसाबीको स्थान लिएका हसन नसरल्लाह इजरायलका प्रभावकारी प्रतिद्वन्द्वी साबित भए । त्यसैले छोटो युद्धले शान्ति दिलाउँछ भन्ने कट्टरपन्थीहरूको दाबी मलाई खोक्रो लाग्छ । बाइडेनले पनि यसलाई बुझेका छन् ।
मध्यपूर्वलाई नयाँ आकार दिन अन्य धेरै रचनात्मक मार्ग छन् । गाजामा हुने युद्धविरामलले लेबनानबाट हुने रकेट प्रहार रोक्न सक्थ्यो । परिणामस्वरूप उत्तरी इजरायलबाट विस्थापित नागरिकहरू तिनका घर फर्किने माहोल बन्ने थियो । र, इजरायलको वास्तबिक सुरक्षा प्यालेस्टिनी राज्यको निर्माणबाट मात्र सम्भव छ । इरान र विश्वका शक्तिराष्ट्रबिच सन् २०१५ मा भएको आणविक सम्झौताले सो देशको आणविक कार्यक्रमलाई उल्लेख्य रूपमा कटौती गर्न सफल भएको थियो । तर, डोनाल्ड ट्रम्प सम्झौताबाट बाहिरिएपछि सो सफलता उल्टिन थालेको छ ।
इजरायलले अमेरिकाबाट किनेको हतियारलाई अन्तर्राष्ट्रिय मानव–अधिकारसम्बन्धी कानुन उल्लंघन गर्न प्रयोग गरेको हुन सक्ने तथ्य बाहिरिँदासमेत बाइडेनले इजरायललाई दिइरहेको हतियार आपूर्ति रोकेनन् । अमेरिकी कानुनले अमेरिकी मानवीय सहायता रोक्ने देशलाई हतियार आपूर्ति रोक्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । ‘प्रोपब्लिका’ र ‘डेभेक्सक’ नामका दुई संस्थाले ‘युएस एजेन्सी फर इन्टरनेसनल डेभलपमेन्ट’ले लेखेको पत्र हात पारेका छन् जसमा उसले इजरायलले अमेरिकी सहायता रोकेको निष्कर्ष निकालेको छ । तर, बाइडेनले ती चिन्तालाई लत्याउँदै हतियार आपूर्ति रोकेनन् ।
बाइडेनअघिका अन्य राष्ट्रपति इजरायलको अमेरिकी हतियारमाथिको निर्भरतालाई प्रयोग गरेर ऊमाथि दबाब सिर्जना गरेको इतिहास छ । लिन्डन जोनसनयताका लगभग सबै अमेरिकी राष्ट्रपतिहरूले इजरायलमाथि दबाब सिर्जना गर्न उसलाई दिइँदै आएको हतियार आपूर्ति या त रोकेका छन् या रोक्ने धम्की दिएका छन् । त्यस्ता धम्कीपछि इजरायल अनिच्छापूर्वक अमेरिकी स्वार्थको दिशामा अघि बढ्न तयार भएको छ ।
विज्ञहरू इजरायलको सुरक्षा संयन्त्र अमेरिकाबाट हुने हतियार तथा हतियारका पार्टपुर्जाको आपूर्तिमा हुने जुनसुकै ढिलाइप्रति धेरै संवेदनशील रहेको बताउँछन् । यसले गर्दा इजरायली राजनीतिज्ञहरू वासिङ्टनसँग मतभिन्नता समाधान गर्न दबाब महसुस गर्ने गर्छन् । इजरायलमाथि दबाब सिर्जना गर्नमा बाइडेन सरकारले देखाएको असफलताले अमेरिकाका अन्य भूराजनीतिक स्वार्थमा समेत असर पुर्याएको छ । यसको उदाहरण युक्रेनप्रतिको समर्थनलाई लिन सकिन्छ ।
