अमेरिकी जिम्नास्ट सिमोन बाइल्स टोकियोमा जारी महिला जिम्नास्टिक्सबाट पछि हट्नुले अमेरिकी मात्र होइनन्, विश्वभरका समर्थकलाई निराश बनाएको छ । जुन प्रस्तुतिमा उनले अढाइ फन्का लगाउनुपर्ने थियो, त्यसमा डेढपटक मात्रै फन्का लगाउन सकिन् र म्याटमा असहजतासाथ ल्यान्डिङ भयो । यस्ता अप्रिय घटना हरेक खेलाडीको जीवनमा आउँछन् र ओलम्पिकले लड्दा पनि फेरि तंग्रिने मौका दिन्छ । बाइल्सले त्यसपछिका खेलमा राम्रो गर्छिन् भन्ने सबैको अपेक्षा थियो । अपेक्षाविपरीत भावविह्वल भएर ड्रेसिङ रुम फर्केकी बाइल्सले मानसिक स्वास्थ्यका कारण बाँकी खेल नखेल्ने निर्णय गरिन् ।
स्मरणीय रहोस्, बाइल्स आज पनि विश्वकै सर्वश्रेष्ठ जिम्नास्ट हुन् । रियो ओलम्पिक २०१६ मा जितेका चार स्वर्णबाहेक पनि उनले विश्वस्तरीय प्रतियोगितामा थुप्रै स्वर्णपदक पाएकी छन् । उनको जति स्वर्णपदक हालसम्म कुनै महिला वा पुरुष जिम्नास्टले पाएका छैनन् । सिमोनको जेसी ओवन्स, अबेबे बिकिला, जिम थोर्प र सर्जेई बुब्काजस्ता खेल धुरन्धरहरूको जस्तै मिथकीय हैसियत बनेको छ । मानसिक स्वास्थ्यका कारण एक खेलाडीले खेल छाड्नु ठूलो धक्काका रूपमा लिइएको छ । उनको खेलत्यागले ल्याएको स्तब्धताका बाबजुद यसले एउटा गम्भीर विषयलाई विश्वसामु ल्याएको छ ।
भारतमा आजका मितिमा पनि कोही आफ्नो मानसिक स्वास्थ्यबारे बोल्न खोज्छ भने साथी–भाइ र अभिभावकले उसलाई चुप लगाउने कोसिस गर्छन् । तथापि, पछिल्ला केही वर्षयता मनोचिकत्सकसँग परामर्श लिने क्रम भने बढेकै छ । तर, यस्तो परामर्शलाई फुर्सदका समयमा गर्ने कामकै रूपमा हेरिन्छ । परामर्श लिएपछि मनोचिकित्सकले बिरामीका आफन्तलाई डिप्रेसन एन्जाइटी मानसिक रोगलाई मधुमेह वा उच्च–रक्तचाप जत्तिकै गम्भीर भएर हेर्न सुझाउँछन् । अर्थात् मानसिक रोग पूर्ण रूपले निको नभए पनि नियन्त्रणमा राखे जीवनलाई सुखी र सार्थक बनाइराख्न सकिन्छ । मानसिक स्वास्थ्यका कारण कसैले परीक्षा दिँदैनन्, रोजगारी या अन्तर्वार्ता नै त्याग्छन् भने त्यस्तो परिस्थितिमा रोगीमा प्रोत्साहन छैन भन्ने सजिलो उत्तर भेटिन्छ । यस सन्दर्भमा बाइल्सको जीवन सन्दर्भले हामीलाई मानसिक स्वास्थ्यप्रति गम्भीर हुन सिकाउला कि ?
