हामी नेपाली हाम्रा महत्वपूर्ण र ठूला चाडबाडको सँघारमा छौँ । २८ गते घटस्थापनादेखि दसैँ विधिवत् सुरु हुनेछ । दसैँलगत्तै तिहार र छठजस्ता थप महत्वपूर्ण चाड पनि क्रमशः आइ नै हाल्छन् । कुनै पनि चाडपर्व कसैका लागि पनि रमाइला र स्मरणीय हुन्छन् । आ–आफ्नो गच्छेअनुसार हरेक पर्व सबैले खुसीसाथ मनाउने वातावरण सिर्जना गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो ।
दसैँमा विभिन्न पेसा, व्यवसाय र शिक्षादीक्षाका क्रममा देश तथा विदेशका विभिन्न भागमा पुगेका नेपाली घर फर्किन्छन् । घर फर्किने क्रममा उनीहरूले स्थल तथा हवाई यातायातका साधन प्रयोग गर्छन् । यसर्थ, दसैँ हाँसोखुसीका साथ मनाउन सवारीसाधनका चालक, यात्रु र सवारीसम्बद्ध सबैले आआफ्नो स्थानबाट सजग, सचेत र इमानदारीसाथ काम गर्नुपर्छ । दसैँलाई भव्य, सभ्य र सुसंस्कृत बनाउन सबैले आ–आफ्नो आचरण र व्यवहार अनि शैलीमा रूपान्तरण गर्नु जरुरी छ । यसका लागि सबैका तर्फबाट केही सचेतता, होसियारी, विवेक र निष्ठाको प्रयोग आवश्यक देखिन्छ । यात्रुको असहजताको फाइदा उठाएर चर्को भाडा असुल्ने अनैतिकताको नियमन जरुरी छ ।
सरकारदेखि सामान्य मान्छेसम्मका फरक–फरक दायित्व छन्, जसले पर्व उल्लासमय बन्न सहयोग गर्छ । दसैँमा धेरै मान्छे गाउँघर फर्किन्छन् । जसले गर्दा देशभरका सानाठूला सडक या राजमार्गमा सवारी चाप निकै बढ्छ । त्यसैले सवारीसम्बद्ध चालक, सहचालक, बस व्यवसायी, यात्रु, कर्मचारी, सरकार सबैले सुझबुझसाथ आ–आफ्नो कर्तव्यमा खट्नुपर्ने हुन्छ । उसै पनि हाम्रा बाटाहरू मृत्युको धराप थापिएजस्ता छन् । अधिकांश सडक अव्यवस्थित छन् । अवैज्ञानिक र धरातलीय यथार्थ नबुझी खनिएका सडक सवारीसाधनमा यात्रायोग्य नै छैनन् । त्यहीँ माथि यातायात व्यवसायीको चर्को सिन्डिकेट छ । तर, जतिसुकै अप्ठ्यारो र चुनौतीपूर्ण भए पनि हामीले तिनै सडक र तिनै सवारीसाधनबाटै यात्रा नगरी धरै छैन ।
प्राविधिक रूपमा अडिट नभएका गुणस्तरहीन सडक, लामो रुटमा एकजना मात्र चालकले सवारीसाधन हाँक्नुपर्ने चुनौती, साँघुरा र घुम्तीयुक्त सडक, विशेष ठाउँमा ट्राफिक संकेत र सूचनाको अभाव, बढी पैसा कमाउने लोभमा यात्री तान्ने होडमा अनियन्त्रित गतिमा हाँकिने सवारीसाधन, सवारीसाधनले थेग्नै नसक्ने यात्रुको चाप आदिलाई सवारी दुर्घटना हुने सम्भावित कारण मान्ने गरिन्छ । विभिन्न अनुसन्धान र अध्ययनले औँल्याएका र हरेक दिनजसो दोहोरिइरहने यस्ता कमीकमजोरीका कारण हाम्रा चाडपर्व कहिलेकाहीँ निकै खल्ला हुने गरेका छन् । दसैँलगायत चाडपर्व र चुनावका वेलामा सडक दुर्घटनाको ग्राफ अरू वेलाभन्दा बढी नै उकालिएको देखिन्छ । सवारीसाधनको यात्रामा चालकदेखि यात्रुसम्म सबैमा जहिल्यै संवेदनशीलता चाहिन्छ, तर यस्ता विशेष अवसरमा झनै बढी गम्भीरताको खाँचो पर्छ ।
