अहिले पनि २२ सयभन्दा बढी बिरामी आँखाको नानी प्रत्यारोपणको पर्खाइमा, मागअनुसार संकलन हुन सकेन नानी
मनकारीले दान गरेका आँखाको नानी प्रत्यारोपण गरेर १० हजार ३७८ नेपालीले संसार हेर्न पाएका छन् । आठ हजार ३१ नानी नेपालीले नै दान गरेका हुन् भने बाँकी २३ सय ४७ विदेशबाट ल्याएर प्रत्यारोपण गरिएका हुन् । केही विदेशी पनि नेपालमा नानी प्रत्यारोपण गरेका छन् ।
नेपालमा आँखाको नानी प्रत्यारोपण सेवा सुरु भएको २८ वर्ष भएको छ । ३१ भदौ ०५१ मा तिलगंगा आँखा अस्पतालले पहिलो प्रत्यारोपण गरेको थियो । अस्पतालका संस्थापक तथा कार्यकारी निर्देशक सन्दुक रुइतका अनुसार त्यतिवेला अमेरिकाबाट कर्निया (आँखाको नानीलाई ढाकेको पारदर्शी झिल्ली) ल्याएर प्रत्यारोपण गरिएको थियो । यो क्रम सुरुका ६ वर्षसम्मै चलेको तिलगंगा आँखा बैंकले जनाएको छ ।
त्यसपछि भने क्रमशः दाता र प्रत्यारोपणको संख्या बढ्दै गएको छ । अहिलेसम्म १० हजार ६१७ नेपालीले नानी दान गरेको आँखा बैंकको तथ्यांक छ । जब कि प्रत्यारोपण थालिएको सुरुका तीन वर्षमा देशभित्रबाट ४४ नानी मात्रै दानमा प्राप्त भएका थिए । यद्यपि, अहिले पनि मागअनुसार नानी संकलन भने हुन सकेको छैन । बीचमा केही वर्ष प्रभावित भएको प्रत्यारोपण सेवा ०६८ पछि पुनः नियमित भएको हो ।
आँखा बैंकका व्यवस्थापक शंखनारायण त्वायनाका अनुसार बर्सेनि करिब आठ हजार नानीको माग छ । तर, दानको घोषणा गरेकाको मृत्युपछि परिवारका सदस्यले सम्पर्क नगर्दा न्यून मात्रै संकलन भइरहेको छ । दान गर्छु भनेर सहमति जनाउनेभन्दा बाहिरबाट बढी नानी संकलन भएका छन् । नेपालमा रक्तदानपछिको ठूलो भनेकै आँखा दान हो ।
हाल देशभर दुई हजार दुई सयभन्दा धेरै आँखाको नानी प्रत्यारोपणको पर्खाइमा छन् । विगतमा वर्षौँ कुरेर मात्रै प्रत्यारोपण हुनेमा हाल एक हप्ताको पर्खाइमा बिरामीले सेवा लिन सक्ने त्वायनाले बताए । कोरोना महामारीका कारण प्रभावित भएको सेवाले बिस्तारै गति लिन थालेको उनको भनाइ छ । चाडबाड र वर्षा (असार–साउन)को समयमा प्रत्यारोपणका बिरामी कम आउने भएकाले मागलाई धानेको त्वायनाले बताए । सन् २०२२ मा अहिलेसम्म पाँच सय १६ जनाको नानी प्रत्यारोपण गरिएको आँखा बैंकको तथ्यांक छ । यो संख्या हजार पुग्ने अनुमान छ ।
२०१५ यता क्रमशः आँखाको नानी दान गर्नेको संख्या बढिरहेको छ । तर, कोरोना महामारीका कारण २०२० देखि दान गर्नेको संख्या घट्यो । २०२० अगाडि वर्षमा एक हजार तीन सय ४८ जनाको नानी संकलन भएकोमा त्यसपछि क्रमशः घटेको थियो । अहिले पुनः संकलनमा सुधार हुँदै गएको त्वायनाले बताए ।
आँखा बैंकका व्यवस्थापक त्वायनाका अनुसार त्रिवि शिक्षण अस्पताल, पाटन अस्पताल, वीर अस्पताल, गंगालाल अस्पतालमा तालिम दिएर आँखाको नानी संकलनका लागि कर्मचारी राखिएको छ । योसँगै पशुपतिको आर्यघाट, विद्युतीय शवदाहगृहबाट पनि नानी संकलन कार्य हुन्छ ।