बाइल्सको निर्णयले हामीलाई मानसिक स्वास्थ्यको प्रश्नलाई फरक दृष्टिकोणबाट हेर्न प्रेरित गरेको छ । सिमोन आफ्नो खेललाई निरन्तरता दिइरहन सक्थिन् । टोकियो ओलम्पिक्सका धेरै जिम्नास्टिक खेलले उनलाई पर्खिरहेको थिए/छन् । हुन सक्छ, बाइल्सले बाँकी खेलमा भाग लिइन् भने जोखिमयुक्त जिम्नास्टिक खेलबाट उनी घाइते हुने सम्भावना पनि उत्तिकै छ । यस्तो प्रकृतिको घटना पहिले पनि नदेखिएको भने होइन । २००८ को बेइजिङ ओलम्पिकमा विश्व कीर्तिमान बनाउने हर्डल रेसका असाधारण धावक ल्यु स्याङले दौड सुरु हुनुअघि दौड्दा अर्थात् फल्स स्टार्ट गर्दा उनको घुँडामा चोट लागेर खेलजीवन नै समाप्त भयो । यस्तो जोखिमको परिस्थितिमा बाइल्सको निर्णयलाई सकारात्मक रूपमा लिइनुपर्छ ।
मानसिक स्वास्थ्य समस्याका कारण ओलम्पिक छाड्ने बाइल्सको निर्णयले हामीलाई मानसिक स्वास्थ्यको प्रश्नलाई फरक दृष्टिकोणबाट हेर्न प्रेरित गरेको छ
उनी म्याटमा फर्किन्छिन् वा खेल नै छोड्छिन्, त्यसको निर्णय भविष्यको गर्भमा रहेको छ । हालको समयमा पछिल्लो डेढ वर्षमा विश्वभरि फैलिएको कोभिड महामारीले मानसिक समस्यालाई पनि विश्वव्यापी महामारी बनाइदिएको छ । यस सन्दर्भमा वर्षौंदेखि टोकियो ओलम्पिक्सको तयारी गरिरहेका वेला मानसिक समस्या झनै बढेको हो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ । लामो समय खेलाडीहरू विश्वस्तरीय वार्मअप खेलहरू खेल्नबाट वञ्चित भए । त्यही भएर पनि होला, आफ्ना लागि ओलम्पिक खेल्न चाहेकी बाइल्सले खेलमा अपनत्व पाउन सकिनन् ।
बाइल्सको अतीतमा फर्किने हो भने उनको जीवन कैयाैं संकटले भरिएको थियो । अश्वेत पृष्ठभूमिकी बाइल्स आफ्ना चार भाइ–बहिनीमा तेस्रो सदस्य हुन् । सन्तानको जन्मपछि उनका बुबा–आमा छुट्टिए र आमा दुव्र्यसनका कारण जेल परिरहन्थिन् । चारै सन्तान अनाथालयमा हुर्किरहेका थिए, तर मावलीतिरका हजुरबुबाको पहलकदमीमा बाइल्स हुर्किइन् । एक अन्तर्वार्तामा सिमोन बाइल्सले आफ्नो बाल्यकाललाई सम्झिँदा भोक र डरबाहेक केही थिएन भनेर स्विकारेकी छिन् । परिवार के हो भन्ने उनी ६ वर्षकी हुँदा मात्रै थाहा पाइन् । यसको केही वर्षमै जिम्नास्टका रूपमा उनको ख्याति अमेरिकाभरि बढ्दै गयो र १६ वर्षकै उमेरमा उनी वल्र्ड अलराउन्ड टाइटल जित्न सफल भइन् ।
२०१६ को रियो ओलम्पिकमा पदक जित्नुअघि बाइल्सले ओलम्पिक समितिलाई आफू एडिएचडी अर्थात् एटेन्सन डेफिसिट हाइपरएक्टिभिटी डिसअर्डरबाट ग्रसित रहेको र औषधी सेवन गरिरहेको जानकारी दिएकी थिइन् । उनले पछि आफ्ना समस्या मिडियामा खुलेरै अभिव्यक्त गरिन् । यस्तो रोगका बाबजुद उनले आफ्नो खेललाई सफलताको उचाइमा पु¥याइन् । यसले उनको आत्मबल र सामथ्र्य झल्काउँछ । विश्वले सिमोन बाइल्सलाई एक महान् जिम्नास्टिक खेलाडीका रूपमा लामो समयसम्म चिन्नेछ । त्यति नै महत्वसाथ मानसिक रोगविरुद्धको संघर्षकर्ताका रूपमा चिन्नेछन्, जहाँ रोगलाई कलंक नभई रोग नै हो भन्ने पारेकोमा पनि सराहना भइरहनेछ ।
(चन्द्रभूषण भारतका वरिष्ठ पत्रकार हुन्) मिडियाभिजिलबाट