प्राविधिक रूपमा अडिट नभएका गुणस्तरहीन साँघुरा र घुम्तीयुक्त सडक, लामो रुटमा एकजना मात्र चालकले सवारीसाधन हाँक्नुपर्ने चुनौती, ट्राफिक संकेत र सूचनाको कमी, यात्री तान्ने होड, अनियन्त्रित गति, यात्रुको थेग्नै नसक्ने चाप आदि सवारी दुर्घटनाका सम्भावित कारण हुन्
चालक पेसा आफैँमा संवेदनशील र धेरै मान्छेको जीवन हत्केलामा बोकेर हिँड्ने गहन जिम्मेवारी बोकेको पेसा हो । सधैँ जोखिम मोलेर मान्छेको ज्यान बोकेर हिँड्ने पेसा आमपेसाभन्दा संवेदनशील धेरै महŒवपूर्ण हुन्छ । सबैभन्दा सम्मानित पेसा पनि हो यो । तर, हामी यही पेसालाई हेलाहोचो पनि गर्छौँ । कतिपय यस पेसासँग सम्बद्ध मान्छेले पनि यसको गरिमा गिराएका छन् । सधैँ सम्मानपूर्वक राख्नुपर्ने र मानसिक, शारीरिक, भावनात्मक सबै किसिमले स्वस्थ मान्छेले गर्नुपर्ने पेसा हो यो । तर, हामीकहाँ सबैभन्दा तनावमा यदि कुनै पेसाकर्मी देखिन्छ भने त्यो सवारीचालक नै हुन्छ ।
सवारीचालक सधैँ चनाखो, भद्र र शालीन हुनुपर्छ । चालक जहिल्यै मानसिक र शारीरिक रूपमा स्वस्थ रहनुपर्छ । उसले आफ्नो सवारीसाधन जहिल्यै सही हालतमा राख्न सक्नुपर्छ । चालक धैर्यवान् पनि हुनुपर्छ । यस्ता अनेकन गुण र सामथ्र्यले चालक समृद्ध हुनुपर्छ । चालक सामान्य, तर असामान्य क्षमताको हुनु अपरिहार्य छ । त्यसका अतिरक्त चालक कुनै पनि लागुपदार्थ तथा मादक पदार्थको दुव्र्यसनबाट टाढै रहन सक्नुपर्छ ।
धेरै मान्छेको जीवन एकसाथ लिएर हिँडने चालकको धैर्य, संयम र सुझबुझमा सम्भावित दुर्घटना टार्ने ल्याकत हुन्छ । उसको आँखाको ज्योतिसमेत स्पष्ट हुनुपर्छ । विशेषतः सवारी तथा यातायात व्यवस्था ऐन २०४९ को परिच्छेद ४ को चालक अनुमतिपत्रसम्बन्धी व्यवस्थाको दफा ४७ बमोजिम योग्यता र गुणले युक्त हुनुपर्छ । सवारी चलाउन जानेको छ भन्दैमा सहचालकलाई सवारी चलाउन दिनुहुँदैन । नयाँ ठाउँमा पहिलोपटक गाडी लिएर जाँदा त्यहाँको भूगोल, हावापानी आदि सबै पक्ष जानकारीमा लिनुपर्छ । केही यस्ता ठाउँ पनि हुन्छन्, जहाँ पानी पर्ने, हुस्सु लाग्ने र पहिरो जाने सम्भावना जतिसुकै वेला रहन्छ । मौसमको अनुकूलता र प्रतिकूलताबारे जानकार चालक हुँदा दुर्घटनाबाट हुन सक्ने सम्भावित क्षति रोक्न सकिन्छ ।
दसैँ धेरैलाई आफ्नो माटो छुने अवसर पनि हो । आफ्नो नाभी गाडिएको माटोको स्पर्शले मातृभूमिप्रतिको प्रेम गाढा गराउँछ । यही प्रेममा द्रविभुत भई दसैँ, तिहार र छठजस्ता पर्व पारेर बिदेसिएका नेपाली स्वदेश फर्कने र सहरकेन्द्रित बसोवास व्यवसाय, अध्ययन गर्ने मान्छेहरू गाउँ फर्कने गर्छन् । तसर्थ, यस्ता पर्वमा गाउँ जानेको भिड धेरै हुने र यातायातका साधन, यातायात मजदुर र व्यवसायीले धेरै लोड वहन गर्ने समय हो ।
