इरानको विदेश नीतिमा राष्ट्रपतिको सीमित प्रभावलाई मध्यनजर गर्दा पेजेस्कियनको विजयले ‘एक्सिस अफ रेसिस्टेन्स’लाई रोक्न सक्दैन
इरानको राष्ट्रपतीय निर्वाचनको पहिलो चरण अघिल्लो साताको अन्त्यमा शान्तिपूर्ण रूपमा सम्पन्न भएको छ । तर, सुधारवादी उम्मेदवार मसुद पेजेस्कियन र कट्टरपन्थी सइद जलिली द्वन्द्वतर्फ अघि बढिरहेका वेला विश्वको ध्यान इरानतर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ । वर्तमान तनाव र बदलिँदो गठबन्धनलाई ध्यानमा राख्दा निर्वाचन परिणामले महत्वपूर्ण क्षेत्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव पार्नेछ ।
निर्वाचनको पृष्ठभूमि अन्योलपूर्ण थियो । इरानका यसअघिका कट्टरपन्थी राष्ट्रपति इब्राहिम रइसीको गत मे महिनामा हेलिकोप्टर दुर्घटनामा मृत्यु हुँदा उनका स्पष्ट उत्तराधिकारी थिएनन् । त्यसमाथि असन्तुष्टिले पहिल्यै अस्तव्यस्त देशमा आन्तरिक विभाजनलाई तीव्र बनायो । सार्वजनिक दबाबका कारण इरानको गार्डियन काउन्सिलले नरमपन्थी पेजेस्कियनलाई चुनाव लड्न अनुमति दियो, तर सर्वोच्च नेता अयातुल्लाह अली खामेनीले उनको उम्मेदवारीलाई कमजोर पार्ने कोसिस गरे । सरकार धेरै हदसम्म कट्टरपन्थीद्वारा नियन्त्रित रहन्छ, जसका कारण क्रोध, उदासीनता वा राजीनामाजस्ता विभिन्न भावनाका कारण पहिलो चरणको चुनावमा इरानीले व्यापक बहिष्कार गरेका छन् ।
क्षेत्रीय परिदृश्य पनि आन्तरिक मामिलाजस्तै अस्तव्यस्त छ । इरानको विदेश नीति द्वन्द्वपूर्ण आवेगले निर्माण भएको छ । एकातिर राजनीतिक संक्रमणलाई सहज बनाउन र देशलाई पश्चिमा प्रतिबन्धको सामना गर्न सघाउन इरानका नेता क्षेत्रीय स्थायित्व होस् भन्ने चाहन्छन् । अर्कातर्फ इरान तथाकथित ‘एक्सिस अफ रेसिस्टेन्स’प्रति प्रतिबद्ध छ । एक्सिस अवसरवादी कर्ताको एक सामान्य सञ्जाल हो, जहाँ लेबनानका हिजबुल्लाह, यमनका हुथी र गाजाका हमास जोडिएका छन् । यिनले इजरायललाई नामेट पार्न र विश्व व्यवस्थामा अमेरिकालाई कमजोर बनाउने लक्ष्य राखेका छन् ।
इरान, हिजबुल्लाह र इजरायलले गाजामा इजरायलको आक्रमणपछि महिनौँसम्म यी शक्तिले सावधानीपूर्वक गरिरहेका काम–कारबाहीमा यो तनाव स्पष्ट थियो । तर, इजरायली प्रधानमन्त्री बिन्यामिन नेतन्याहुले गत महिना गाजामा कारबाही घटाउने र लेबनानी सिमानामा सेना परिचालन गर्ने योजना बनाएको घोषणा गरेका छन् । यसो गर्नुको मुख्य कारण लेबनानबाट इजरायलमा रकेट आक्रमणमा भएको वृद्धि हो । ऐतिहासिक रूपमा अस्थिर रहँदै आएको मध्यपूर्वमा हालै केही समयका लागि स्थिरता आउन खोजेको भए पनि यो क्षेत्र थप अस्थिर हुने सम्भावना छ । सन् २०२० मा अमेरिकाको मध्यस्थतामा भएको अब्राहम सम्झौताले इजरायलले युएई र बहराइनजस्ता धेरै अरब राष्ट्रसँगको सम्बन्धलाई सामान्य बनाएको थियो । यसले अमेरिकालाई अन्य विश्वव्यापी प्राथमिकतामा ध्यान केन्द्रित गर्न मार्गप्रशस्त गर्यो, जसमा चीनको प्रतिरोध गर्ने र सन् २०२२ यता रुसको आक्रमणविरुद्ध युक्रेनलाई समर्थन गर्ने काम पर्थे । तर, हमाससँग इजरायलको द्वन्द्वले यो उभ्रिरहेको स्थिरतामा अवरोध पुर्यायो, जसले यस क्षेत्रमा नयाँ तनाव उत्पन्न गर्यो ।