‘हामी कसैको मृत्यु चाहँदैनौँ । मृत्यु भएको व्यक्तिको नानी खेर नजाओस् भनेर परिवार र आफन्तसँग आर्यघाट वा अस्पतालमा काउन्सिलिङ गर्छौँ । बुझेर कतिपयले दिनुहुन्छ, कतिपयले दिनुहुन्न, नदिनेसँग जबर्जस्ती गर्दैनौँ,’ उनले भने । संकलन गरिएका सबै नानी प्रत्यारोपण नहुन पनि सक्ने उनले बताए । तिलगंगा आँखा अस्पतालबाहेक मेची आँखा अस्पताल र गेटा आँखा अस्पतालमा पनि नानी प्रत्यारोपण हुने गरेको छ । त्यस्तै, मेची, विराटनगर, इटहरी, लहान, हेटौँडा, भरतपुर, लुम्बिनी, पोखरा र कैलाली आँखा अस्पतालबाट पनि नानी प्रत्यारोपण हुँदै आएको छ । यी ठाउँमा काठमाडौंबाट नानी पठाइन्छ ।
‘चोटपटक लागेर, फुलो परेर विभिन्न समस्याले बिरामी अस्पताल आउँछन् । ‘यसरी आएका बिरामीको नाम चिकित्सकले वेटिङ लिस्ट बनाएर राखेको हुन्छ । आँखा मौज्दात भएमा तत्काल लगाइन्छ, नभए प्राप्त भएपछि लगाइन्छ,’ त्वायनाले भने ।
कोरोनायता आँखा बैंकले नानी संकलनमा सजगता अपनाएको छ । कोराना भएका वा कोरोनासँग मिल्दोजुल्दो लक्षण भएका व्यक्तिबाट नानी संकलन गरिएको छैन । यसका कारण पनि नानी संकलनमा कमी आएको बैंकका व्यवस्थापक त्वायनाले बताए । ‘कोरोना संक्रमित भएका र विदेशबाट आएका, निमोनिया, रुघाखोकीजस्ता कोरोनासँग मिल्ने लक्षण भएका व्यक्तिको आँखाको नानी संकलन गरेका छैनौँ,’ उनले भने । मृतक व्यक्तिको नानी निकाल्ने भएकाले उनीहरूको स्वाब लिइँदैन ।
पहिले अमेरिकाबाट नानी ल्याएर प्रत्यारोपण गर्नुपर्थ्यो, अहिले आत्मनिर्भर छौँ : सन्दुक रुइत, संस्थापक/कार्यकारी निर्देशक, तिलगंगा आँखा अस्पताल
सन् १९९४ मा आँखा प्रत्यारोपणका लागि आवश्यक कर्निया (आँखाको नानीलाई ढाकेको पारदर्शी झिल्ली) अमेरिकाबाट ल्याउनुपर्थ्यो । देशभित्र संकलनको अवस्था शून्यमै थियो । जनचेतना नै न्यून रहेकाले तीन–चार वर्षपछि जनचेतना बढाउन सुरु गर्यौँ ।
लायन्स क्लब पशुपति र लायन्स क्लब राजधानीसँग मिलेर पशुपति आर्यघाटमै जनचेतना कार्यक्रम गर्न थाल्यौँ । संसारमै कुनै आर्यघाटमा नभएको काम थाल्यौँ । दाहसंस्कारका लागि लगिएका व्यक्तिको आँखाको कर्निया निकाल्न त्यहीँ ‘कर्निया एक्सिजन रुम’ स्थापना गर्यौँ । आँखाको नानी दानमा मान्छेहरूलाई सहभागी गराउन वर्षमा एकपटक आर्यघाटमै श्रद्धाञ्जली सभा पनि गर्न थाल्यौँ ।
यसका लागि वर्षभरि नानी दान गर्नुभएकाको नाम संकलन गर्ने, उहाँहरूमध्ये केहीको स्टोरी बनाउने र आफन्तलाई बोलाएर मार्मिक र सन्देशमूलक कार्यक्रम गर्न थाल्यौँ । यसले आममान्छेमा कर्निया दान गर्नुपर्छ भन्ने पवित्र सन्देश प्रवाह गर्यो ।
अहिले हामी नानीमा आत्मनिर्भर छौँ । यो ठूलो उपलब्धि हो । वैज्ञानिक हिसाबले नेपालमा आँखाको नानी प्रत्यारोपण गुणस्तरीय छ । त्यसैले विदेशीसमेत यहाँ नानी प्रत्यारोपण गर्न आउनुहुन्छ । तिलगंगामा रहेका सबै साथीको लगन र क्षमताले नै यो सम्भव भएको हो ।
२८ वर्षअघि पहिलो प्रत्यारोपण
सुरुवाती वर्ष ०५१ मा अमेरिकाबाट आँखाको नानी मगाएर तिलगंगा अस्पतालले पहिलोपटक प्रत्यारोपण गरेको थियो । १० वर्षयता भने नेपालमै वार्षिक औसत आठ सय नानी दानबाट संकलन र ६ सय ५० नानी प्रत्यारोपण हुने गरेको तथ्यांक छ ।
खर्च कति लाग्छ ?
