बिरामीहरूको पीडा : उपचार गर्दागर्दै घरखेत गयो, थप उपचारका लागि खर्च छैन
तस्बिर : दीपेन्द्र ढुंगाना/नयाँ पत्रिका
जस्ताले छाएको टहरामुनि साँघुरो कोठा । तापक्रम बढेसँगै हपहपी गर्मी । कोठाको छेउमा रहेको सानो खाटमा पल्टिएका गणेश मल्ल पानीको प्यासले छटपटाइरहेका थिए । छोरा प्यासले छटपटिएको हेरिरहँदा छेवैमा रहेकी आमा मीना मल्लको आँखाभरि आँसु टिलपिलाएको थियो ।
गणेशले धित मरुन्जेल पानी पिउन नपाएको पाँच वर्ष भयो । छोरालाई धित मरुन्जेलसम्म पानी पिउन दिने ठूलो रहर छ मीनालाई । तर, मिर्गौला फेल भएर नियमित डायलाइसिस गराइरहेका गणेशलाई स्वास्थ्य अवस्थाका कारण धेरै पानी पिउन मिल्दैन । पाँच वर्षअघि छोराको मिर्गौला प्रत्यारोपण गर्न भन्दै काठमाडौं पसेकी मीनाले उपचारका लागि घरखेत बेचिसकेकी छिन्, तर छोराको अवस्था ज्युँकात्युँ छ ।
वनस्थलीमा रहेको राष्ट्रिय मिर्गौला उपचार केन्द्रको पछाडिबाट दायाँतर्फ लगभग तीन सय मिटरको दूरीमा जस्ताको ठूलो गेट देखिन्छ । वरिपरि जस्ताकै बार छ । भित्र पनि जस्ताले नै छाएका टहरा छन्, जसलाई ‘मिर्गौला बिरामीको घर’को नामले चिनिन्छ । मिर्गौला फेल भएर वर्षौँदेखि डायलाइसिस गर्दै आएका १२ बिरामी यही टहरोमा भाडामा बस्दै आएका छन्, कोही परिवारसँग, कोही एक्लै । राष्ट्रिय मिर्गौला उपचार केन्द्रसम्म पुग्न सजिलो हुने भएकाले वर्षौँदेखि उनीहरू एउटै घरमा बस्दै आएका छन् ।
यहीँ एउटा सानो कोठामा पाँच वर्षदेखि दुई छोरा र श्रीमान्सँग बस्दै आएकी छिन् मीना पनि । १२ वर्षको उमेरमा छोराको मिर्गौला फेल भएको थाहा भएपछि रुकुमबाट खेत बन्धकी राखेर त्रिवि शिक्षण अस्पताल आएकी थिइन् उनी । छोरालाई आफ्नै मिर्गौला दिन तयार भएपछि स्वास्थ्य परीक्षण गरियो । तर, गणेशको शल्यक्रियाका लागि रगत नियमित फिल्टर गर्नुपर्ने भएकाले १५ लाख खर्च लाग्ने अस्पतालले जनायो । त्यतिवेलासम्म उनले घरखेत बन्धकी राखेर १४ लाख खर्च गरिसकेकी थिइन् । प्रत्यारोपणका लागि खर्च नपुगेपछि शल्यक्रिया रोकियो । गणेशले हाल राष्ट्रिय मिर्गौला उपचार केन्द्रमा हप्ताको तीनपटकसम्म डायलाइसिस गराइरहेका छन् ।
छोराको उपचारका लागि घरखेत बेचेर भाडामा बस्दै आएकी मीना भन्छिन्, ‘म छोरालाई मिर्गौला दिन तयार छु, तर प्रत्यारोपण गर्दा लाग्ने पैसा छैन । अब त नियमित औषधि र रगतका लागि नै खर्च जुटाउन मुस्किल भइसक्यो । प्रत्यारोपणका लागि पैसा कहाँबाट जुटाउनु ?’
राष्ट्रिय मिर्गौला प्रत्यारोपण केन्द्रमा डायलाइसिस निःशुल्क गराउँदै आए पनि रगत बढाउने इन्जेक्सन र औषधिका लागि मात्रै महिनामा कम्तीमा ३० हजार खर्च हुने बताउँछिन् उनी । भन्छिन्, ‘गाउँ फर्किउँ भने बस्नका लागि घर छैन । छोराको उपचार गर्न पनि सम्भव छैन, श्रीमान्ले दैनिक मजदुरी गरेर ल्याएको पैसाले खानु कि घरभाडा तिर्नु ?’
