भारतको शीर्ष आइटी सर्भिस कम्पनी टाटा कन्सल्टेन्सी सर्भिसेज (टिसिएस)लाई जागिर दिने प्रलोभन देखाएर घुस मागेको विषय चर्चामा आएको छ । एक व्यक्तिले टिसिएसमा कर्मचारीलाई करारमा राख्दा कर्मचारीकै कम्पनीमाथि ‘कृपा’ गरेको भन्दै सचेत गराएका थिए । यो मामिलापछि टिसिएसले नैतिक आचरणको उल्लंघन गरेको भन्दै ६ जना कर्मचारी र सोही संख्यामा बिजनेस एसोसिएट्समाथि तत्काल प्रतिबन्ध लगायो ।
त्यसो त यो कुनै खास विषय होइन । मार्केटिङदेखि सेल्ससम्म भारतमा प्राइभेट सेक्टर (निजी क्षेत्र)मा व्यापक भ्रष्टाचार फैलिएको छ । यस्ता प्रकरणमा जो जति मान्छे पर्छन् या दोषी ठहर हुन्छन्, उनीहरूको करिअरमा यसले खासै प्रभाव पार्दैन । यसकै कारण भारतमा प्रतिभासम्पन्न व्यक्तिको कमी छ । टिसिएसले जो व्यक्तिलाई निष्कासन गरेको छ, जुन एजेन्सीमाथि प्रतिबन्ध लगाएको छ, उनीहरूले भोलि अन्त जागिर पाउँछन् या आफ्नै कम्पनी पनि खोल्न सक्छन् ।
भारतमा सार्वजनिक क्षेत्रमा भ्रष्टाचारको जालो मौलाएको कुरा कसैले छोप्न खोजेर छोपिँदैन, देखिइहाल्छ । यस्तो भ्रष्टाचारको इतिहास लामो छ । अधिकांश भारतीय भ्रष्टाचार र यसमा हुने स्वार्थको द्वन्द्वका कारण बन्छन् । यस्तै, कतिपयले यो काम गराउने एउटै मात्र बाटो भन्ठान्छन् । यसकारण ठेक्का लगाउने धेरैजसो अधिकारी आफ्नो फाइदाका लागि विनाभय पब्लिक सेक्टरका भ्रष्टाचारीको नक्कल गर्छन् ।
स्थापित संगठनमा ‘रुल बुक’ र ‘ह्विसल ब्लोअर’ पोलिसी हुन्छन्, तर जब ठेक्का दिने प्रसंग आउँछ, मार्केटिङ डिपार्टमेन्टका व्यक्ति सीमाभन्दा बाहिर निस्कन्छन् । यस्तै, सेल्स डिपार्टमेन्ट झन् बढी आक्रामक बन्छन् । कतिसम्म भने लिडरसिप टिमले कम्पनीलाई चुस्तदुरुस्त राख्न कडा मिहिनेत गर्छ, तर कुनै अर्को म्यानेजरले यसमाथि खेल्ने मौका पाउँछ । प्रायः यस्ता मान्छे कम्पनीको कुनै पनि टेन्डर (ठेक्का) मा सहभागी भेन्डरलाई भ्रममा राख्नबाट सुरु गर्छन् । उनीहरूलाई अपूर्ण जानकारी दिन्छन् र अन्तिम समयमा ‘बृहत् योजना’का समस्या भन्छन् ।
लामो समयदेखि निजी क्षेत्रले इमानदार व्यवहारलाई कमजोर बनाइदिएको छ । भ्रष्टाचारको कुनै उमेर, जाति, लिंग र अनुभव हुँदैन । यी सबै क्षेत्रबाट परै हुन्छ । यसको चुस्त निरीक्षणमा कुनै नयाँ तौरतरिका पनि आवश्यक देखिन्छ । त्यसमध्येको एक प्रयोग एआई नै हुन सक्छ ।
परियोजना खर्चलाई लिएर पनि उनीहरूले यति धेरै दबाब सिर्जना गर्छन् कि सोझासाझा र इमानदार भेन्डर्स यो दौडबाट बाहिर भाग्छन् । यस्तो खालको भ्रष्टाचार बहुराष्ट्रियदेखि घरेलु कम्पनीसम्म छ । तर, जुन देशमा भ्रष्ट मानिस पत्ता लगाउन सहज छ, त्यही देशमा कैयौँको यस्तो कर्तुत बाहिर आउँदैन । भ्रष्टाचार गर्ने र कुनै भेन्डर्सलाई फाइदा पु¥याउनुको सट्टा उनीहरूलाई विदेशमा परिवारसँग छुट्टी मनाउन, महँगा उपहार किन्न, घरजग्गा या सन्तानको विदेशमा पढाइ खर्चका लागि पैसा जम्मा गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ ।
अब यहाँनेर आएर प्रश्न उठ्छ– निजी क्षेत्रका कम्पनीमा हुने यस्तो भ्रष्टाचार कसरी रोक्न सकिन्छ ? यसको सबभन्दा राम्रो तरिका निर्णय लिने प्रक्रियाको सुरुवाती चरणलाई अटोमेटिक अर्थात् स्वचालित गर्नु हुन्छ । पहिले प्रविधिको सीमाले गर्दा यो सब सम्भव थिएन । तर, एआई (कृत्रिम बौद्धिकता) को ल्यांग्वेज लर्निङ मोडलको सहयोगमार्फत यो काम गर्न सकिन्छ ।
भेन्डर्स छनोट प्रक्रियामा एआईको प्रयोगले घुसखोरीलाई समाप्त गर्न सक्छ । कुनै प्रपोजल सही छ या गलत भन्नका लागि एआईले लाखौँ उदाहरण दिएर जवाफ दिन सक्छ । यसैगरी, कैयौँ कम्पनीले पहिलेदेखि हरेक चिजमा हुने पूर्वाग्रह नामेट पार्न एआईको प्रयोगलाई बढावा दिइरहेका छन् । कर्मचारी भर्ती गर्न होस् या लगानीका लागि कुनै स्टार्टअपको क्षमता पत्ता लगाउन, एआई प्रयोगमा रुचि देखाएका छन् । भ्रष्टाचारसँग जुधिरहेका कम्पनीका लागि एआई एउटा गतिलो माध्यम हो ।
यति गर्दा पनि भ्रष्टाचार कायम रहन्छ भने यसलाई दण्डात्मक बनाइदिनुपर्छ, ताकि नियम उल्लंघन गर्ने आँट नै नआओस् । त्यसो त भारतमा जति घुस मिल्छ, त्योभन्दा बढी सुविधा दिन सक्दा राम्रो हुन्छ । यसलाई कर्मचारी सम्झौतामा सहभागी गरिनुपर्छ ।
लामो समयदेखि निजी क्षेत्रले इमानदार व्यवहारलाई कमजोर बनाइदिएको छ । भ्रष्टाचारको कुनै उमेर, जाति, लिंग र अनुभव हुँदैन । यी सबै क्षेत्रबाट परै हुन्छ । यसको चुस्त निरीक्षणमा कुनै नयाँ तौरतरिका पनि आवश्यक देखिन्छ । त्यसमध्येको एक प्रयोग एआई नै हुन सक्छ ।
एनबिटी