आँखा अस्पतालले नानीको होइन, प्रोसेसिङ शुल्क लिने गर्छ । नानी झिक्न चाहिने उपकरण, औषधि, संकलित नानी प्रत्यारोपण गर्नुअघिसम्म राखिने केमिकलयुक्त भाँडोलगायतमा १९ हजार ६ सयसम्म लाग्ने तिलगंगा आँखा बैंकले जनाएको छ ।
कसले नानी दान गर्न मिल्छ ?
आँसु, र्याल, सिँगान चुहिने, एचआइभी, हेपाटाइटिस सी, ई, रेबिज, रक्तक्यान्सरजस्ता जटिल रोग भएका, सरुवारोग लागेकाको नानी संकलन गरिँदैन । एक वर्षभन्दामुनि र ८५ वर्षभन्दा माथिकाको पनि नानी संकलन गरिँदैन ।
नानी संकलन गरिएको २८ दिनसम्म प्रत्यारोपण गर्न मिल्छ
तर, नेपालमा १४ दिनसम्म मात्र राख्न सकिन्छ
आँखाको नानी संकलन गरिएपछि २८ दिनसम्म प्रत्यारोपण गर्न मिल्छ । त्यसलाई बिग्रिन नदिन विभिन्न प्रकारका औषधि हुन्छन् । कुनै औषधिले चार दिन, कुनैले १४ र कुनैले २८ दिनसम्म नानीलाई सुरक्षित राख्न सक्छ । नेपालमा भने चार दिन र १४ दिनसम्म राख्न मिल्ने औषधि मात्रै उपलब्ध रहेको तिलगंगा आँखा बैंकका व्यवस्थापक शंखनारायण त्वायनाले बताए । तर, नानी फेर्नुपर्ने बिरामी धेरै भएकाले चार दिनभित्र प्रत्यारोपण भइसक्ने गरेको उनले बताए ।
आँखाको नानी दान सरल र सजिलो
चिकित्सकहरूका अनुसार आँखाको पूरै डल्लो झिक्ने होइन । मृत्युपछि आँखाको कर्निया (नानी) मात्रै झिक्ने हो । आँखाको डल्लो नै झिकेर फेर्ने प्रविधि संसारमा कहीँ छैन । गर्मी मौसममा ६ देखि आठ घन्टा र जाडोमा १२ घन्टाभित्र नानी निकाल्न मिल्छ । अझ शवलाई चिस्यानमा राखिएको भए २४ घन्टासम्म पनि निकाल्न सकिन्छ । आँखाको नानीमा रक्तसञ्चार हुँदैन । त्यसकारण जसको आँखा जसलाई दिए पनि हुन्छ । त्यसैले आँखाको नानी दान सरल र सजिलो छ ।
एक मान्छेको आँखाले चार जनासम्मले पनि हेर्न पाउँछन्
आँखाको नानी एउटा पत्र हो । त्यसमा पनि बाहिरी र भित्री पत्र हुन्छ । भित्री पत्र मात्रै बिग्रिएको भए भित्री मात्रै निकालेर प्रत्यारोपण गरिन्छ । बाहिरी पत्र बिग्रिएको भए बाहिरी पत्र मात्रै प्रत्यारोपण गर्ने गरिन्छ । ‘यसरी आवश्यकता हेरेर कहिलेकाहीँ एकजनाबाट प्राप्त नानी चारजनालाई पनि प्रत्यारोपण गर्न सकिन्छ,’ आँखा बैंकका व्यवस्थापक शंखनारायण त्वायनाले भने ।