धेरै धपेडी, अनिद्रा थकाइजस्ता समस्या मजदुरहरू देखिन्छन् । अत्यधिक भार बोकेर निरन्तर गुड्दा सवारीसाधनको भारवहन क्षमतामा ह्रास आई उपकरणमा प्राविधिक समस्या आउन सक्ने अवस्था हुन्छ । त्यसैले, यस्तो गम्भीर र संवेदनशील घडी र सबैलाई हतार भएको वेलामा यातायातका साधनको चेकजाँचमा ध्यान खासै गएको हुँदैन । सानो त्रुटि र थोरै समयको हतारले मान्छेको ज्यान नै जोखिममा पर्न सक्ने स्थितिको आकलन गरेर सचेत भई सवारीसाधन सञ्चालन गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ ।
भौतिक मन्त्रालयका सचिव केशवकुमार शर्मा भन्छन्– ‘सडक दुर्घटनाका मूलतः तीन कारण हुन्छन्– नेपालको जटिल भूभागमा सवारी पु¥याउनुपर्ने बाध्यता, चालक, यात्रु तथा कुनै पनि मानिसको लापरबाही र डोजर अपरेटरको डिजाइनमा खनिएका गुणस्तरहीन सडक । दक्ष इन्जिनियरको साटो स्थानीय जनप्रतिनिधि र डोजर अपरेटरले डिजाइन गरेको सडकमा वर्कसपका सामान्य प्राविधिकले मर्मत गरेका सवारीसाधनले सडकको ‘ग्रेभिटी’ सन्तुलित गर्न सक्दैनन् र दुर्घटना हुन्छ । अनि, अनाहकमा नागरिक मारिन्छन् ।
प्राविधिक र दक्ष मान्छेले औँल्याएको पक्षमा ध्यान दिनु, नियामक निकायले विनाप्रलोभन नियमन गर्नु र यातायात व्यवसायी र यातायात मजदुरले अनुशासित र नैतिक बन्नु, यात्रुले चालक र सवारी मजदुरलाई भाडालगायत विषयमा अनावश्यक विवादमा नपार्नु पनि दुर्घटना न्यून गर्न सकिने आधार हुन् । सडक दुर्घटना रोक्नका लागि विभिन्न देशले ‘रोड सेफ्टी काउन्सिल’ स्थापना गरेर काम गरेका छन् । नेपालमा पनि रोड सेफ्टी काउन्सिलको आवश्यकता परेको महानगरीय ट्राफिक प्रहरी कार्यालयका अधिकारी र यातायातविज्ञहरूको बुझाइ छ ।
चालकले तीव्र गतिमा बस हुइँक्याउने, ओभरटेक गर्ने, सवारीसाधन हाँक्दै मोबाइल फोनमा कुरा गर्ने, ओभरलोड यात्रु राख्नेजस्ता विषयले पनि दुर्घटना निम्तिने खतरा रहेको ट्राफिक प्रहरीको निष्कर्ष छ । चालकले सामान्य गल्ती गर्दा उसलाई दण्ड गर्ने महसुस गराएर हो, थर्काएर तनाव दिएर र बेइज्जत गराएर होइन । चालक तनावरहित, नशालु पदार्थबाट पर, अनिद्रा भोक र त्रासरहित अवस्थामा रहनुपर्छ । चालकको दिमागमा सुरक्षित यात्रा र ट्राफिक नियमको पालना मात्र हुनुपर्छ । चालक प्राविधिक रूपमा दक्ष र आचरणमा पनि अब्बल हुनु अनिवार्य छ ।
गाडी चलाउने चालक त हो नि भनेर जसलाई पनि लाइसेन्स दिन बन्द गरिनुपर्छ । यो आममान्छेको जिन्दगी बोकेर हिँड्ने पेसा हो । चाहँदैमा जोकोही सहजै चालक बन्न सक्तैनन् । सवारीचालकलाई व्यवस्थित, मर्यादित र अनुशासित बनाउन लिखित र प्रयोगात्मक परीक्षा मात्र होइन, उसको आनीबानीको समेत मूल्यांकन परीक्षा लिने व्यवस्था हुनुपर्छ ।
सवारीचालकले सवारीमा यात्रुको स्वास्थ्य, सुरक्षा, खानपान, दिसापिसाबजस्ता सबै पक्षलाई पनि ध्यानमा राखेर यात्रुको सुविधा, असुविधा सोधखोज गर्दै गाडी रोक्ने र हाँक्ने गर्नुपर्छ । चालक र सहचालकका लागि मनोवैज्ञानिक काउन्सिलिङ बारम्बार दिने व्यवस्था हुनुपर्छ । सबैभन्दा ठूलो कुरा, यात्रुप्रतिको गहन अभिभारा सदैव महसुस गर्ने सवारी कर्मचारी, चालकको व्यवस्था गर्ने परिपाटी निर्माण गर्नुपर्छ ।
(कार्की अनुसन्धाता हुन्)