गत वर्ष इरानले साउदी अरब र अन्य अरब राष्ट्रसँग कूटनीतिक सम्बन्ध पुनः सुरु गर्यो र यो सहजीकरण चीनको सहयोगमा भएको थियो । चीनको सहयोगले इरानको अर्थतन्त्रमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ, अर्थात् दैनिक तेल बिक्री १५ करोड डलर हाराहारीमा हुने गर्छ । रुससँगको इरानको घनिष्ठ गठबन्धनले पनि पश्चिमा प्रभावको प्रतिरोध गर्ने उद्देश्य राखेको छ । यो युक्रेनसँग रुसको द्वन्द्वका वेला यी मुलुकको आपसी समर्थनले स्पष्ट भएको छ । यसबाहेक इरानले रुसलाई पश्चिमा प्रतिबन्ध विशेषतः ऊर्जा र वित्तीय क्षेत्रमा सहयोग गरिरहेको छ । इब्राहिम रइसीको मृत्युपछि रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले अयातोल्लाह खामेनीप्रति गहिरो समवेदना व्यक्त गर्दै रइसीको सम्झनामा श्रद्धाञ्जली व्यक्त गरेका थिए ।
इरानले आफ्नो आणविक कार्यक्रमलाई अगाडि बढाउन विश्वव्यापी युक्रेन युद्ध, गाजा युद्ध र विभिन्न घटनाबाट हुने ध्यान विकर्षणको सदुपयोग गरिरहेको छ । हाल इरानले आणविक हतियार निर्माण गरिरहेको छैन, तर यसले महत्वपूर्ण क्षमता विकास गरेको छ, जसले प्रभाव विस्तारको चिन्ता बढाएको छ । आणविक हतियारले इरानको प्रभाव बढाएर विश्वव्यापी स्थिरतालाई चुनौती दिन सक्छ । आगामी राष्ट्रपतिको चुनावले यो मार्गलाई प्रभाव पार्न सक्छ । पूर्वविदेशमन्त्री मोहम्मद जाबेद जरिफद्वारा समर्थित उम्मेदवार पेजेस्कियन इरानको वर्तमान अडानविपरीत सन्तुलित विदेश नीति र नयाँ आणविक कूटनीतिको वकालत गर्छन् ।
तर, पेजेस्कियनले अमेरिकासँग मेलमिलाप गर्ने राजनीतिक जोखिम लिने सम्भावना भने छैन । विशेषतः अमेरिकाको आगामी चुनावमा डोनाल्ड ट्रम्प ह्वाइट हाउसमा फर्कने सम्भावनाका वेला मेलमिलापको जोखिम मोलिने देखिँदैन, किनभने ट्रम्प सन् २००८ मा इरान आणविक सम्झौताबाट पछि हटेका थिए । इरानको अबका राष्ट्रपतिबाट वार्ता एवं संवाद बढाउने प्रयास देखिनेछ, तर अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसँग नयाँ आणविक सम्झौता अत्यन्त न्यून छ ।
हाल इरानले परमाणु–सक्षम राज्यका रूपमा आफूलाई कायम राख्न सक्छ, अर्थात् उक्साहटका समयमा आफूलाई आणविक युद्धका लागि तयार गराउन सक्छ । यद्यपि इरान अन्ततः एक आणविक हतियारयुक्त शस्त्रागार विकास गर्न अगाडि बढ्न सक्छ भन्ने सम्भावना देखिन्छ । यसले मध्यपूर्वमा बृहत् द्वन्द्वको जोखिम बढाउँछ, सम्भवतः इजरायल वा अन्य राष्ट्रका कदमबाट द्वन्द्व उत्पन्न हुन सक्छ । यी अस्थिर गतिशीलतालाई सम्बोधन गर्न परम्परागत रणनीतिबाट नभई पश्चिमबाट नयाँ र अभिनव दृष्टिकोण आवश्यक छ । अवसरले अहिलेका लागि इरानको नेतृत्वलाई समर्थन गर्छ ।
इरानको विदेश नीतिमा राष्ट्रपतिको सीमित प्रभावलाई मध्यनजर गर्दा पेजेस्कियनको विजयले एक्सिस अफ रेसिस्टेन्सलाई रोक्न वा यसको पश्चिमा प्रभुत्व भएको विश्व व्यवस्थालाई चुनौती दिने लक्ष्यलाई रोक्न सक्दैन । तर, राष्ट्रपतिले गठबन्धनको एकतालाई कमजोर बनाउने अवसर पाउन सक्छन् । यद्यपि यो अवसरलाई प्रभावकारी रूपमा सदुपयोग गर्नु पश्चिमका लागि चुनौतीपूर्ण हुनेछ किनभने अहिले त्यसो गर्न सुसंगत रणनीतिको अभाव छ ।
(प्यालेसिओ स्पेनकी पूर्वविदेशमन्त्री हुन्) प्रोजेक्ट सिन्डिकेटबाट