अमेरिकाले युक्रेनमा ‘विधिमा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था’को सम्मानको माग गर्ने, तर गाजामा आमनागरिकहरूलाई लक्षित गर्ने समूहलाई हतियार उपलब्ध गराएर दोहोरो चरित्र प्रदर्शन गरेको चर्चा हुन्छ । बाइडेनको शासनकालको विदेश नीति सफलतामध्ये एक मानिने चीनविरुद्ध एसियाली देशको गठबन्धनको निर्माणलाई समेत गाजा नीतिले असर पुर्याइरहेको छ । दक्षिणपूर्वी एसियामा गरिएको एक मतसर्वेक्षणमा अधिकांशले गाजा युद्ध तिनको पहिलो भूराजनीतिक चिन्ता भएको बताए र तिनले अमेरिका र चीनबिच एकलाई छान्नुपर्ने अवस्था आए तिनको देशले चीनलाई रोज्नुपर्ने मत जाहेर गरेका छन् । ‘(गाजा युद्धमा अमेरिकाको भूमिका)ले मित्रराष्ट्र तथा साझेदारबिच अमेरिकाको उचाइ निकै होचिएको छ,’ इजिप्टका पूर्वविदेशमन्त्री नबिल फाहमीले भने ।
अक्टोबर ७ को हमासको आक्रमणको एक वर्षपछि पनि दर्जनौँ नागरिक अझै गाजामा बन्धक बनाइएका छन् । गाजा क्षेत्रमा हमास निकै कमजोर भएको भए पनि इजरायली दाबीअनुसार समूह नष्ट भएको छैन । त्यस्तै, इजरायली ‘सेटलर्स’हरूको(प्यालेस्टिनीहरूबाट जमिन खोसेर आफ्नो बनाउने) दमन सामना गरिरहेका पश्चिम किनारावासीहरूमा हमासप्रतिको समर्थन बढ्न थालेको छ । ‘नेतान्याहुप्रति अमेरिकाको अन्ध समर्थनले पश्चिम किनारामा इजरायली सेटलर्सका गतिविधि बढिरहेको छन्,’ प्यालेस्टिनी गान्धिका उपनामले चिनिने इसा अमरोले भने ।
गाजामा इजरायली आक्रमणबाट १० हजारभन्दा बढी बालबालिका मारिइसके । करिब दुई हजार बालबालिकाले हातखुट्टा गुमाएका छन् । ४० प्रतिशत बालबालिकाहरू अहिले अभिभावकविहीन भएकाले अरूको शरणमा बाँचिरहेको भयावह अवस्था छ । ८५ प्रतिशत बालबालिका कुनै न कुनै दिन भोकै रहेको तथ्यांक बाहिरिरहेको छ । र, इजरायलीहरू पनि एक वर्षअघिभन्दा बढी सुरक्षित भएका छैनन् । मध्यपूर्वमा तैनाथ अमेरिकी फौजसमेत पहिलेभन्दा बढी नाजुक अवस्थामा छन् । यमनछेउको समुद्र यात्रा जोखिमपूर्ण बनेको छ । यस्तोमा कतै पनि सुरक्षा र शान्तिको प्रत्याभूत हुन छाडेको छ । र, सबैभन्दा निराशाजनक कुरा, अहिलेको अवस्थाबाट बाहिरिने कुनै स्पष्ट योजना नजरमा आउँदैन । ‘न कुनै योजना देखिन्छ, न कुनै मापदण्ड । जताजतै मृत्यु मात्रै देखिँदै छ,’ हतास इजरायली प्राज्ञ ओरी गोल्डवर्गले भने ।
मध्यपूर्वमा यस्तो भयावह स्थिति छाइरहँदा बाइडेनले त्यसलाई थप भयावह हुन दिने गरी अमेरिकी हतियारको आपूर्तिमा निरन्तरता दिए । लेबनानमा युनिसेफमा काम गर्ने एटी हिगिन्सले मलाई एकजना सात वर्षिया लेबनानी बालिकाबारे बताएका थिए, जसले इजरायली हमलामा परिवारका १५ जना सदस्य गुमाइन् । एउटा विस्फोटमा उनले आमाबुबासहित सबै दाजुभाइ–दिदीबहिनी गुमाइन् । म उनी र बाइडेनबिचको भेटको कल्पना गर्छु, जसमा उनले बाइडेनलाई प्रश्न गर्नेछिन् कि ‘तपाईंले मेराजस्ता परिवार मार्ने बम किन उपलब्ध गराउनुभयो ?’ यस प्रश्नको जवाफ बाइडेनले कसरी दिन्थे होलान् ?
(दुईपटकका पुलित्जर पुरस्कार विजेता निकोलस क्रिस्टोफ न्युयोर्क टाइम्सका स्तम्भकार हुन् ।)द न्युयोर्क टाइम्सबाट