उही टहरोमा बस्दै आएकी खुसमाया घलेको पनि पीडा उस्तै छ । झट्ट हेर्दा ५० कटेजस्तो देखिने उनी भर्खर ३५ वर्षकी भइन् । नियमित डायलाइसिस र औषधिका कारण गाला चाउरिसकेका छन् । सुईले गर्दा हातका नसामा गाँठाहरू प्रशस्तै देखिन्छन् । चार वर्षअघि मिर्गौला दिन तयार रहेकी आमाको मिर्गौलामै फोका देखिएपछि उनले प्रत्यारोपणको आस मारेकी छिन् । श्रीमान्ले मजदुरी गरेर ल्याएको पैसाले घर खर्च जेनतेन चलेको छ । कहिलेकाहीँ राति एक्कासि गाह्रो हुँदा निजी अस्पताल गएर डायलाइसिस गर्दा लाग्ने रगत र औषधिको खर्च धान्न मुस्किल परेको समस्या उनले सुनाइन् । ‘प्रत्यारोपणका लागि मिर्गौला पाइएला कि भन्ने आस त अब छैन, तर उपचारमै आर्थिक अभाव छ,’ उनले भनिन्, ‘यहाँ (राष्ट्रिय मिर्गौला उपचार केन्द्र) राति खुल्दैन, त्यसैले कहिलेकाहीँ निकै गाह्रो भएका वेला सुमेरु अस्पताल जानुपर्छ । तर, खर्च जुटाउन समस्या परिरहेको छ ।’
हप्तामा दुईपटक डायलाइसिस गराउँदै आएका चन्द्रबहादुर घर्तीलाई उठ्न–बस्नै अर्काको सहारा चाहिन्छ । दुई वर्षयता थला परेका घर्तीको सहयोगका लागि श्रीमती दुर्गा मगर उनीसँगै बस्दै आएकी छिन् । श्रीमान्को उपचारका लागि दाङ तुल्सीपुरमा रहेको १० कट्ठा जमिन र घर बेचेको बताउँछिन् उनी । भन्छिन्, ‘जमिन बेचेको पैसा उपचारमै सकियो । खर्च जुटाउन नसकेपछि सानो छोरालाई छोरीको जिम्मा लगाएका छौँ । कोरोना आउनुभन्दा अगाडि अर्काको घरमा काम गर्थेँ, अहिले त काम पनि पाएको छैन ।’
धादिङकी टीकाकुमारी गुरुङ त मिर्गौलाको उपचारका लागि परिवारबाट छुट्टिएर वनस्थलीको टहरोमा बस्न थालेको चार वर्ष पुग्यो । कोठामा एक्लै बस्दा उनलाई हरेक रात स्वास्थ्य बिग्रिने हो कि भन्ने चिन्ताले सताउँछ । ‘कुनै दिन त बिहान उठ्दा मरेको अवस्थामा भेट्छन् कि भन्ने डर लाग्छ,’ उनले पीडा पोखिन्, ‘घरमा साना बच्चाहरू छोडेर आएकी छु, घर गएँ भने बिरामी हुन्छु र अस्पताल आउन भ्याइँदैन भन्ने डरले बच्चाहरू भेट्न जान पाएकी छैन ।’
एकै टहरोमुनि रहेका हरेक बिरामी र तिनका परिवारको आफ्नै व्यथा छ । रातको समयमा समस्या परेमा अस्पताल जान सजिलोका लागि अस्पतालनजिकै बसेका उनीहरू सबैलाई खर्च कसरी जुटाउने भन्ने चिन्ता छ । हप्तामा दुईदेखि तीनपटकसम्म डायलाइसिस गर्नुपर्छ । बीचबीचमा देखिने स्वास्थ्य समस्याका कारण उनीहरू काम गर्न पनि सक्दैनन् । वर्षौँसम्मको उपचारमा अधिकांशले घरखेत बेचिसकेका छन्, अब ऋण नलिएका आफन्त पनि बाँकी छैनन् । पसलेहरूले उधारो दिन छाडिसकेका छन् । कसैले प्रत्यारोपणका लागि मिर्गौला पाएर पनि अप्रेसनका लागि लाग्ने खर्च जुटाउन सकेका छैनन्, कसैले मिर्गौलादाता नै भेटेका छैनन् । यी बिरामीको दुःखमा सरकारको उपस्थिति छैन ।
भक्तपुरको मानव अंग प्रत्यारोपण केन्द्रमा डायलाइसिस गराइरहेका मिर्गौलापीडित पनि अस्पतालनजिकै भाडाका घरमा समूहमा बस्दै आएका छन् । कामदार भिसामा दुबई जाँदा मिर्गौला फेल भएर फर्केका श्यामनारायण श्रेष्ठ भन्छन्, ‘बाँचुन्जेलसम्म उपचार नै गर्नुपर्छ, काम गर्न शरीरले धान्दैन । सरकारले बाँचुन्जेलसम्म अस्पतालनजिक बस्ने टहरा मात्रै बनाइदियो भने धेरै राहत हुन्थ्यो । हामीसँग अब रगतका लागि समेत खर्च छैन ।’ आठ वर्षदेखि प्रत्यारोपणका लागि कुरिरहेका श्रेष्ठको मिर्गौला क्रसम्याच नमिल्दा शल्यक्रिया हुन सकेको छैन । अधिकांश समय अस्पतालको बेडमा समय बिताउनुपर्ने बाध्यतामा रहेका उनी सरकारले बाँच्नका लागि भए पनि भत्ताको व्यवस्था गरिदिए हुन्थ्यो भन्ने चाहन्छन् । मिर्गौलापीडितका लागि सरकारले ०७४ पुसमै पाँच हजार भत्ता दिने निर्णय गरे पनि हालसम्म कार्यान्वयनमा आउन सकेको छैन ।
